Ψυχοσσάβατον

«Ἀληθῶς ματαιότης τὰ σύμπαντα, ὁ δὲ βίος σκιὰ καὶ ἐνύπνιον· καὶ γὰρ μάτην ταράττεται πᾶς γηγενής, ὡς εἶπεν ἡ Γραφή, ὅτε τὸν κόσμον κερδήσωμεν, τότε τῷ τάφῳ οἰκήσωμεν, ὅπου ὁμοῦ βασιλεῖς καὶ πτωχοί· διὸ Χριστὲ ὁ Θεός, τοὺς μεταστάντας ἀνάπαυσον, ὡς φιλάνθρωπος».

Ἦχος πλ. β΄. Ἀκολουθία Παννυχίδος. Ποίημα Θεοφάνους, Ψυχοσάββατο πρὸ τῆς Πεντηκοστῆς.

Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης: Ψάλτης της Ορθοδοξίας

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης. Έργο του ζωγράφου Φιλ. Μαρκόπουλου.

Παράσταση η οποία δείχνει τον άγιο Νικόλαο Πλανά λειτουργούντα και τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη στο Ψαλτήρι. Έργο Αγιορείτη Μοναχού.

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης. Έργο του αιδεσιμωτάτου πρεσβυτέρου – αγιογράφου π. Χριστοδούλου Φεργαδιώτη.

ΠΗΓΗ: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΑΓΓΕΛΙΔΗΣ. «Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης. Ο ψάλτης της Ορθοδοξίας και τα υμνογραφήματά του», στο: Πεμπτουσία, τχ. 6 (Αύγουστος – Νοέμβριος 2001).

«Απορία ψάλτου, βηξ» ή... tablet...

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ 

«Σκοτώσαμε το Θεό κι ορφανέψαμε» λέγει ο παπα-Φιλόθεος Φάρος σε μια συνέντευξή του στην εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ. Κι έχει απόλυτο δίκιο. Δεν υπάρχει θλιβερότερο πράγμα από το να βλέπει και να ακούει κανείς ιεροψάλτες να ψάλλουν, έχοντας μπροστά τους αντί των λειτουργικών βιβλίων τα περιβόητα tablet. Κι ενώ ρητώς αυτά έχουν απαγορευτεί από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και την Εκκλησία της Ελλάδος, η κατάσταση αντί να λαμβάνει τέλος, φευ συνεχίζεται! Δεν λέγω ότι είναι κακό να ακούγεται ο λόγος του Θεού και μέσω της τεχνολογίας, αλλά όσοι από τους ιεροψάλτες τη χρησιμοποιούν, θα πρέπει να κατανοήσουν ότι αυτή επιβάλλει τους δικούς της κανόνες, που σημαίνει ότι δεν υπακούει στα πνευματικά αιτήματα, στα οποία ασκείται κάθε πιστός όταν συμμετέχει σε κάθε ιερή Ακολουθία της Εκκλησίας. Αυτό είναι ένα ζήτημα που, δυστυχώς, πολλοί από τους ιεροψάλτες δείχνουν να μην καταλαβαίνουν. Ιερωμένοι, ιεροψάλτες και λαός του Θεού, καθώς φαίνεται, έχουν επιλέξει τον δρόμο της συμπεριφοράς και της επίδειξης. Γι’ αυτό και είναι χαλαροί εκεί που οφείλουν να είναι αυστηροί. Η χριστιανική λατρεία δεν είναι τρόπος επίδειξης καλλίφωνων ιερέων και ιεροψαλτών, τους οποίους ο εκκλησιαζόμενος λαός τους επιβραβεύει. Απεναντίας, η χριστιανική λατρεία είναι τρόπος υπάρξεως και αποκάλυψης του Θεού. Αυτά που αποκαλύπτονται εντός του ναού δεν είναι ηθικοπλαστικά κηρύγματα για μετάνοια και αγάπη, αλλά η ακτινοβολία της πίστης με εκείνον το λόγο του Απόστολου Παύλου: «ει δε Χριστός ουκ εγήγερται, ματαία η πίστις υμών», (Α΄ Κορ. 15,17), μακριά από εκτροπές ευσεβισμού και τυπολατρίας. 

Προς Θεού, λοιπόν. Τα αποστολικά, ευαγγελικά κι όλα τα κείμενα της υμνολογίας γράφτηκαν για να διαβάζονται εμμελώς στις εκκλησιές μας, μέσα από τα λειτουργικά βιβλία, κι όχι μέσα από τη φτιαχτή μουσική γλώσσα της οθόνης ενός tablet. Στο οδυνηρό αυτό πρόβλημα, που λαμβάνει διαστάσεις απείρου κωμικοτραγικού «κάλλους», πρέπει να υπάρξουν επίσκοποι ικανοί να αντιταχθούν με σθένος σε ετούτες τις επικοινωνιακές επιπολαιότητες. 

Εκκοσμίκευση ή η Εκκλησία είναι Μυστήριο; Την απάντηση, νομίζω, πως με τόνο τη δίνει ο Τόμας Έλιοτ, στα «Δέκα Χορικά από το “Βράχο”»: «Γιατί θα λάτρευαν οι άνθρωποι την Εκκλησία; / Γιατί θα λάτρευαν τους νόμους της; / Αυτή τους λέει για Ζωή και Θάνατο / Κι όλα που θέλουν να ξεχάσουν. / Αυτή ‘ναι στοργική όπου αυτοί σκληροί, / σκληρή όπου αυτοί ‘ναι μαλακοί. / Αυτή τους λέγει για Κακό και Αμαρτία / κι άλλα δυσάρεστα. / Εκείνοι αδιάκοπα ζητούν να δραπετεύσουν / από το έξω σκότος και το εντός / ονειρευόμενοι συστήματα τόσο καλά / ώστε κανείς δεν χρειάζεται να ‘ναι καλός».

Ψαλτική Τέχνη· ιερή τέχνη, στους ρυθμούς του Κτίστη, ορθώς και μουσικώς

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ 

Κάθε απόπειρα προσδιορισμού των χαρακτηριστικών της σημερινής εικόνας της ψαλτικής τέχνης, κυρίως αυτής που κάθε Κυριακή -και κυρίως τις μεγάλες γιορτές Πάσχα, Χριστούγεννα, Δεκαπενταύγουστο-, οι πιστοί βιώνουν όταν εκκλησιάζονται σ’ ένα ναό, δεν μπορεί παρά να γίνεται σε σύγκριση με τη μακραίωνη παράδοση της βυζαντινής και μεταβυζαντινής μουσικής. Εδώ, είναι εύκολο να ξεχωρίσουμε γενικά (για τη βυζαντινή μουσική) και ειδικά (για την ψαλτική τέχνη), τη σημερινή εικόνα από την παλαιότερη, την παραδοσιακή όπως συχνά την ονομάζουμε, η οποία διατηρήθηκε αναλλοίωτη μέσα στους αιώνες. Σήμερα, όμως, υπάρχει ένα μεγάλο πρόβλημα, που ενώ όλοι το βλέπουμε, δυστυχώς δεν κάμουμε σχεδόν τίποτα για να το επιλύσουμε. Δεν χρειάζεται να έχει κανείς γεγυμνασμένα εκκλησιαστικά και θεολογικά κριτήρια για να διαπιστώσει την τραγική εικόνα που παρουσιάζουν αρκετοί ψάλτες κατά τις ώρες τέλεσης της Θείας Λειτουργίας. Οι νεωτερισμοί τους είναι αρκετοί και προκαλούν, γιατί βεβηλώνουν την ιερότητα της βυζαντινής μουσικής και δείχνουν μια εικόνα ψαλτικής τέχνης άκρως απογοητευτική. 

Ένας από αυτούς τους νεωτερισμούς είναι η αντικατάσταση των λειτουργικών βιβλίων με tablet, όπου με εγκατεστημένη τη βυζαντινή σημειογραφία, οι ψάλτες τοποθετούν στα αναλόγια και ψάλλουν μέσα από αυτά, προκαλώντας μάλιστα τους πιστούς να ακούνε έναν ψεύτικο ήχο κρατημάτων και τεριρέμ. Η απογοήτευση γίνεται ακόμη πιο ισχυρή και από την κομπορρημοσύνη αρκετών ψαλτών -«κανταδόρους» του χαρακτηρίζει ο Στράτης Μυριβήλης- που με ύφος πολλών καρδιναλίων, ψάλλουν λες και βρίσκονται στη Σκάλα του Μιλάνου. Ετούτη την κομπορρημοσύνη, αν ζούσε ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, ο πατήρ Φιλόθεος Ζερβάκος και ο Φώτης Κόντογλου, θα την καυτηρίαζαν με την πρέπουσα γλώσσα. 

Δυστυχώς, καθώς φαίνεται, και ο εκκλησιαστικός χώρος έχει αλωθεί από τα επιτεύγματα και τη μη λελογισμένη χρήση της τεχνολογίας. Κι όχι μόνο με τη χρήση των tablet στα αναλόγια αλλά και με τη χρήση των μεγαφώνων εντός και εκτός των ναών, των οποίων η μη συνετή χρήση, θυμίζει «ψάλτες» μουεζίνηδες σε τζαμί. Επειδή, λοιπόν, οι ψάλτες αναλαμβάνουν το έργο της ιερής υμνωδίας, που εντός της Θείας Λειτουργίας σκοπό έχει να αποδεσμεύσει τον πιστό χριστιανό από τα εγκόσμια –σ’ αυτό άλλωστε συμβάλλει η λειτουργική γλώσσα, ο εικονογραφικός διάκοσμος και προπάντων η βυζαντινή μουσική- καλόν είναι να σέβονται τη μακραίωνη παράδοση της εκκλησιαστικής μουσικής και να μην αποβλέπουν στην επίδειξή τους προς τους εκκλησιαζόμενους πιστούς και στον έπαινο από αυτούς. Κι ετούτο το λέγω διότι πολλοί είναι οι εκκλησιαζόμενοι που προβαίνουν σε επαίνους και φιλοφρονήσεις προς τους ψάλτες, επειδή οι τελευταίοι έχουν το προσόν της καλής φωνής, ενώ πολλές είναι οι περιπτώσεις που τους λείπει το προσόν της γνώσης της υμνογραφίας και της υμνολογίας. Όχι τίποτε άλλο αλλά η Θεία Λειτουργία είναι μια προσωπική συνάντηση όλων των πιστών με το Θεό. Γι’ αυτό ας έχουν κατά νου το εξής απλό: ο Θεός δεν ενεργεί μόνο μέσω αυτών και των ιερέων αλλά κυρίως μέσω της προσευχόμενης συνάξεως των πιστών. Υπ’ αυτή την έννοια ας είμαστε πιστοί στον παπαδιαμαντικό λόγο, που θέλει τη βυζαντινή μουσική: «μουσική των Αγγέλων».

Υ.Γ. Ευχαριστώ τον αγαπητό φίλο και συνάδελφο Γιώργο Βαρδαβά που μου θύμισε την απόφαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου για απαγόρευση των ηλεκτρονικών συσκευών στη Θεία Λατρεία· βλ. (εδώ) και (εδώ)