ΛΕΣΒΙΟΙ ΦΙΛΟΛΟΓΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Σε εποχή της απελπισίας και της βαρβαρότητας –καθημερινά τη βιώνουμε- μας σώζουν οι φιλόλογοι. Ναι, οι φιλόλογοι, όσο κι αν αυτό φαίνεται σε κάποιους παράξενο. «Διάκονοι» των ανθρωπιστικών σπουδών και επιστημών, λειτουργοί της εκπαίδευσης, ερευνητές και συγγραφείς, διανοούμενοι κάποιοι, προασπίζουν τον πολιτισμό μας, τη γλώσσα μας, την ιστορία μας, τη φιλοσοφία μας, τα γράμματα και τις τέχνες μας.

Πριν λίγες ημέρες, το Σάββατο 11 Ιουνίου, τελευταία ημέρα της 6ης Έκθεσης Βιβλίου Μυτιλήνης «Στράτης Μυριβήλης», που με επιτυχία οργάνωσε ο Δήμος Μυτιλήνης, ο Σύνδεσμος Φιλολόγων Λέσβου, σε συνεργασία με το ιστορικό Βιβλιοπωλείο Χατζηδανιήλ και τη Δημόσια Βιβλιοθήκη Μυτιλήνης, βράβευσε διακεκριμένα μέλη του για το συγγραφικό - ερευνητικό τους έργο και την προσφορά τους στη Λεσβιακή Γραμματεία. Τα ονόματα των συναδέλφων είναι γνωστά στην τοπική εκπαιδευτική μας κοινότητα: Στρατής Αναγνώστου, Βασίλης Γεώργας, Γεώργος Διγιδίκης, Βασιλική Κουρβανιού, Βασίλης Κωμαϊτης, Κλεονίκη Μαρμάρου, Παναγιώτης Σκορδάς, Χρήστος Σταυράκογλου, Χρήστος Χατζηλίας. Δεν θα αναφερθώ στο συγγραφικό έργο του καθενός και της καθεμιάς. Αυτό, άλλωστε, είναι γνωστό σ’ όποιον αγαπά και ασχολείται με τη Λεσβιακή Γραμματεία. Εξάλλου, όσοι βρεθήκαμε στην εκδήλωση βράβευσής τους, τους χειροκροτήσαμε, τους θαυμάσαμε, συγκινηθήκαμε ακούγοντάς τους να μιλάνε για τον συγγραφικό τους κάματο και μόχθο. Απεναντίας, επιθυμώ να σταθώ σε τρία, αποφθέγματα θα ‘λεγα, κορυφαίων συγγραφέων τα οποία, πιστεύω, ότι «ταιριάζουν γάντι» με την ιστορική, φιλολογική και λογοτεχνική δημιουργία των συναδέλφων βραβευθέντων φιλολόγων, «ταιριάζουν γάντι» με την «πένα και το ξίφος τους».

«Το γράψιμο γίνεται όπως η χειρουργική, από έξω προς τα μέσα. Έχεις μπροστά σου μια ανοιχτή κοιλότητα και εκεί μέσα βάζεις τα χέρια σου και εργάζεσαι, κόβεις και ράβεις, Ανοίγεις και κλείνεις». ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ

«Το ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ: μα το σέρνει πάντοτε μαζί του – ή τον σέρνει· […] Το εργαστήρι του συγγραφέα; Μα δεν είναι άλλο: αυτός είναι». ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΜΠΟΥΚΑΛΑΣ

«Ο συγγραφέας δεν πρέπει να ερμηνεύει. Μπορεί όμως ν’ αφηγηθεί γιατί και πως το έγραψε». […] «Πιστεύω ότι για ν’ αφηγηθείς πρέπει πρώτ’ απ’ όλα να κατασκευάσεις έναν κόσμο, όσο το δυνατόν πιο εμπλουτισμένο ως τις έσχατες λεπτομέρειες». […] «Ρυθμός, ανάσα, επιτίμιο… Για ποιον, για εμένα; Όχι βέβαια· για τον αναγνώστη. Γράφουμε σκεπτόμενοι κάποιον αναγνώστη. Κατά τον ίδιο τρόπο ο ζωγράφος ζωγραφίζει σκεπτόμενος τον θεατή του πίνακα». ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ

Να θυμίσω ότι, η εκδήλωση βράβευσης ήταν αφιερωμένη στον ΔΑΣΚΑΛΟ Παναγιώτη Παρασκευαΐδη, που γι’ αυτόν «οι ατίθασοι και δύσκολοι στη σχολική τάξη μαθητές, ήταν επαναστάτες και ξύπνιοι· δεν τους τιμωρούσε εύκολα»· τάδε έφη ένας μαθητής του, όταν πριν λίγους μήνες επισκέφτηκε την Ιστορική Βιβλιοθήκη του πάλαι ποτέ Γυμνασίου Μυτιλήνης, είδε και θαύμασε τη δωρεά της βιβλιοθήκης του αλησμόνητου Παναγιώτη Παρασκευαΐδη.

ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: ΣΤΟ ΝΗΣΙ

Τρεις καταγραφές του Ζήσιμου Λορεντζάτου για τον Άγιο Παΐσιο

«Τα παπαδιαμαντικά σύνορα “μεταξύ της θείας και της ανθρώπινης δικαιοσύνης” τα προσδιόρισε, μιά για πάντα, με την πνευματική φρονιμάδα του, ο Αγιορείτης ασκητής Παΐσιος, όταν του ζητήθηκε, από τους ενδιαφερόμενους, η γνώμη του για την απόφαση ενός παπά, σε κάποιο χωριό της Μακεδονίας, να μη διαβάσει τη νεκρώσιμη ακολουθία σε ένα κοριτσάκι που κρεμάστηκε σε ένα δέντρο, επειδή σκοινιάστηκε η γίδα τους -εκεί που βόσκαγε τη βρήκε πνιγμένη- και την είχε φοβερίσει από το πρωί ο πατέρας της πως, αν δεν πρόσεχε και πάθαινε τίποτα το ζωντανό, θα την κρεμούσε: -“Καλά έκανε ο παπάς, είπε ο πάτερ Παΐσιος, “που δεν το διάβασε το (κοριτσάκι)· καλά έκανε και ο Θεός που το πήρε στον Παράδεισο!”».

«Έφυγε και ο Παΐσιος ο Αγιορείτης, ο τελευταίος από τους Γέροντες -πνευματικοπαίδι με την αράδα του και αυτός του Αρσένιου από τα Φάρασα της Μικράς Ασίας (από τα Φάρασα κι αυτός )- που αξιώθηκα να διαβάσω βιβλίο του ή να γνωρίσω στη ζωή μου. Να έχει την ευχή του ο κόσμος όλος και ιδιαίτερα οι Ορθόδοξοι, όσοι θέλουν, για τον ένα ή για τον άλλο λόγο, να διορθώσουν εκείνοι την Εκκλησία αντί να διορθώσει η Εκκλησία εκείνους. Αμήν!»

«Δυό λόγια του Γέροντα Παΐσιου, Θεός σχωρέσ’ την ψυχή του, δοκιμασμένα, αξίζουν περισσότερο από εκατοντάδες τόμους λόγια αδοκίμαστα όταν θέλουν να διορθώσουν… την Ορθόδοξη Εκκλησία: “Εάν θέλεις να βοηθήσεις την Εκκλησία, διόρθωσε τον εαυτό σου, και αμέσως διορθώνεται ένα κομματάκι της Εκκλησίας. Εάν φυσικά αυτό το έκαναν όλοι, η Εκκλησία θα ήταν διορθωμένη” (Επιστολές)».

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (2009). Collectanea. Αθήνα: Δόμος, σσ. 233 [459], 513 [895], 533 [920].

«Κι όταν δεν πεθαίνει ο ένας για τον άλλον / είμαστε κιόλας νεκροί». ΤΑΣΟΣ ΛΕΙΒΑΔΙΤΗΣ

Στο τέλος κάθε σχολικής χρονιάς, εδώ και μια εικοσαετία, με μαθητές και μαθήτριες της Α΄ Λυκείου του σχολείου μου, του Πρότυπου ΓΕ.Λ. Μυτιλήνης του Πανεπιστημίου Αιγαίου, του πάλαι ποτέ Γυμνασίου Μυτιλήνης, ιστορικού εκπαιδευτηρίου από το 1840, όλοι μαζί, μέσα σε κύκλο, αναμετριόμαστε στο τι καταφέραμε στο μάθημα των Θρησκευτικών. Εφηβεία, ελπίδα, αγωνίες, άγχος, ευθύνη, ταυτότητα, επιτυχίες, αποτυχίες, στόχοι, όνειρα, διάβασμα, αξιολόγηση, εκδρομές, πίστη, Θεός, αμφιβολία, αθεΐα, γνώση, θρησκεία, λογοτεχνία και τόσα άλλα της σχολικής ζωής συμβάντα, λίγες διδακτικές ώρες πριν τελειώσουν τα μαθήματα και αρχίσουν τα διαγωνίσματα, τα συζητάμε στη σχολική τάξη. Οδοδείχτες κείμενα που να ικανοποιούν τις ανάγκες των μαθητών/τριών. Για συγκρότηση της προσωπικής τους ταυτότητας για αυτογνωσία, αυτοπροσδιορισμό, διαμόρφωση θρησκευτικής συνείδησης, αυτοπεποίθησης. Αρωγός σ’ αυτή την τεράστια προσπάθεια, η πολύ καλή συνάδελφος – κοινωνική λειτουργός, κα Δέσποινα Σαμοθρακή. Από καρδιάς την ευχαριστώ για τη συμβολή της σ’ ό,τι έχουμε καταφέρει εδώ και πέντε χρόνια που συνεργαζόμαστε. Να γνωρίζει πως, οι μαθητές και οι μαθήτριες την αγαπούν! Α.Ι.Κ.

«Ο κόσμος μόνο όταν τον μοιράζεσαι υπάρχει». Τάσος Λειβαδίτης.

Για την Ηθική...

«Αυτό που οι νεότεροι φιλόσοφοι ονομάζουν ηθική (λέξη που δε χρησιμοποιώ σχεδόν ποτέ) και στην οποία αφιερώνουν μάλιστα ιδιαίτερα κεφάλαια στη φιλοσοφία τους, δεν έχει καμιά σχέση με το Χριστιανισμό. Θαυμαστά και επιγραμματικά την αλήθεια αυτήν τη διατυπώνει ο Μπλέηκ: “If Morality was Christianity, Socrates was the Saviour". (Μπορεί αυτός να είναι ένας από τους λόγους που ο Νίτσε δεν κατάλαβε γρυ και από τον Χριστιανισμό και από τον Σωκράτη)».

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (200). Collectanea. Αθήνα: Δόμος, σ. 250 [494].

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ: «Πατριώτη, θέλεις να σοβαρευτείς; Πολιτικούς και δημοσιογράφους – μακριά!»

Δεν είναι μόνο η πολιτική αλητεία που, δεκαετίες, μαστίζει την πατρίδα μας. Είναι και η δημοσιογραφική αλητεία. Τώρα, το παραμυθάκι ότι δεν είναι όλοι οι πολιτικοί και οι δημοσιογράφοι ίδιοι, αποτελεί άλλοθι του συστήματος και για πολιτικούς και για δημοσιογράφους. Οι τελευταίοι, δεν χωρά καμιά αμφιβολία, είναι φερέφωνα του διαφθαρμένου και σάπιου πολιτικού συστήματος. Το έχω ξαναπεί: την Μαρία Καρυστιανού, πολιτικοί και δημοσιογράφοι, θα την «κρεμάσουν στα μανταλάκια». Α.Ι.Κ.

ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: paletaart – Χρώμα & Φώς

Λορεντζάτος... επίκαιρος!

«Πατριώτη, θέλεις να σοβαρευτείς; Πολιτικούς και δημοσιογράφους – μακριά!».

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (2009). Collectanea. Αθήνα: Δόμος, σ. 445 [783].

Για την έμπτερη παράσταση του Ιωάννη Προδρόμου

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Η έμπτερη (με φτερά) παράσταση του Ιωάννη Προδρόμου για την οποία ο Ζήσιμος Λορεντζάτος υποστήριζε ότι στην εικονογραφία πρώτη φορά παρουσιάζεται στην εποχή της Τουρκοκρατίας, «για να καθιερώσει μυστικά το γενικό αίτημα της ελευθερίας», συγκινούσε ιδιαίτερα τον Φώτη Κόντογλου. Στο τρίτο τόμο των έργων με τίτλο Πονεμένη Ρωμιοσύνη, γράφει πως στα «χρόνια της λεγόμενης παρακμής, αγράμματοι καλόγεροι και λαϊκοί ζωγράφοι φτιάξανε εικονογραφικούς τύπους, όπως τους λένε, πολύ σπουδαίους και σύμβολα πιο βαθιά από πολλά που ‘χανε δημιουργηθεί πρωτύτερα. Για παράδειγμα φέρνω τον άγιο Ιωάννη Πρόδρομο, που τον παρασταίνουνε σαν ξωτικό όρνιο, μαύρο και με ψιλά ποδάρια, με κεφάλι αναμαλλιασμένο, σα ληστή ή αρματολό, με κάτι φοβερές φτερούγες. Στέκεται ανάμεσα σε δύο άγριες ράχες από στουρνατόπετρα, έχοντας γερμένο το κορμί του κατά μπρος. Με το ‘να χέρι του ανασηκωμένο ψηλά, μιλάει στο Χριστό, που προβάλλει μέσ’ από τον ουρανό. Στα ποδάρια του, μέσα σε μια λεκάνη, είναι κομμένο κεφάλι του· και κείνο δείχνοντας του Χριστού, του λέγει το παράπονό του, γραμμένο σ’ ένα χαρτί που κρατάει από τ’ άλλο χέρι: “Βλέπεις Γυιέ του Θεού, τι παθαίνουνε όσοι ελέγχουνε τα σφάλματα εκείνων που δεν παραδέχουνται τα λάθη τους! Κοίταξε το κεφάλι μου, ο Ηρώδης μού το ‘κοψε για σένα!” Αυτό το παράξενο φτερωτό πλάσμα σε καρφώνει στον τόπο. Κατά την ιδέα μου, σπάνια άνθρωπος φτιάχνει δημιουργήματα με τέτοιο βάθος».

Όμως, αυτή η πληροφορία και ερμηνεία είναι εσφαλμένη. Γι’ αυτή κάνει λόγο ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, στο βιβλίο του: Ο Ιωάννης ο Πρόδρομος ως άγγελος. Οι θεολογικές προϋποθέσεις της φτερωτής απεικόνισής του, εκδόσεις Δόμος, Αθήνα 1992. Αξίζει κανείς να το διαβάσει ούτως ώστε να έχει ολοκληρωμένη εικόνα όχι μόνο για το πότε στις εικονογραφικές παραστάσεις ο Ιωάννης ο Πρόδρομος παρουσιάζεται με φτερά αλλά και βάση ποιας αγιογραφικής και πατερικής παράδοσης απεικονίζεται με αυτόν τον τρόπο.

Το βιβλίο του Σταύρου Ζουμπουλάκη είναι δυσεύρετο και εξαντλημένο από τον εκδότη, τον ιστορικό εκδοτικό οίκο Δόμο. Ωστόσο, ο αναγνώστης μπορεί να το βρει και να το διαβάσει στην Ορθόδοξη Θεολογική Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Ιεράς Μητροπόλεως Δημητριάδος

Ο Ιωάννης ο Πρόδρομος στον Άγιο Νικόλαο Ορφανό. Θεσσαλονίκη.

Πρωινός καφές με τον Ζήσιμο Λορεντζάτο

«[…] Το δύσκολο δεν είναι η τεχνολογία ή να θησαυρίζεις γνώσεις, αλλά να θησαυρίζεις την υπερβάλλουσαν της γνώσεως αγάπη του Χριστού. Το δύσκολο δεν είναι ο νους ή όσα φαίνονται δύσκολα -όπως το θεμιτό, άλλωστε φιλοσοφούμενo του L. Wittgenstein να ψάξουμε να βρούμε αν το νόημα (νους) του κόσμου βρίσκεται μέσα ή έξω από τον κόσμο (Tractatus Logiso-philosophicus 6. 41)- το δύσκολο δεν είναι ο νους, αλλά η ειρήνη του Θεού του Θεού η υπερέχουσα πάντα νουν. Αυτά (η αγάπη του Χριστού και η ειρήνη του Θεού), όσα αναγνωρίζομε στα μικρά παιδιά του Ευαγγελίου, είναι τα πραγματικά δύσκολα· όσα φαίνονται εύκολα, όσα εμείς λέμε πως είναι για μικρά παιδιά και όσα ποτέ δεν κατορθώνομε. Αυτά είναι τα πραγματικά δύσκολα και όχι ο L. Wittgenstein (o altra cosa) και τα όσα εμείς λογαριάζομε για δύσκολα […].

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (2000). Collectanea. Αθήνα: Δόμος, σ. 493 [862].

«Λέμε για το Χριστό στην προσευχή μας (α) σαρκωθέντα εκ Πνεύματος Αγίου και Μαρίας της Παρθένου και λέμε για το Πνεύμα (β) Και εις το Πνεύμα το Άγιον … το εκ του Πατρός εκπορευόμενον -σωστά- όχι το εκ του Πατρός και του Υιού (Filioque), αφού πρωτύτερα στο (α) το Πνεύμα και η Μαρία σάρκωσαν τον Υιό. Minutie».

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (2000). Collectanea. Αθήνα: Δόμος, σ. 522 [909].

«Εγώ και Εαυτός»

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Έχω την ταπεινή γνώμη ότι ένα μεγάλο μέρος των σχολίων, που για ζητήματα της επικαιρότητας, δημοσιεύονται στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης, εσκεμμένως είναι σχόλια τα οποία νοθεύουν και διαστρεβλώνουν θέσεις και απόψεις που εκφράζει κανείς· με άλλα λόγια θίγουν την επιστημονική δεοντολογία αλλά και αξιοπρέπειά του. Στόχος όσων σκοπίμως επιχειρούν αυτή τη νόθευση είναι η δημιουργία πλασματικών εντυπώσεων. Κι όταν ετούτες οι πλασματικές εντυπώσεις σχετίζονται με πανανθρώπινες αξίες όπως είναι η πίστη στο Θεό, στην πατρίδα και στην ελευθερία να στοχάζεται κανείς χωρίς τσιτάτα, το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο έντονο. Στην εποχή μας όπου θριαμβεύει η κρίση του συστήματος και οι βίαιες κοινωνικές συγκρούσεις γίνονται όλο και περισσότερες, όπου η αυτοεκτίμηση του λαού μας σ' ότι αφορά την ιστορία του, τα ήθη και τη θρησκευτικότητά του συνεχώς γκρεμίζεται, ο εραστής της ελεύθερης πίστης στον Θεό δεν έχει περιθώρια. Ευγενίζεται τη ζωή, ξέρει να συγχωρεί και να παλεύει για έναν αληθινό Θεό κι όχι για ένα Θεό κομμένο και ραμμένο στα μέτρα του, είναι ο Εαυτός του. Καταπώς το γράφει κι ο αξέχαστος Ζήσιμος Λορεντζάτος: 

«Εγώ και Εαυτός. Υπάρχουν άνθρωποι που, προχωρώντας σε βάθος μέσα τους, συναντούν το τίποτα. Και υπάρχουν άνθρωποι που, προχωρούν σε βάθος μέσα τους, συναντούν το Θεό. Οι πρώτοι σταματούν στο εγώ τους. Οι δεύτεροι προχωρούν στον Εαυτό τους. Γνώθι σαυτόν, το έλεγε ο Σωκράτης. 

                  Άστραψε φως και γνώρισεν ο νιός τον εαυτόν του, 

Το λέει ο Σολωμός».

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (2009). Collectanea. Αθήνα: Δόμος, σ. 275 [535].

Ελληνοπαιδεία

«Παπαγαλίζουν οι ορθοτομούντες ανεμαζωξάρηδες από την παρδαλή Εσπερία ενσκήπτουν ξεχαρβαλωμένα συγκροτημένοι, όπως μας τους εκπέμπουν οι ποικιλώνυμοι εκτοξευτές των μητροπολιτικών κέντρων, αρειμάνιους και χαζοχαρούμενους πλασιέ.

»Παπαγαλίζουν τους ινστρούχτορές τους και ταλανίζουν τα παιδιά μας. Όλα τα υποπροϊόντα, που γυαλίζουν στα ξένα σούπερ-μάρκετ του πνεύματος, γίνονται η νέα φιλοκαλία και φυσικά μαραίνεται κι η στοιχειώδης ελληνογνωσία που θρέφει πάντοτε τους ξένους. Τα δείγματα είναι πάντοτε πιο βασιλικά από τα υποδείγματα.

»Γίνονται ψυχοβγάλτες αγνοώντας το περί ψυχής, διδάσκουν κοινωνία χωρίς Νόμους και Πνευματικά Γυμνάσματα, αδολεσχούν περί πολιτικής χωρίς Πολιτικά και το θουκυδίδειο Η93, φλυαρούν περί ύφους και δεν ψέλνουν τον Ακάθιστο, δεν αντιγράφουν τον Νικόδημο τον Αγιορείτη, βαλτώνουν μέσα στην αμοιβαία τους ηχορύπανση και δεν ξέρουν να ξεστραβώνονται ακούγοντας Λορεντζάτο».

ΚΩΣΤΑΣ ΖΟΥΡΑΡΙΣ. (1999). «Ελληνοπαιδεία», στο: Μισγάγκεια Απερινόητη. Συμβολή στην πολιτική αυτογνωσία της Ελλάδας. Αθήνα: Αρμός: σσ. 193-195.

Ο Ζήσιμος Λορεντζάτος για τον Δ. Πικιώνη

«Όταν ο Πικιώνης λέει εδώ: “της ουσίας της ελληνικής” εννοεί κάτι σχετικό με τις Μεγάλες Ουσίες του Σολωμού, le Grandi Sostanze, και όχι τίποτα που έχει να κάνει, έστω από μακριά, με τις διάφορες “ελληνικότητες “ και άλλα τέτοια με τα οποία εμείς σπαταλάμε κάθε τόσο τη σοφία μας. Και όταν λέει: “απαίδευτοι”, εννοεί όχι πως δεν έχομε μόρφωση, αλλά πως δεν έχομε την καλλιέργεια εκείνη που πολλές φορές ανταμώνομε και σε αγράμματους, το στοιχείο το αστάθμητο που ονομάζομε στη γλώσσα μας αρχοντιά. Και όταν λέει: “μιμούμαστε τα ξένα” – αμέσως ύστερα από το “απαίδευτοι” και σαν επεξήγηση – δεν εννοεί πως πρέπει να περιμαζέψομε τα τέσσερα ποδάρια και το κεφάλι της χελώνας μέσα στο νεοελληνικό καβούκι μην τύχει και νοθέψομε την γνησιότητά μας, αλλά πως πρέπει να παίρνομε, να διαλέγομε, να κάνομε δικά μας και να καλυτερεύομε ακόμα, γιατί όχι, όσα βλέπομε πως δεν απομένουν με τον καιρό αναφομοίωτα ή όσα δεν είναι ολότελα άσχετα για μας και τελικά δεν μας αναγκάζουν, όπως άλλα, να “πηγαίνουμε ενάντια στο πνεύμα του τόπου μας”. Και να θέλαμε άλλωστε να κλειστούμε στο καβούκι μας δεν το μπορούμε, σε τούτο το πολυσύχναστο σταυροδρόμι που βρεθήκαμε. Αφήνω που γενικά η κλεισούρα είναι πράμα και επικίνδυνο και ανθυγιεινό. Από τα παλιά τα χρόνια, αντίθετα, μαθαίνομε πως όσοι κατοίκησαν εδώ βρέθηκαν πάντα ανοιχτοί σε όλα τα ρεύματα και πως ότιπερ αν Έλληνες βαρβάρων (δηλαδή· από μη Έλληνες) παραλάβωσι, κάλλιον τούτο εις τέλος απεργάζονται (Επινομίς 987d). Τούτο γράφτηκε για τους αρχαίους. Για εμάς, ας πάρομε τουλάχιστο την κατάληξη της φράσης για μια ευχή. Όμως, αν δεν παραλάβεις από τους άλλους τίποτα, εσύ δεν μπορείς μήτε να υπάρξεις. Για τούτο υποψιάζομαι πως η λέξη ελληνοκεντρισμός στα χρόνια μας θα πρέπει να τη χρησιμοποιήσαμε αποκλειστικά για να κάνομε εντύπωση – προσωπικά ποτέ δεν κατάλαβα τη σημασία της λέξης αυτής – και για να λιθοβολήσομε μπορεί τελικά όσους δεν προσκυνούσαν την κοσμοθεωρία μας ή όσους διαφωνούσαν μαζί μας. Όταν, τέλος, ο Πικιώνης λέει: “τις δυνάμεις μας τις αρνητικές” εννοεί όσους, στο πείσμα των όσων παρατηρήσαμε, κρατούν σε όλα αγκαλιά την αμπάρα – ή βγάζουν τον τόπο τους στο ξεπούλημα (το ίδιο κάνει) – μάχονται τις γόνιμες διασταυρώσεις ή τις επιδράσεις και δε σηκώνουν σε τίποτα αντίρρηση – με ένα λόγο, φοβούνται τη ζωή. Αυτές “τις αρνητικές δυνάμεις” ο Πικιώνης θα τις μνημονέψει και παρακάτω». 

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (2010). «Πρόλογος», στο: Δ. Πικιώνη. Κείμενα. Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, σσ. 8-9 . 

Τι όμορφες εικόνες στις αντανακλάσεις των τζαμιών!

«Στο ταξίδεμα που λέγεται γράψιμο, δεν υπάρχουν μήτε πανιά μήτε μηχανή να τραβάς συνέχεια κουπί. Τόσο αποτελεσματικότερα γράφεις, όσο περισσότερους κάλους έχουν βγάλει τα χέρια σου τραβώντας κουπί».

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (2009). Collectanea. Αθήνα: Δόμος, σ. 248 [491].

«Όπου ανθεί ο μέσος όρος παύω να υπάρχω. Μου είναι αδύνατον να ευδοκιμήσω μέσα στη μάζα της εκάστοτε πλειοψηφίας. Οι ωραίες μειοψηφίες είναι το κάτι άλλο. Ή τις κάνω σμαράγδι να φωτίζουν τη νύχτα μου, ή τις τρώω με σοκολάτα και σαντιγύ. Γι’ αυτό και καμιά ολιγαρχία που εκτιμώ δεν έρχεται ποτέ στα πράγματα. Όμως γι’ αυτό ακριβώς την επιλέγω. Για να μην έρχομαι εγώ στα πράγματα. Έρχομαι κι όχι μία μόνο αλλά εκατό φορές σ’ ένα οποιοδήποτε Verve, στο La terre est blue comme une orange, στο Poem in October, στον Ναυτίλο του Patek Philippe, στην Μικρή Πράσινα Θάλασσα. Ακριβές μειοψηφίες, σπάνια βιβλία, ιδίως αν το χαρτί τους είναι Velin pur fil Lafuma ή πάπυρος του 1600· όπως τα βρίσκουμε στα παλαιοπωλεία των μικρών πόλεων της Ευρώπης».

ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ. (1995). Ο κήπος με τις αυταπάτες. Αθήνα: Ύψιλον, σ. 27.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ (+3 Ιανουαρίου 1911). «Κάνε γρήγορα. Προκαλούμε την προσοχή του κοινού»

Μέρες χρονιάρες που ‘ναι, καταπιάστηκα με το διάβασμα έργων του κυρ Αλέξανδρου της Σκιάθου, με αναφορές στο Άγιο Δωδεκαήμερο. Και σήμερα που μνημονεύω την κοίμησή του (03 Ιανουαρίου 1911), 114 χρόνια μετά, ξεφυλλίζω το βιβλίο: Ο Παπαδιαμάντης του Ζήσιμου Λορεντζάτου, με επιμέλεια του Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλου και επίμετρο του Σταύρου Ζουμπουλάκη, εκδ. Ίκαρος, (Αθήνα 2011, σσ. 20-22). Κι επειδή στις γιορτινές ημέρες του Αγίου Δωδεκαημέρου σύνηθες είναι το φαινόμενο να προβάλλεται -όπως, βέβαια, προβάλλεται- το έργο του Σκιαθίτη διηγηματογράφου, θα συμφωνήσω με τον Ζήσιμο Λορεντζάτο, τον μείζονα στοχαστή του 20ού αιώνα. Α.Ι.Κ.

Στη Μελέτη Α΄, γράφει τα εξής αποκαλυπτικά:

«Που αποβλέπουν τάχατες οι ψεύτικες και ανούσιες σημερινές γιορτές; Να προβάλουν το άτομο του Παπαδιαμάντη; Τότε είναι ψεύτικες. Να προβάλουν το έργο του, όπως προβάλλομε συνήθως ένα έργο λογοτεχνικό; Τότε είναι ανούσιες, δηλ. χάνουν ή δεν πιάνουν την ουσία.

»Πρώτα ψεύτικες. Όταν ο Νιρβάνας τον φωτογράφιζε κάποτε στη Δεξαμενή –γύρω τους δε βρισκόταν σχεδόν κανένας- ο Παπαδιαμάντης του είπε ήσυχα και βιαστικά: “Nous excitons la curiosite du public…” («Παναθήναια» ΙΓ΄, 1906). Όταν του έκαναν τη φιλολογική γιορτή στον «Παρνασσό» -πήγε όλη η Αθήνα (13/3/1908)- εκείνος είχε καταφύγει στο σπίτι του Νικόλα του Μπούκη του μανάβη, που ήταν φίλος του, και βεβαίωνε τη γυναίκα του: «Όλ’ αυτά δεν έχουν για μένα καμιά σημασία. Προτιμώ να περάσω τη βραδιά στο σπίτι σας. Κυρία Πολυξένη, κάνε μου, παρακαλώ, ένα χαμομήλι, και δος μου ένα σπίρτο. Άναψε το τσιγάρο του και άρχισε να ψάλλη» (Ο. Merlier, Α. Παπαδιαμάντη Γράμματα, 1934).

»Το άτομό του, λοιπόν, δε χρειάζεται προβολή, χρειάζεται μάλλον προφύλαξη και αποσιώπηση. Ησυχία. Από τη Σκιάθο έγραφε του Βλαχογιάννη: «ενοικίασα ένα πυργάκι, υψηλόν, αγναντερόν, μαγευτικόν, όπου θα εργάζωμαι» (10/5/1904). [Αλληλογραφία, επ. 203, στ. 5]. Το αληθινό κλίμα του Παπαδιαμάντη είναι η ανωνυμία. Αυτή που απόχτησαν, ύστερα από μεγάλο αγώνα (να νικήσουν ακριβώς το άτομό τους), οι απρόσωποι τεχνίτες όλων των μεγάλων παραδόσεων, είτε σε Ανατολή είτε σε Δύση.

»Έπειτα οι γιορτές είναι ανούσιες, δηλ. δεν έχουν ουσία. Μήπως αποβλέπουν να προβάλλουν το έργο του; Έτσι βεβαιώνει τουλάχιστον η εφημερίδα: «θα καταβληθή προσπάθεια όσον το δυνατόν ευρυτέρας προβολής του έργου του Παπαδιαμάντη». Ποιο είναι το έργο αυτό; Είναι ο Σκιαθίτης διηγηματογράφος, οι λογοτεχνικές σελίδες που από επαγγελματική –ας το πούμε έτσι- άποψη μπορούν ισοδύναμα να συγκριθούν με παρόμοιες σελίδες από άλλες λογοτεχνίες, επιτεύγματα ανθρώπων που ξέρουν “να γράφουν καλά” ή που είναι καλοί “ποιητές” ή “πεζογράφοι”, και που αξιώνονται μια διεθνή κατάταξη και ανθολόγηση μέσα στη λεγόμενη περιοχή των γραμμάτων; Ο καλλιτέχνης ή ο τεχνίτης του λόγου – αυτό είναι το έργο που θα ζητήσομε να προβάλομε; Ή το έργο είναι αυτό μόνο; Αυτή είναι η σημασία του Παπαδιαμάντη; Δεν μπορεί, δε γίνεται, αυτό το ξέρομε όλοι. Αλλά ποιο είναι τότε το έργο ή εκείνο το ανεξήγητο καθεστώς –πως αλλιώς να το πω- το καθεστώς των πατέρων, που μας αγκαλιάζει αμέσως εμάς τους θεληματικά απόκληρους από την παράδοση μόλις προφέρομε το όνομά του; Και γιατί τάχα βρισκόμαστε εδώ μπροστά σε κάτι ευρύτερο από τα γράμματα (Lettres) –που οδηγάει στο επίκεντρο της πνευματικότητάς μας- και που το έχουν, στη δική μας παράδοση, μόνο ορισμένοι μακάριοι, όπως ο Σολωμός ή ο Μακρυγιάννης;»

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (1994). «Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης - Α΄. Πενήντα χρόνια από το θάνατό του», στο: Μελέτες, τ. Α΄. Αθήνα: Δόμος, σσ. 238-240.

Χριστουγεννιάτικη - Πρωτοχρονιάτικη Ενθύμηση Ξενοφώντα Μαυραγάνη

Δημοσιεύθηκε στο Λεσβιακό Ημερολόγιο 2025, (επιμέλεια Παναγιώτης Σκορδάς), εκδ. Δούκας, σσ. 129-133.

Ο Ζήσιμος Λορεντζάτος για τον Άλμπερ Αϊνστάιν

«Χρειάζεται να δηλώσομε προκαταβολικά πως εδώ δεν αμφισβητούμε (όπως κάνουν οι άλλοι) καμιά από τις δύο επιλογές, τους δρόμους - οδοί μούναι διζήσιος, όπως θα έλεγε ο Παρμενίδης – ή την παράπλευρη αυτονομία τους, και δεν αποδεχόμαστε την άστοχη διαμάχη ανάμεσα θρησκεία (o altra cosa) και επιστήμη, που έχει τις ρίζες της στον Καθολικισμό και στην Ιερά Εξέταση (καταδίκη του Γαλιλαίου). Βρίσκουμε ολότελα αναχρονιστική την επίθεση της θρησκείας καταπάνω στην επιστήμη όσο και την επίθεση της επιστήμης καταπάνω στη θρησκεία. Και κάθε σχετική αντιδικία, όχι πνευματικά σοβαρή. Η θρησκεία (στροφή προς τα μέσα), στην αυτονομία της, δίνει απαντήσεις οριστικές, ή επιστήμη (στροφή προς τα έξω), στη δικιά της αυτονομία, πλησιάζει μεταβατικά – όχι οριστικά – την αλήθεια της. 

[...] Δεν μπορεί να μην αναφέρει κανένας, από το ανθρώπινο ή γενικό μέρος, τη μεγαλόκαρδη αποστροφή στο Νεύτωνα (1642-1727), το δεύτερο μεγάλο σταθμό στη φυσική επιστήμη – πρώτος μεγάλος σταθμός ο Γαλιλαίος (1564-1642) και τελευταίος μεγάλος σταθμός ο ίδιος ο Αϊνστάιν (1879-1955) στον αιώνα μας – όταν του ζητάει συχώρεση: «Newton verzeih’ mir», για τη θαρραλέα παρέμβαση σε μια παντοδύναμη παράδοση, που μεσουράνησε αδιατάραχτη για τριακόσια περίπου χρόνια, με επιτυχίες μεγάλες, και που ακόμα τώρα («auch jetzt noch») χρησιμεύει για οδηγός στη σφαίρα της άμεσης εμπειρίας. Μιλάμε για την παράδοση της λεγόμενης κλασικής φυσικής, σε αντιπαράθεση με την παράδοση της νεότερης φυσικής, που αρχίζει από τα πρώτα δημοσιεύματα του Αϊνστάιν. Με μια ανώτερη διακριτικότητα, που δεν έχει (όσο ξέρω) προηγούμενο, γυρεύει να περιορίσει τη σημασία τής παρέμβασής του με ευγενικά επιχειρήματα ή μάλλον προσχήματα τέτοιας λογής (μεταφράζω): «Νεύτωνα συχώρεσέ με· βρήκες το μοναδικό δρόμο που, στον καιρό σου, ένας άνθρωπος με ανώτερη σκέψη και δημιουργικότητα μπορούσε να βρει. Οι έννοιες που εσύ δημιούργησες, ακόμα σήμερα οδηγούν τη σκέψη μας στη φυσική, με όλο που ξέρομε τώρα πως πρέπει να αντικατασταθούν με άλλες, περισσότερο απομακρυσμένες από τη σφαίρα της άμεσης εμπειρίας, αν αποβλέπομε σε μια βαθύτερη κατανόηση των σχέσεων που υπάρχουν». 

[...] Φαντάζομαι να μη χωράει καμιά αμφιβολία πως για τον πρώτο δρόμο (στροφή προς τα έξω) κορυφαίος εκπρόσωπος στον 20ο αιώνα στάθηκε ο Αϊνστάιν. Παράλληλα, και για να κρατήσομε τις αναλογίες, φαντάζομαι να μη χωράει καμιά αμφιβολία πως για το δεύτερο δρόμο (στροφή προς τα μέσα) κορυφαίος εκπρόσωπος στον 20ο αιώνα στάθηκε ο Γκάντη (1869-1948), ο επιλεγόμενος Μαχάτμα, που θα πει Μεγάθυμος ή Μεγαλόψυχος. Λέω φαντάζομαι, γιατί ποτέ δεν μπορεί να ξέρει κανένας πούθε φυσάει ο άνεμος για πολλούς ανθρώπους. Κοντά στους κορυφαίους αυτούς βλέπω να ακολουθάει πλήθος από γνωστούς, από λιγότερο γνωστούς ή και από ολότελα άγνωστους και ανώνυμους (στη θρησκεία το περισσότερο), που περπάτησαν είτε τον ένα είτε τον άλλο από τους δύο δρόμους, στην επιστήμη, στη φιλοσοφία, στη θρησκεία, στην τέχνη, και για τους οποίους θα μπορούσε να προφέρει κανένας τα δύο πιο δύσκολα, ένα το: ων ουκ ην άξιος ο κόσμος και άλλο ένα το: υμείς έστε το άλας της γης. Θα μπορούσε απαράλλαχτα, όπως για τους δυό κορυφαίους που ανάφερα». 

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (1994). «Τα Αυτοβιογραφικά (Autobiographisches) ενός μεγάλου (1879–1955)», στο: Μελέτες, τ. Β΄. Αθήνα: Δόμος, σσ. 555, 562-563, 598.

Έως αν η αυτή φύσις ανθρώπων ή…

Το «έως αν η αυτή φύσις ανθρώπων ή» του Θουκυδίδη στο κείμενο του Ζήσιμου Λορεντζάτου –στα Collectanea του κάνει συχνή αναφορά στον Θουκυδίδη (ενδεικτικά αναφέρω τις σελίδες 177 [360], 197 [394], 212 [419], 294 [552] κ.ά.)- που σήμερα αναδημοσίευσα στο Ενδότοπο με βασάνισε πάρα πολύ· το με τόνο «ή» αντί με περισπωμένη, ψιλή και υπογεγραμμένη, είναι μια από τις βλαβερές επιπτώσεις, «συμφορές» που έχει επιφέρει το μονοτονικό σύστημα γραφής στη γλώσσα μας. Γι’ αυτό και αποφάσισα να αναδημοσιεύσω το παρακάτω άρθρο του Τάκη Θεοδωρόπουλου. Α.Ι.Κ.

«Γιγνόμενα μεν και αιεί εσόμενα, έως αν η αυτή φύσις ανθρώπων ή…». Το μονοτονικό προδίδει την σημασία των λέξεων του Θουκυδίδη αφού δεν διακρίνει τη γραφή του άρθρου «η» από το ρήμα «ή»- περισπωμένη με υπογεγραμμένη. (Τέτοιες συμφορές) –«που γίνονται και πάντα θα γίνονται όσο η φύση του ανθρώπου παραμένει ίδια»– είναι η απόδοση του Ν. Μ. Σκουτερόπουλου. Στα Collectanea ο Ζήσιμος Λορεντζάτος επαναλαμβάνει συνεχώς την αποστροφή του Θουκυδίδη. Ένα από τα μοτίβα που οργανώνουν τη σκέψη του.

Η αποστροφή βρίσκεται στο ΙΙΙ βιβλίο της «Ιστορίας» και κλείνει τη στάση που ξέσπασε στην Κέρκυρα όπου οι ολιγαρχικοί προσπάθησαν, ανατρέποντας τη δημοκρατία, να αποστατήσουν από τη συμμαχία με την Αθήνα. Οι λεπτομέρειες δεν έχουν σημασία. Σημασία έχει ότι η στάση απέτυχε, οι δημοκρατικοί ανακατέλαβαν την εξουσία και ακολούθησαν οι συνήθεις ωμότητες. Φόνοι με το πρόσχημα την ανατροπή του πολιτεύματος, φόνοι για προσωπικούς λόγους (ιδίας έχθρας ένεκα), ακόμη και φόνοι για να γλιτώσουν από τους πιστωτές τους. «…Και γαρ πατήρ παίδα απέκτεινε και από των ιερών απεσπώντο… οι δε τινες και περιοικοδομηθέντες ες του Διονύσου τω ιερώ απέθανον». Το επεισόδιο στην αφήγηση ακολουθεί το ξεπάτωμα των Πλαταιών από τους Σπαρτιάτες το οποίο με τη σειρά του ακολουθεί την παρ’ ολίγον καταστροφή της Μυτιλήνης από τους Αθηναίους.

Πρώτη φορά στη ζωή μου αποφασίζω να διαβάσω ολόκληρη την «Ιστορία» του Θουκυδίδη. Eχω διαβάσει εκτεταμένα αποσπάσματα κατά καιρούς, όπως τη Σικελική Εκστρατεία και την ολιγαρχική μετατροπή του πολιτεύματος στην Αθήνα το 411 π.Χ. Εννοείται τον «Επιτάφιο» του Περικλή και το επεισόδιο της Μήλου. Όμως, είναι διαφορετικό να το διαβάζεις από κεφάλαιο σε κεφάλαιο, ακόμη κι αν σε μπερδεύουν ή βαριέσαι τις περιγραφές των παρατάξεων στις μάχες ή τις περιγραφές των στρατοπέδων. Είναι τα καλά του εγκλεισμού. Εύχομαι να συνεχισθεί ώσπου να φτάσω στο τέλος – διαβάζω αργά διότι προτιμώ να τον διαβάζω στο πρωτότυπο. Με τη βοήθεια λεξικών εννοείται, Δημητράκος, L/S και ο κλασικός Bailly απ’ τα φοιτητικά μου χρόνια στη Γαλλία. Ένας από τους πυλώνες του πολιτισμού μας είναι και τα λεξικά. Είδος υπό εξαφάνιση στον ομογενοποιημένο κόσμο μας.

Αποκτάς, λοιπόν, άλλη αίσθηση της αφήγησης όταν παρακολουθείς τη συνέχειά της, διότι αντιλαμβάνεσαι ότι ο λεγόμενος Πελοποννησιακός Πόλεμος δεν είναι τίποτε άλλο από μια αλληλουχία ωμοτήτων, οι οποίες οφείλονται στην ανθρώπινη φύση. Προσοχή, ο Θουκυδίδης δεν εντοπίζει κάποιο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της ελληνικής φυλής που την οδηγεί στις ακρότητες. Είναι η φύση του ανθρώπου. Κι όταν ο Θουκυδίδης γράφει για το περίφημο «κτήμα εσαεί», δεν το λέει επειδή είναι ψώνιο και πιστεύει ότι έχει γράψει το αριστούργημα των αιώνων. Το λέει επειδή πιστεύει ότι η φύση του ανθρώπου, την οποία προσπαθεί να εντοπίσει, δεν αλλάζει. Κι ότι αυτή εντέλει κρίνει την ανθρώπινη συνύπαρξη πέρα από τα πολιτεύματα και τις λοιπές επινοήσεις της.

Ο δικός μας πολιτισμός πίστεψε πως μπορεί να αλλάξει τη φύση του ανθρώπου. Αυτή είναι η δύναμή του. Αυτή είναι η αδυναμία του. Αυτό επεδίωκαν οι μεγάλες ιδεολογίες, ο ναζισμός και ο κομμουνισμός, που προκάλεσαν τις εκατόμβες του εικοστού αιώνα; Ο «νέος σοβιετικός άνθρωπος» ήταν το προϊόν της μετάλλαξης. Ήταν ένα τεχνητό κατασκεύασμα που ενσάρκωνε την υπαρξιακή δυστυχία. Ο Ρομά στον καταυλισμό της Νέας Σμύρνης στη Λάρισα είναι πιο ευτυχισμένος απ’ τον νέο «σοβιετικό άνθρωπο». Ακόμη και ο άστεγος της Αθήνας γιατί είναι πιο κοντά στη φύση του. Ο homo economicus που πίστεψε πως είναι κυρίαρχος του ανθρώπινου σύμπαντος αποδεικνύεται εξίσου ευάλωτος με τον τελευταίο πεινασμένο κάτοικο της υποσαχάριας Αφρικής.

Θα μου πείτε, η οικονομική δύναμη μπορεί να σε οχυρώσει αποτελεσματικότερα από την ανέχεια. Πρώτον, δεν είναι απαραίτητο. Η Λομβαρδία είναι μία από τις πλουσιότερες περιοχές της Ευρώπης και, παρ’ όλ’ αυτά τη χτύπησε περισσότερο η επιδημία απ’ ό,τι τον φτωχό Νότο της Ιταλίας. Σίγουρα τα μέσα αντιμετώπισης της επιδημίας μετράνε, για το καλύτερο ή το χειρότερο. Η ίδια η επιδημία όμως μας υπενθυμίζει, με τον πιο τραγικό τρόπο, ότι υπάρχει μια ανθρώπινη φύση η οποία παραμένει ευάλωτη όσα τείχη κι αν καταφέρουμε να ανορθώσουμε για να την προστατεύσουμε.

Ο Θουκυδίδης δεν απέχει και τόσο από μας. Ο ίδιος, όταν μιλάει για τη φύση του ανθρώπου, λαμβάνει υπόψη του ότι οι παλαιότεροι απ’ αυτόν Έλληνες αισθάνονταν και περισσότερο ανασφαλείς, και με μεγαλύτερη δυσκολία εξασφάλιζαν την επιβίωσή τους, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι η φύση τους ήταν διαφορετική. Η φύση δεν αλλάζει. Τα εργαλεία μας αλλάζουν. Ε ναι, γι’ αυτό αξίζει να μας απασχολούν οι Έλληνες από την άλλη άκρη του χρόνου.

ΠΗΓΗ: Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Μαχάτμα Γκάντι (1869-1948) και Γιτζάκ Ραμπίν (1922-1995): οι ειρηνοποιοί

«Μακάριοι οι ειρηνοποιοί, ότι αυτοί υιοί Θεού κληθήσονται, λέει το Ευαγγέλιο. Έτσι δολοφονήθηκαν στον απροσδιόριστο αιώνα μας ο Γκάντης (1869-1948), ειρηνοποιός ανάμεσα σε Ινδούς και Μουσουλμάνους, και ο Γιτζάκ Ραμπίν (1922-1995), ειρηνοποιός ανάμεσα σε Εβραίους και Παλαιστίνιους. Υιοί Θεού και υιοί ανθρώπου. Και οι δύο δολοφονήθηκαν από συμπατριώτες τους. Ο Κάιν και ο Άβελ. Όταν ο πρώτος ρωτήθηκε από το Θεό: Πού έστιν Άβελ ο αδελφός σου; (που τον είχε σκοτώσει) αποκρίθηκε: Ου γινώσκω. Μη φύλαξ του αδελφού μου ειμί εγώ; Η ιστορία συνεχίζεται και θα συνεχίζεται –λέει τώρα ο Θουκυδίδης- έως αν η αυτή φύσις ανθρώπων ή. ΑΝ ο άνθρωπος δε γυρέψει μέσα του –αντί να γυρεύει έξω (στην κοινωνία ή αλλού) τη σωτηρία από τα δεινά του, με άλλα λόγια, αν δεν αλλάξει τη φύση του, θα κυλούν οι αιώνες, όπως κύλησαν ως τώρα (ο 20ός τελειώνει σε λίγο), και τα δεινά δε θα τελειώσουν και ολοένα ο άνθρωπος –ο δολοφόνος αδερφός- θα εξακολουθεί να δίνει την έξυπνη απάντηση που έδωσε μια φορά ο Κάιν στον Θεό: Μη φύλαξ του αδελφού μου ειμί εγώ; Ας θυμηθούμε επίκαιρα, το τραγικό επιμύθιο του ποιητή: Abel is Cain’s brother and breasts they have sucked the same (G. M. Hopkins).

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (2009). Collectanea. Αθήνα: Δόμος, σσ. 565-566 [956].

Η κακιά η ώρα στην κακιά τη χώρα

Του ΠΑΝΤΕΛΗ ΜΠΟΥΚΑΛΑ

Πάνε τριάντα χρόνια αφότου κυκλοφόρησε στις εκδόσεις Επίκεντρο το βιβλίο του Ουμπέρτο Έκο «Τον Αύγουστο δεν υπάρχουν ειδήσεις», μεταφρασμένο από τον εκ Φλωρίνης συνάδελφο και αγαπημένο φίλο Θεόδωρο Ιωαννίδη. Στον Αύγουστο του δυτικού κόσμου αναφερόταν ο Εκο, όχι της οικουμένης, τα τρία τέταρτα της οποίας δεν έχουν καν ακουστά λέξεις - έννοιες όπως «διακοπές», «τουρισμός», «ραστώνη», «ταξίδια αναψυχής» κ.ο.κ. Και δεν εννοούσε βέβαια ότι ο όγδοος μήνας του έτους κείται ακίνητος εκτός της Ιστορίας, παγωμένος, νεκρικός· σαν μια κοινωνική, πολιτική και πολεμική εκεχειρία που την επιβάλλει ο ηγεμόνας ήλιος.

Η εποχή του Διαδικτύου ευνόησε την ανάπτυξη της λεγόμενης «δημοσιογραφίας του πολίτη», με τα καλά και τα κακά της. Στα καλά της το ότι είναι ακατάπαυστη και αδιάλειπτη, χωρίς θερινές διακοπές ή διαφυγές εορταστικών τριημέρων, καθώς και το ότι συχνά φέρνει στο φως συμβάντα που η «επίσημη» δημοσιογραφία θα τα παρέβλεπε πλήρως ή θα τα υποβάθμιζε, ορμώμενη από το πολύ πάθος της για την αντικειμενικότητα. Στα κακά της, το χειρότερο όλων, το ότι καταντάμε «δημοσιογράφοι του εαυτού μας», εκθέτοντας οικειοθελώς στο βουλιμικό κοινό των σόσιαλ μίντια όχι μόνον απόρρητες στιγμές του βίου μας αλλά, παρορμητική και απολίτιστη, την ίδια μας την ανοησία, τη μισαλλοδοξία, την αγένεια, τον σεξισμό, τη φανατική κομματοφροσύνη μας, το ηθικοπνευματικό κενό μας. Μιλάμε δημόσια με την αυταπάτη ότι μιλάμε στον καθρέφτη του ναρκισσισμού μας ή στη στενή παρέα μας. 

Την εποχή της ταυτόχρονης λειτουργίας αναρίθμητων πομπών ειδήσεων, ολημερίς κι ολονυχτίς ακοίμητων, δεν θα μπορούσε να τη φανταστεί ο Ιταλός φιλόσοφος και μυθιστοριογράφος, όταν έγραφε το δοκίμιό του, τον περασμένο αιώνα (ακόμα δεν λέω να το χωνέψω πως όταν γράφω ή διαβάζω «περασμένος αιώνας» πρέπει να εννοώ τον 20ό). Παρακολουθώντας την «κανονικότητα» του καιρού του, αποφαινόταν ότι τον Αύγουστο δεν υπάρχουν ειδήσεις, υπονοώντας ότι δεν υπάρχουν ειδησεογράφοι. Οι περισσότεροί τους παραθέριζαν τον μήνα αυτόν (όπως και σήμερα), τηρώντας ένα έθιμο που το τιμούν και άλλοι επαγγελματικοί κλάδοι, αλληλοεξαρτώμενοι.

Ο Έκο δεν θα μπορούσε επίσης να εικάσει, καίτοι ευφάνταστος, ότι η τεράστια διόγκωση του τουριστικού ρεύματος προς τις μεσογειακές χώρες θα οδηγούσε ορισμένες πεφωτισμένες κεφαλές να συστήνουν στους ντόπιους να αποφεύγουν τον Αύγουστο ως μήνα διακοπών και ταξιδιών, για να μην προκαλούν δυσφορία στους αλλοδαπούς τουρίστες στα δρομάκια των νησιών και στις αμμουδιές. Άλλες κεφαλές, ακόμα πιο πεφωτισμένες, εξ ου και υπουργικές, συμβουλεύουν τους ιθαγενείς να αποφεύγουν το καλοκαίρι το Αιγαίο και το Ιόνιο. Ας οδεύουν στην ενδοχώρα, στα «βλάχικα» χωριά τους.

Ναι, υπάρχουν ειδήσεις τον Αύγουστο. Δεν είναι όμως εξίσου βέβαιο ότι υπάρχουν και εφημερίδες. Συνεχίζουν, βεβαίως, να κυκλοφορούν και τον μήνα αυτόν, έστω και με λιγότερες σελίδες. Αν όμως ζεις σε κάποια γειτονιά της Αθήνας (φαντάζομαι και της Θεσσαλονίκης, και άλλων μεγαλουπόλεων), για να καταφέρεις να αγοράσεις επιτέλους το φύλλο ή τα φύλλα της προτίμησής σου ζεις μια μικρή οδύσσεια. Ποδαρόδρομος μες στο λιοπύρι από το ένα κλειστό περίπτερο ή ψιλικατζίδικο στο επόμενο, με τη ζέστη διαρκείας να σε εξουθενώνει, και με επιδεινούμενη από αποτυχία σε αποτυχία την πικρή αίσθηση πως ανήκεις σε κάποια φυλή δεινοσαύρων. «Εφημερίδα; Έλα ρε άνθρωπε, σοβαρολογείς; Τι κλάση είσαι;».

Έτσι κι αλλιώς, τα τελευταία χρόνια λιγόστεψαν δραματικά τα σημεία πώλησης εφημερίδων και περιοδικών. Κάποια μαγαζιά κλείνουν, αρκετά άλλα αρνούνται να μπλέκουν με επιστροφές εφημερίδων, «δεν έχουν και κέρδος…», το δε μονοπωλιακό πρακτορείο διανομής ασκεί την εξουσία του άνευ λογοδοσίας. Τάλε κουάλε η κυβέρνηση. Στη γειτονιά μου μέχρι πέντε χρόνια πριν ήταν καμιά δεκαριά τα εφημεριδοστέκια και πια απόμειναν τρία - τέσσερα, που και αυτά προμηθεύονται μειωμένο αριθμό αντιτύπων. Το καλοκαίρι, ιδίως τον Αύγουστο, τα πράγματα χειροτερεύουν. Και όσο εύκολα δημιουργείται μια συνήθεια, η συνήθεια της εφημεριδαναγνωσίας (μια μορφή πείνας, που σε έπειθε κάθε καλοκαίρι να κάνεις χιλιόμετρα ολόκληρα εκεί όπου παραθέριζες για να βρεις την εφημερίδα σου), τόσο εύκολα μαραίνεται και σβήνει, από απογοήτευση σε απογοήτευση. «Δεν πειράζει, θα ψάξω στο κινητό για καμιά είδηση…». Κι εκεί θα σε περιλάβουν οι αλγόριθμοι να σου δείξουν τον κόσμο της δικής τους οπτικής· της δικής τους ηθικής.

Αν οι συλλογικά χαρμόσυνες ειδήσεις του φετινού Αυγούστου ήταν λιγοστές (οι επιδόσεις των αθλητών μας στους Ολυμπιακούς του Παρισιού και το ήθος των δηλώσεών τους, τι άλλο), οι πικρές ήταν πολλές. Και παρότι μοιάζουν έκτακτες και απροσδόκητες, έχουν ιδρύσει τη δική τους εξαιρετικά λυπηρή και σφόδρα ανεπιθύμητη «κανονικότητα». Τι πιο «κανονικό», δυστυχώς, τι περισσότερο αναμενόμενο από τις αυτοθαυμαστικές δηλώσεις των κυβερνώντων –του πρωθυπουργού προεξάρχοντος, που πρέπει να γκρεμιστούν χίλιοι και ένας φούρνοι για να παραδεχτεί ότι κάπου κάπως έσφαλε– όταν επιτέλους «οριοθετείται» μια πυρκαγιά. Και δεκάδες χιλιάδες στρέμματα αν πρόλαβε να αποτεφρώσει, και σπίτια αν κατέκαψε, και επιχειρήσεις, και ανθρώπους (και ο ένας άνθρωπος, πληθυντικός είναι), τι ακούμε; «Όλα πήγαν καλά, πολύ καλύτερα απ’ ό,τι περιμέναμε».

«Κανονικότητα», δυστυχώς, δυστυχέστατα, τείνει να γίνει και ο εύκολος θάνατος, και μάλιστα παιδιών και εφήβων. Κλαιγόμαστε για το δημογραφικό μας πρόβλημα, αυτό όμως δεν μας πείθει να μη δίνουμε ελάχιστη αξία στη ζωή όσων έχουν ήδη γεννηθεί και πορεύονται σε τούτο τον τόπο που του τρώνε τα σωθικά η αυθαιρεσία, τα στραβά μάτια, η κουτοπονηριά, το «ωχ αδερφέ» και προπάντων η ανεμελιά της πάσης εξουσίας (από την κυβερνητική κορυφή μέχρι τα αυτοδιοικητικά χαμηλά ενός μικρού δήμου), που νοιάζεται πρωτίστως για το ψηφοφόρο πελατολόγιό της. Προληπτικός έλεγχος; Αυστηρή τήρηση των προβλεπομένων; Νομιμότητα; Εγκαιρη και μέχρι κεραίας υλοποίηση των «δεσμευτικών» υποσχέσεών σου, που τις έχεις επαναλάβει ήδη μια ντουζίνα φορές; Αποφυγή πνιγηρού ελέγχου της Δικαιοσύνης και των Ανεξάρτητων Αρχών; Υπερβολές. Δεν το παίζεις έτσι το παιχνίδι, παρά μόνο αν θέλεις να το χάσεις.

Και κάπως έτσι τα παιδιά του κόσμου, του δικού μας κόσμου, χάνουν τη ζωή τους άδικα των αδίκων σε κάποια κατασκήνωση ή σε λούνα παρκ, που οι εγκαταστάσεις τους δεν ελέγχθηκαν όταν έπρεπε και όπως έπρεπε από τους παντοειδείς γραφειοκράτες, που όφειλαν να κάνουν τίμια και σοβαρά τη δουλειά τους. Ή σε κάποιον ΒΟΑΚ, που αντί ν’ αποκτήσει μπάρες και κυκλικούς κόμβους σε κάθε σεσημασμένη καρμανιόλα του, γεμίζει νεκρικά εκκλησάκια. «Η κακιά η ώρα»; Όχι βέβαια. Η κακιά η χώρα. Που τρώει αμεριμνοαμέριμνη τα βλαστάρια της.

ΠΗΓΗ: Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Σ' ένα από τα Collectanea του (το 434, σ. 222) o αξέχαστος Ζήσιμος Λορεντζάτος γράφει: «Το γράψιμό σου, φίλε μου, πρέπει να κόβει αμέσως (και άμεσα) το ύφασμα, να μην το μασάει - όπως "μασάει" το ψαλίδι». Χρόνια διαβάζω άρθα και βιβλία του Παντελή Μπουκάλα, κι έχω τη γνώμη ότι κόβουν άμεσα το ύφασμα, δεν το μασάνε! Σταθερή αξία ο αγαπητός Παντελής. Α.Ι.Κ.

Παρά θίν’ αλός... για τα Θρησκευτικά

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Παρά θίν’ αλός όσα γράφω παρακάτω, με το 38χτάρι Κελσίου ακατέβατο, γύρω στις 6 το απόγευμα, και

 ανά χείρας την Ταυτότητα του Μίλαν Κούντερα.

Από την ώρα που ανακοινώθηκε πως παράλληλα με τα Θρησκευτικά, νωρίτερα από το 2027, θα υπάρξει παράλληλο διδασκόμενο εναλλακτικό μάθημα, με τίλτο «Ηθική», και το οποίο θα απευθύνεται σε μαθητές που θα επιθυμούν απαλλαγή από το καθαυτό μάθημα των Θρησκευτικών, οι θεολόγοι βρισκόμαστε σε πανικό. Το ερώτημα που μας βασανίζει είναι ποιος θα διδάξει το νέο μάθημα. Μα, φυσικά, όχι εμείς. Δεν είμαι αισιόδοξος. Πως θα διδάξουμε ένα μάθημα που θα απευθύνεται σε άθεους, αγνωστικιστές, αλλόθρησκους και ετερόθρησκους μαθητές; Αυτό λέει η «λογική» του ΣτΕ και των θιασωτών των αποφάσεων ακύρωσης των πρότερων του 2019 Προγραμμάτων Σπουδών. 

Αντί σοβαρά να μας απασχολεί γιατί και πως φτάσαμε εδώ, ποιοι είναι οι ηθικοί αυτουργοί - συντελεστές που έκαναν τα Θρησκευτικά μπαλάκι του πινγκ πονγκ ανάμεσα στο εκάστοτε ΥΠΑΙΘΑ και στο ΣτΕ, επιχαίροντας και αξιώνοντας -ακόμα και σήμερα, την ύστατη ώρα, που το μάθημά μας κινδυνεύει να εξοβελιστεί από το ωρολόγιο πρόγραμμα υποχρεωτικών μαθημάτων- τη θέσπιση παράλληλου μαθήματος για παιδιά και εφήβους μια άλλης πολιτισμικής, ηθικής, κοινωνικοπολιτικής και θρησκευτικής κουλτούρας, παιδιά και εφήβους που πάντοτε είχαμε και θα έχουμε στις σχολικές τάξεις μας, κι είναι ευτύχημα που υπάρχουν κι αυτά, μιας και το μάθημά μας πάντοτε είναι ανοιχτό στο διάλογο με τον Άλλο, τον οποιοδήποτε Άλλο, στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης, η συζήτηση μεταξύ συναδέλφων θεολόγων, στην κυριολεξία, έχει ανάψει για τα καλά, μόνο ως προς το πρώτο σκέλος, στο ποιος (θεολόγος, φιλόλογος, κοινωνιολόγος;) θα διδάξει την «Ηθική». Ως προς το δεύτερο ζήτημα, των ηθικών αυτουργών – συντελεστών, άκρα του τάφου σιωπή. Γιατί; Τι φοβόμαστε;

Αυτό που, προς το παρόν, υποστηρίζω είναι το εξής: αντί να κλαίμε τη μοίρα μας, ας προσπαθήσουμε τουλάχιστον να διασώσουμε ότι σώζεται αν, βέβαια, σώζεται κάτι. Η ύπαρξη των Θρησκευτικών ως υποχρεωτικό μάθημα στα σχολειά μας, μάθημα ανθρωπιστικής παιδείας και πολιτισμού, μάθημα άκουσμα και λάλημα ελευθερίας, μέσα σ’ ετούτη τη νέα Βαβυλώνα της Ελλάδας, εξαρτάται από τον καθένα και την καθεμιά θεολόγο, τι πρόσωπο δείχνει, εντός και εκτός των σχολικών τειχών. Στη σχεσιοδυναμική του προσώπου: «Μήπως, λοιπόν, είναι τελικά ένα (και όχι δύο) μαθητής και δάσκαλος, χθεσινός μαθητής, σημερινός δάσκαλος, αυριανός δάσκαλος, σημερινός μαθητής – μια συνέχεια; Νόμος της τέχνης», κατά Ζήσιμο Λορεντζάτο.

Φίλες και φίλοι, συνάδελφοι θεολόγοι, έχουμε δρόμο μπροστά μας! Υπομονή και ελπίδα!

ΠΕΡΙΚΛΗΣ ΓΟΥΛΑΚΟΣ. «Δρόμος», Λάδι σε μουσαμά, 70Χ55cm. ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: eikastikon

Αλληλογραφία Γιώργου Σεφέρη - Ζήσιμου Λορεντζάτου

Γράμματα Σεφέρη - Λορεντζάτου (1948-1968). Επιμελήθηκε Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος, εκδ. Δόμος, Αθήνα 1990, σσ. 152-155, 205-206.