Αφιέρωμα στη Μικρασία από «Το Κιρκινέτσι».

Δ Ε Λ Τ Ι Ο   Τ Υ Π Ο Υ 

Συνεχίζονται την Δευτέρα 15 Σεπτεμβρίου, στις 07 το απόγευμα, στην Αίθουσα Τελετών της Γενικής Γραμματείας Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής (Μικράς Ασίας 2), οι εκδηλώσεις που οργανώνει ο Σύλλογος Κατοίκων των Συνοικιών Κουλμπάρας και Κιόσκι Μυτιλήνης «Το Κιρκινέτσι», υπό τον χαρακτηριστικό τίτλο: «Σεπτέμβρης στην Κουλμπάρα και στο Κιόσκι», με στόχο την ανάδειξη της ιστορίας, της ιστορικότητας και των μνημείων της γειτονιάς.

Η εκδήλωση αφορά την 103η επέτειο της Μικρασιατικής Καταστροφής. Θα παρουσιαστεί το βιβλίο της αξέχαστης Βασιλικής Ράλλη, με τίτλο: «Πατρίδα αξέχαστη Μικρά Ασία. Η τραγωδια του Μικρασιατικού Ελληνισμού μέσα από την ιστορία μιας Μοσχονησιώτικης οικογένειας».

Ομιλητές θα είναι οι:

Αγγελική Ράλλη, Ομότιμη Καθηγήτρια Γλωσσολογίας Πανεπιστημίου Πατρών.

Αθανάσιος Ι. Καλαμάτας, Δρ Θεολογίας ΑΠΘ.

Θα ακολουθήσει προβολή της ταινίας: «Πατρίδα αξέχαστη Μικρά Ασία» η οποία στηρίζεται στο βιβλίο της Βασιλικής Ράλλη. Παραγωγή του Ελληνικού Ιδρύματος Ιστορικών Μελετών (ΙΔΙΣΜΕ).

Στην πυρακτωμένη και βαθιά απελπισμένη Ελλάδα (26 Ιουλίου 2015)

Της ΜΑΡΙΑΝΝΑΣ ΚΟΡΟΜΗΛΑ

Με μια εικόνα της αγιά Παρασκευής έφυγε κυνηγημένος από το Αϊβαλί ο Κόντογλου το ΄22. Ανέστιος και πένης, όπως χιλιάδες άλλοι Μικρασιάτες πρόσφυγες που βρέθηκαν στη Λέσβο. Ήταν είκοσι επτά ετών. Με τη μεσολάβηση της Έλλης Αλεξίου, της Γαλάτειας και του Νίκου Καζαντζάκη, του Βάσου Δασκαλάκη και άλλων ήρθε στην Αθήνα, πεταγμένος κυριολεκτικά σε μια ελλαδική κοινωνία καταρρακωμένη από την κατάληξη της Μικρασιατικής περιπέτειας, βαριά πληγωμένη από τον Διχασμό και την Καταστροφή, ανίσχυρη να αντιδράσει, δίχως ελπίδα, δίχως προοπτική.

Το ΄23, ο Κόντογλου κατέφυγε στο Άγιον Όρος. Μέσα σε «θεϊκό μεθύσι, με καρδιά που καιγότανε, σε έκσταση» βρήκε τον δρόμο του και άνοιξε νέους ορίζοντες για τη γενιά του ΄30. Το ΄27, γνώρισε τον Τσαρούχη. Ήταν μόλις δεκαεπτά χρονών, φοιτητής στη Σχολή Καλών Τεχνών. Κοντά στον κυρ Φώτη μελέτησε βυζαντινή τέχνη, από το ΄30 ως το ΄34. Ένας καταφρονεμένος ως τότε κόσμος του δόθηκε πλουσιοπάροχα για να εντρυφήσει και να κάνει το μέγα ταξίδι της ζωής του, καλώντας και τους σύγχρονούς του και όλους τους επόμενους να αποδεχτούμε τη συνέχεια του ελληνιστικού κόσμου και να ταξιδέψουμε μαζί του στη βυζαντινή χιλιετία από την κοπτική Αίγυπτο και την υφαντική της (φωτ. Αντιγραφή από κοπτικό μαξιλάρι, Γ. Τ. 1931) έως τα εργαστήρια των αγιογράφων της Πόλης και τα ψαλτήρια όπου ξεροστάλιαζαν οι μεγάλοι μαΐστορες –άλλοτε ψέλνοντας ο ίδιος, καθώς ανακάτευε τα χρώματα κι άλλοτε τραγουδώντας αποσπάσματα από τις αγαπημένες του όπερες.

Πριν από πενήντα χρόνια, στις 13 Ιουλίου του 1965, πέθανε ο Κόντογλου (Αϊβαλί 8/11/1895). Στις 20 Ιουλίου του 1989 πέθανε ο Τσαρούχης (Πειραιάς 13/1/1910). Και ακόμα «Ο φτυχισμένος Κονέκ-Κονέκ, βασιλιάς της Ισπροβάνας, συλλογίζεται το τι είναι ο άνθρωπος» δίχως να μάθουμε ποτέ πού κατέληξε. Το ενεπίγραφο έργο, νωπογραφία του 1932 σε έναν κατάγραφο τοίχο του σπιτιού του Κόντογλου στην Κυψέλη, έχει μεταφερθεί στην Εθνική Πινακοθήκη όπου έχει ξαναστηθεί όλος ο τοίχος. Στα σαραντάχρονα από τον θάνατο του Κόντογλου, ένας άλλος Αϊβαλιώτης ζωγράφος, ο Γιώργος Χατζημιχάλης, εξέδωσε σε περιορισμένο αριθμό αντιτύπων ένα βιβλίο τέχνης και διαλογισμού με τίτλο τον «Κονέκ-Κονέκ ...».

Αυτά, με την ευκαιρία της γιορτής της αγίας Παρασκευής, τον Ιούλιο του 2015. Μισόν αιώνα δίχως Κόντογλου και πάνω από ένα τέταρτο του αιώνα δίχως Τσαρούχη. Άφησαν ανυπολόγιστης αξίας έργο. Το ζήτημα που ανακύπτει πάντα είναι ο τρόπος της αποδοχής και της χρήσης μιας κληρονομιάς.

Εθνική Πινακοθήκη, τοίχος του σπιτιού του Κόντογλου. Αριστερά «Ο φτυχισμένος Κονέκ-Κονέκ, βασιλιάς της Ισπροβάνας …» που τον συντροφεύουν γυμνόστηθες κοπέλες, 1932. Πάνω άγιοι, δίπλα το ζεύγος Κόντογλου και η κόρη, γύρω ξακουστοί κουρσάροι, εξερευνητές, ήρωες και βρακοφόροι.

Αϊβαλί. Το μοναστηράκι της αγιά Παρασκευής στο ρημονήσι όπου μεγάλωσε ο Φώτης κοντά στον ασκητή θείο του.

Έργο του Γιάννη Τσαρούχη επηρεασμένο από τον δάσκαλο Κόντογλου. Μαζί έκαναν και τις ζωγραφιές στον «Αστρολάβο» του Κόντογλου.

ΠΗΓΗ: ΠΑΝΟΡΑΜΑ

ΜΙΚΡΑΣΙΑ 1922: Όψεις του Προσφυγικού Ζητήματος. Μνήμη, Πολιτικές Αποκατάστασης, Πολιτισμική Ιστορία

Εδώ η παρουσίαση του Τόμου των Πρακτικών του Επιστημονικού Συνεδρίου

Βιβλιοπαρουσίαση: Πρακτικά Επιστημονικού Συνεδρίου για τη Μικρά Ασία

Ένα λεξικό αρωγή στη μνήμη της Λεσβιακής - Μικρασιατικής Ιστορίας και Λαογραφίας

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Κυρίες και κύριοι, καλησπέρα.

Όσοι βρισκόμαστε εδώ απόψε τιμούμε μια από τις σπουδαιότερες γυναίκες της Λέσβου, την αείμνηστη Μαρία Αναγνωστοπούλου, η οποία με το συγγραφικό έργο-της ποικιλοτρόπως ανέδειξε την ιστορία και τη λαογραφία του νησιού-μας, κι όχι μόνο, αλλά και της Μικρασίας, αφού γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη από γονείς Μικρασιάτες. Η Μαρία Αναγνωστοπούλου, εφέτος, τον Φεβρουάριο έφυγε από τη ζωή, πλήρης ημερών. Τη γνώρισα όταν εξέδωσε το βιβλίο-της Η Γυναίκα της Λέσβου στα χρόνια της Οθωμανοκρατίας, (έκδοση του Δήμου Μυτιλήνης στα 1999). Γι’ αυτό μάλιστα είχα γράψει μια βιβλιοκρτική στην παλαιά καλή εφημερίδα Αιολικά Νέα. Από τότε, η γνωριμία-μας, έγινε αφορμή η Μαρία Αναγνωστοπούλου να με τιμά με την εμπιστοσύνη, την αγάπη και τη φιλία-της. Το βιογραφικό-της είναι πλούσιο, τόσο ως καθηγήτριας της Αγγλικής γλώσσας, όσο και ως συγγραφέως. Πάνω από δέκα βιβλία και πάρα πολλά άρθρα σε περιοδικά και εφημερίδες μπορεί κανείς να διαβάσει για να διαμορφώσει μια πολύ καλή εικόνα του Λεσβιακού και Μικρασιατικού εν γένει πολιτισμού. Ομιλώ για πολιτισμό. Ας μου επιτραπεί εδώ η παρακάτω μικρή νύξη. Εχθές, για την αποψινή βιβλιοπαρουσίαση, στέλνοντας την πρόσκληση σ’ έναν καλό φίλο, για ολίγα λεπτά της ώρας συζητήσαμε για τον πολιτισμό και πως, αυτός μαρτυρείται, δηλώνεται και φανερώνεται στην εποχή-μας. Καταλήξαμε στο εξής συμπέρασμα: για να ασχοληθεί κανείς με τον πολιτισμό πρέπει να έχει κότσια· σαλταδόροι και πολιτικάντηδες λένε για τον πολιτισμό κούφιες λέξεις. Ειδικότερα, για το βιβλίο, ένα από τα σημαντικότερα «δωρήματα» στον άνθρωπο (όπως έλεγε ο πολύς Μ. Ανδρόνικος), πρέπει να το διαβάζεις και να το αγαπάς, για να λες ότι είσαι άριστος γνώστης του βιβλίου. Δυστυχώς, στο σημερινό Ελλαδιστάν όπου ζούμε, μετρημένοι στα δάχτυλα του ενός χεριού είναι εκείνοι που αγαπούν το βιβλίο και φροντίζουν τον πολιτισμό.

Το Θεματικό Λεξικό της Λεσβιακής Διαλέκτου είναι ακόμα ένα λεξικό στη μακρά σειρά των λεξικών που, από την εποχή εμφάνισης της τυπογραφίας, βλέπει το φως της δημοσιότητας. Σε ποια λεξικά να αναφερθώ; Είναι πολλά. Κάνω μια μικρή αναφορά για να καταλάβουμε την τεράστια συνεισφορά-τους στην ιστορία της γλώσσας-μας, της ελληνικής: το Μέγα Ετυμολογικόν (εκδόθηκε στη Βενετία στο τυπογραφείο του Ζαχαρία Καλλιέργη στα 1499)· το Λεξικό του Σουίδα με 30.000 λήμματα (εκδόθηκε στο Μιλάνο από τον Λαόνικο Χαλκοκονδύλη στα 1499, καλοδιατηρημένο αντίτυπο μπορείτε να δείτε στην Ιστορική Βιβλιοθήκη του πάλαι ποτέ Γυμνασίου Μυτιλήνης)· η δίτομη Κιβωτός της Ελληνικής Γλώσσης του Δωρόθεου Πρώϊου (εκδόθηκε στο Πατριαρχικό Τυπογραφείο στην Κωνσταντινούπολη στα 1819)· η Συναγωγή Λέξεων Αθησαύριστων εν τοις Ελληνικοίς Λεξικοίς του Στέφανου Κουμανούδη (εκδόθηκε στην Αθήνα στα 1883)· και, βέβαια, το πολύτομο Μέγα Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσης του εκδότη Δ. Δημητράκου (Αθήνα 1936-1950). Στην μακραίωνη αυτή ιστορία εκδόσεων λεξικών ανήκουν και πολλά άλλα λεξικά, ετυμολογικά, γλωσσικών διαλέκτων, ειδικά λεξικά κ.ά. Στις μέρες-μας, δεν λείπουν αξιολογότατες εκδοτικές προσπάθειες με λεξικά ειδικά αφιερωμένα σε συγγραφείς και λογοτέχνες. Αναφέρομαι στο προσφάτως εκδοθέν Γλωσσάρι στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη, του αγαπητού συναδέλφου Βασίλειου Γεώργα, ο οποίος ετοιμάζει τρία ακόμη γλωσσάρια στο λογοτεχνικό έργο των Κωστή Παλαμά, Στράτη Μυριβήλη και Αργύρη Εφταλιώτη.

Το Θεματικό Λεξικό της Λεσβιακής Διαλέκτου της Μαρίας  Αναγνωστοπούλου είναι ένα ειδικής υφής λεξικό. Εξού και ο όρος θεματικό, με θεματικές που σχετίζονται με τις ασθένειες, τα επαγγέλματα, τα καλύμματα κεφαλής, τα γνωστά κεφαλόδεσμα, την κοινωνική εθιμοτυπία, τις ανθρώπινες σχέσεις, την παράδοση, τα κοσμήματα – χρυσαφικά, τα μαγειρέματα – φαγητά, την οικία – κατοικία, την οικοσυσκευή, την οικογένεια (δεσμούς, γενιές), το σώμα, την υφαντική (υφαντά, φορεσιές, φτειασίδια, ψιμύθια), τα ονόματα ανδρών και γυναικών, μελετημένα και στηριγμένα όλα σε επιτόπια έρευνα, με την αντίστοιχη, βέβαια, βιβλιογραφική και αρχειακή τεκμηρίωση, ακόμα και την παράθεση αρχαιοελληνικών, βιβλικών, βυζαντινών, φράγκικων, νεοελληνικών ονομάτων όπως παρουσιάζονται στη Λεσβιακή και Μικρασιατική ντοπιολαλιά, βασισμένη και αυτή η έρευνα σε αρχειακό υλικό των μονών Λειμώνος και Υψηλού, σε κτηματολόγια, σε κώδικες του 18ου – 19ου αιώνα, που απόκεινται στη Μητρόπολη Μυτιλήνης, αλλά και σε λαογραφικά κείμενα και συλλογές[1].

Όπως καταλαβαίνεται ετούτος ο πλούσιος αμητός λέξεων με την ερμηνεία-τους, είναι μια τεράστια προσπάθεια αρωγής στην ιστορική και λαογραφική μνήμη παλαιότερων και νεότερων γενεών του Λεσβιακού λαού. Πόσα δεν έχουμε, άλλωστε, ακούσει για πράγματα, γεγονότα και πρόσωπα της Λέσβου και της Μικρασίας, με λέξεις που δυσκολευόμαστε να καταλάβουμε τι θέλουν να μας πουν! Γι’ αυτό και στη δεδομένη στιγμή επιθυμούμε να έχουμε κάποια ανάκληση όλων αυτών στη μνήμη-μας. Αυτή-μας την επιθυμία άριστα την κάνει πράξη το Θεματικό Λεξικό που συνέγραψε η αείμνηστη Αναγνωστοπούλου. Περιδιαβάζοντας τις σελίδες-του ο αναγνώστης, ο δάσκαλος, ο σπουδαστής, ο μαθητής, ο δημοσιογράφος, ο λόγιος, ο πνευματικός άνθρωπος, ο ιστοριοδίφης, ο λαογράφος, αλλά και ο καθένας που έχει ενδιαφέρον για τα λεξικά, μπορεί να αποκτήσει μια σαφή εικόνα για όλα τα βασικά στοιχεία που απαρτίζουν πάμπολλες λέξεις της Λεσβιακής και Μικρασιατικής ντοπιολαλιάς στο διάβα της μακράς ιστορίας-της, μελετώντας τες ακόμα και μέσα από το πλούσιο υλικό με εικόνες πραγμάτων και επαγγελμάτων, που άνθισαν εδώ στη Λέσβο και που, δυστυχώς, έχουν χαθεί. Αναφέρω και Μικρασιατική, γιατί η Λέσβος ως νήσος του Βορειοανατολικού Αιγαίου και του ευρύτερου Μικρασιατικού εν γένει χώρου είναι μια «γεωγραφία· η γεωγραφία σαν υφή και σαν συνείδηση κάποιου χώρου περιέχει εντός-της την ιστορία, τη Φύση και τη συνείδηση του χρόνου· ο χώρος είναι συνάρτησή της», όπως έλεγe ο πολύς Κωστής Μοσφώφ[2]. Σημαντική, στην προκειμένη περίπτωση, είναι και η συμβολή των βιβλιογραφικών παραπομπών σε αρκετές λέξεις, γεγονός που διευκολύνει τον αναγνώστη να ανατρέξει σε περαιτέρω πληροφορίες. Αναφέρω δύο παραδείγματα για να γίνει πιο κατανοητός: πρώτον, η λέξη αντιστουρώ, που σημαίνει αναμιμνήσκομαι, φέρνω στο νου μου· ανιστόρ’σα του Μαργέλ, που να βρίσκιτι άραγι[3], η Μαρία Αναγνωστοπούλου παραπέμπει στο πόνημα του Σπυρίδωνα Αναγνώστου Λεσβιακά, το οποίο εκδόθηκε στην Αθήνα το 1903 – επανέκδοσή του έγινε από τον Σύλλογο Καλλονιατών Λέσβου το 1994, με επιμέλεια του Χαράλαμπου Π. Αναγνώστου· δεύτερον, η λέξη λούβα, που σημαίνει λώβη, λέπρα, αρρώστια μεταδοτική· λουβγιάρ’ς, λουβιάρα, λουβγαριά: λεπρός, οι λεπροί που ήταν σε απομόνωση, με την αντίστοιχη παραπομπή στη μελέτη του Πλωμαρίτη φιλολόγου Ιωάννη Μουτζούρη, Η λώβη και Λωβοχώρι Πλωμαρίου­· δημοσιεύθηκε στο περιοδικό της Ιεράς Μητροπόλεως Μυτιλήνη Ο Ποιμήν, στα 1941[4].

Δεν χωρά αμφιβολία ότι η καλή γνώση της Λεσβιακής Ιστορίας και Λαογραφίας, στη ζωή κάθε Λέσβιου πολίτη αποτελούν σπουδαίους παράγοντες, που συμβάλλουν στην πρόοδο και τον πολιτισμό-μας. Προς αυτήν την κατεύθυνση, αναμφίβολα, κινείται το Θεματικό Λεξικό της αείμνηστης Μαρίας Αναγνωστοπούλου. Σε συζητήσεις με συναδέλφους που διδάσκουν τα μαθήματα της Ελληνικής Γλώσσας και της Τοπικής Ιστορίας, πολλές φορές έχω επισημάνει τη χρήση τέτοιων λεξικών για έννοιες και γεγονότα που διδάσκουν. Αυτό, βέβαια, σημαίνει ότι ο συνάδελφος που θα αναλάβει μια τέτοια πρωτοβουλία, θα πάει κόντρα στο καθιερωμένο σύστημα διδασκαλίας, του γνωστού άγχους τελειώματος της διδακτέας ύλης. Προϋποθέτει, δηλαδή, επανάσταση στα καθιερωμένα και τετριμμένα του εκπαιδευτικού-μας συστήματος. Αναρωτιέμαι πόσοι άραγε συνάδελφοι στην επί εννέα μήνες εκάστου διδακτικού έτους διδακτική παρουσία-τους στις σχολικές τάξεις αφιερώνουν κάποιες ώρες στη διδασκαλία της Τοπικής Ιστορίας, τη στιγμή μάλιστα που η βιβλιογραφία είναι πλούσια. Τα λέγω αυτά στηριζόμενος σ’ όσα γράφει στα 1885 ο Ουώλτ Ουίτμαν, Αμερικανός συγγραφέας και ποιητής: «η γλώσσα», γράφει, «δεν είναι μια αφηρημένη κατασκευή των μορφωμένων ή των λεξικογράφων, αλλά κάτι που βγαίνει από τη δουλειά, τις ανάγκες, τους δεσμούς, τις χαρές, τις συγκινήσεις, τα γούστα μακρών γενεών της ανθρωπότητας και έχει τις βάσεις-της πλατειά και χαμηλά, κοντά στο έδαφος»[5]. Ας σκεφτούμε σοβαρά πως, σήμερα ζούμε μια φάση της ιστορίας-μας από τις πιο δραματικές και κρίσιμες, λόγω των πολλαπλών πολιτικών, οικονομικών, στρατιωτικών, κοινωνικών, τεχνολογικών και πολιτιστικών κρίσεων· οι συνέπειες αυτών επηρεάζουν βαθύτατα και ριζικά τη ζωή-μας. Θα ήταν παράδοξο αν δεν επηρέαζαν το κατεξοχήν κοινωνικό φαινόμενο, τη γλωσσική συμπεριφορά του ανθρώπου. Οι τοπικές διάλεκτοι είναι η μαγιά ετούτης της γλωσσικής συμπεριφοράς. Γι’ αυτό και είμαστε ευγνώμονες σε συγγραφείς που τις διασώζουν. Στη Λέσβο και στον ευρύτερο Μικρασιατικό χώρο οι συγγραφείς λεξικογράφοι είναι αρκετοί. Θυμίζω: το Λεξικό της Αγιασώτικης Διαλέκτου, του φιλολόγου Δημήτριου Παπάνη, τα Ιδιώματα των Παρακοίλων, της Νίκης Ταστάνη, τις Αρχαίες και Μεσαιωνικές Λέξεις στα Λεσβιακά Ιδιώματα, του Γ. Γιαννουλέλλη, το Λεξικό Διαλεκτικής Ποικιλίας Κυδωνιών και Μοσχονησίων και Βορειοανατολικής Λέσβου, της κας Αγγελικής Ράλλη. Τελευταίο στη σειρά είναι το Θεματικό Λεξικό της Λεσβιακής Διαλέκτου, της αγαπητής και αξέχαστης Μαρίας Αναγνωστοπούλου. Την ευχαριστούμε για αυτήν την προσφορά-της, με την ευχή ο Θεός να αναπαύει την ψυχή-της.

Από αριστερά: ο ομιλών, η κα Κλειώ Χατζηδανιήλ, Φιλόλογος, Υποψήφια Δρ στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου & ιδιοκτήρια του ιστορικού βιβλιοπωλείου «Χατζηδανιήλ», ο ιατρός και ερευνητής κ. Μάκης Αξιώτης και ο εκδότης κ. Άγγελος Μουζάλας.  

[1] Η συμβολή του εν λόγω λεξικού στην επιστήμη της Λαογραφίας είναι σημαντική. Αυτό κανείς μπορεί να το διαπιστώσει από τις πληροφορίες που η συγγραφέας παραθέτει σε αρκετές λέξεις, όπως λόγου χάριν η λέξη: ουρθουφλιά, που σημαίνει αρρώστια που οφείλεται στην έλλειψη βιταμίνης Α και προκαλεί αδυναμία στην όραση όταν βραδιάζει. Η συγγραφέας εξηγεί ότι, «κατά την λαϊκή πίστη την κολλούσαν από το νερό που πίνουν οι όρνιθες. Υπήρχε η γητειά να γυρίζουν τον άρρωστο στους δρόμους τη νύχτα έχοντας κεριά αναμμένα στο κεφάλι του, λέγοντας όλοι μαζί. Του καημένου του Γιουργέλ’ έχει ουρθουφλιά τσι κλαίγ’, τσ’ όποιους δε ν-του πει να γιαν’ αύριγιου του βραδ’ να τ’ βγάν. Να γιαν’, να γιάν’. φώναζε το τσούρμου, η ακολουθία», ΜΑΡΙΑ ΑΝΑΓΩΣΤΟΠΟΥΛΟΥ. (2021). Αυτόθι, σ. 26.

[2] ΚΩΣΤΗΣ ΜΟΣΚΩΦ. (1982). «Το Αϊβαλί: Ιδεολογία ενός χώρου», στο: Γεωργίου Σακκάρη. Ιστορία των Κυδωνιών. Αθήνα: Έκδοση της Ένωσης Κυδωνιατών, σσ. XVI-XVII.

[3] ΜΑΡΙΑ ΑΝΑΓΩΣΤΟΠΟΥΛΟΥ. (2021). Αυτόθι, σ. 68.

[4] Αυτόθι, σ. 23.

[5] Το απόσπασμα στο βιβλίο του ΜΑΝΟΛΗ ΑΝΔΡΟΝΙΚΟΥ. (1994). «Η γλώσσα-μας και τα παιδιά-μας», στο: Ελληνική Κιβωτός. Αθήνα: Καστανιώτη, σ. 142.

Πατρίδα αξέχαστη Μικρά Ασία

Η Βασιλική Ράλλη αφηγείται την ιστορία της οικογένειάς της, που με βία αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την πατρίδα της, το Μοσχονήσι της Μικράς Ασίας, και αφού δοκιμάστηκε από τη θλίψη της απώλειας και το πένθος της καταστροφής, δόθηκε με δημιουργική ορμή στην οικοδόμηση μιας νέας ζωής στην απέναντι ακτή.

Η Βασιλική Ράλλη σε κάθε μικρή ή μεγάλη ευκαιρία της ζωής της διακηρύσσει την καταγωγή της: «Τι κι αν γεννήθηκα στη Θερμή της Λέσβου; Είμαι Μικρασιάτισσα κι εγώ. Είμαι ο σπόρος που κυοφορήθηκε μέσα στα αγιασμένα χώματα της Γης αυτής της Επαγγελίας, της ποτισμένης με ιδρώτα και αίμα ελληνικό, της σπαρμένης με τα ιερά οστά των χιλιάδων μαρτύρων, τα οποία εναποτέθηκαν στην ιερή Γη, ως παρακαταθήκη της ελληνικότητάς της».

Η μαρτυρία της Βασιλικής Ράλλη ξεκινά από το Μοσχονήσι και το Αϊβαλί και αγκαλιάζει όλον τον Ελληνισμό. Ιδιαίτερα σήμερα περισσότερο από ποτέ, η αξία τέτοιων μαρτυριών είναι ανεκτίμητη, διότι τροφοδοτούν την ψυχή μας με πίστη και αγωνιστικότητα.

Η συγγραφέας έγινε ευρύτερα γνωστή όταν μαζί με τον μακαριστό σύζυγό της, Άγγελο Ράλλη, ανακάλυψαν στο κτήμα τους στη Θερμή Μυτιλήνης τα οστά του Αγίου Ραφαήλ καθώς έσκαβαν για να οικοδομήσουν ένα μικρό εκκλησάκι, προκειμένου να εκπληρώσουν το τάμα της μητέρας της.

Το χρονικό της αποκαλύψεως αυτής έχει αφηγηθεί η ίδια στο βιβλίο της «Καρυές, ο λόγος των αγίων»· [από το οπισθόφυλλο του βιβλίου].

«Μνήμες δικές μου δεν έχω εγώ, χαμένε Παράδεισε. Μα ζεις μέσα μου από τις μνήμες των δικών μου, που η ροπή του χρόνου δεν μπόρεσε να σβήσει από την καρδιά μου. Και σαν αναρωτιέμαι ποια είναι η αληθινή πατρίδα μου, μαγνητικά η σκέψη μου τραβά κοντά σου. […] Βιώματα τραυματικά, σταλαγματιές από αίμα που δεν έπαψε ν’ αναβλύζει απ’ τις καρδιές που έζησαν ώσπου πάψανε να χτυπούν», [από τον πρόλογο του βιβλίου, σσ. 11, 12].

«Ημέρες Μνήμης Μικρασίας 2021» 99 χρόνια μετά: Θυμόμαστε - Γνωρίζουμε - Τιμάμε

Η Γενοκτονία των Αρμενίων και οι κοινοί αγώνες με τους Έλληνες της Ανατολής

Γράφει ο ΒΛΑΣΗΣ ΑΓΤΖΙΔΗΣ

Η αναγνώριση της Γενοκτονίας των Αρμενίων από την αμερικανική κυβέρνηση έχει μεγάλη συμβολική αξία. Κατ’ αρχάς υπήρξε μια οφειλόμενη απόδοση τιμής προς τον μαρτυρικό πληθυσμό, που τα κρίσιμα χρόνια μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο εγκαταλείφθηκε κυριολεκτικά από τις μεγάλες χριστιανικές δυνάμεις της Δύσης (συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ) στο έλεος των στρατευμάτων του Μουσταφά Κεμάλ. Κατόπιν, έστειλε σαφές μήνυμα προς την εθνικιστική τουρκική ελίτ, η οποία επέλεξε να μετατρέψει σε σύγχρονη ιδεολογική της βάση την ιδεολογία των Νεότουρκων και του παντουρκισμού.

Το ιστορικό πλαίσιο

Οι Αρμένιοι υπήρξαν συστηματικός στόχος της κεντρικής εξουσίας από την εποχή του απολυταρχικού ισλαμικού καθεστώτος στα τέλη του 19ου αιώνα. Όμως, από την εποχή που οι ακροδεξιοί Νεότουρκοι στρατιωτικοί κατέλαβαν πραξικοπηματικά την εξουσία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας το 1908 μια νέα κατασταλτική μέθοδος κάνει την εμφάνισή της. Στη θέση των παλιών ενστικτωδών αντιδράσεων της οθωμανικής εξουσίας κατά των χριστιανικών κοινοτήτων - των ραγιάδων, εκπονείται πλέον ψύχραιμα και κυνικά ένα σχέδιο, με βάση το οποίο στοχοποιούνται ομάδες του πληθυσμού, διαμορφώνεται μια ιδεολογία κοινωνικού αποκλεισμού και μεθοδικά, σε ειρηνικούς καιρούς - αρκετά χρόνια πριν την «τελική λύση» - οργανώνεται ο μηχανισμός της εξόντωσής τους.

Οι Νεότουρκοι, από το 1911 είχαν αποφασίσει τη γενοκτονία των Χριστιανών. Σε μια ανταπόκριση των “The Times of London“ από τη Θεσαλονίκη, στις 3 Οκτωβρίου του 1911, με τίτλο «Οι Νεότουρκοι και το πρόγραμμά τους», παρακολουθούμε την επικράτηση των ακραίων σωβινιστικών επιλογών στο συνέδριο του κομιτάτου «Ένωση και Πρόοδος» που βρισκόταν ήδη στην εξουσία. Ο εκτουρκισμός δια της βίας όλων των κατοίκων, αποφασίζεται τελεσίδικα με μέσο τους εξοπλισμένους Μουσουλμάνους.

Αυτή ήταν η πρώτη επίσημη εκδήλωση της απόφασης του τουρκικού εθνικισμού για την καταστροφή της πολυπολιτισμικής και πολυεθνοτικής οθωμανικής κοινωνίας. Το ιδεολογικό πλαίσιο είχε χαραχθεί από τον Ziya Gokalp, ιδεολογικό πατέρα του τουρκικού εθνικισμού, ο οποίος καλούσε για τον τερματισμό της «ψευδαίσθησης περί ισότητας μουσουλμάνων και χριστιανών». Ο ίδιος περιέγραφε τo 1911 στο περιοδικό «Yeni Hayat” και το νέο άνθρωπο: «οι Τούρκοι ήταν οι "υπεράνθρωποι" που είχε φανταστεί ο Γερμανός φιλόσοφος Nietzsche… Από την τουρκότητα θα γεννηθεί η νέα ζωή…». Στο πλαίσιο αυτό θα ξεκινήσει μεθοδευμένα η υλοποίηση των νεοτουρκικών «εθνικών στόχων».

Mετά τους Βαλκανικούς Πολέμους οι Νεότουρκοι θα θέσουν σε εφαρμογή τις αποφάσεις που είχαν λάβει το 1911, για εθνική εκκαθάριση των ανεπιθύμητων πληθυσμών. Με την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου άρχισε η «εκκαθάριση θυλάκων μη τουρκικών πληθυσμών που είχαν συγκεντρωθεί σε στρατηγικά σημεία» (Celal Bayar, “Ben Yazdim”). Το σχέδιο είχε την απόλυτη υποστήριξη των Γερμανών συμμάχων των Νεότουρκων και κάποια σημεία του υλοποιήθηκαν από κοινού. Οι Αρμένιοι, οι Έλληνες της Ανατολής και οι Ασσυροχαλδαίοι θα βρεθούν στο στόχαστρο και θα εξοντωθούν ανελέητα.

Στην περιοχή του Καυκάσου το ζήτημα θα κριθεί από τη μοιραία απόφαση του Λένιν να συνάψει στο Μπρεστ Λιτόφσκ της Πολωνίας, το Μάρτιο του 1918, συνθήκη ειρήνευσης με τους Γερμανο-αυστριακούς και τους Νεότουρκους. Ο Λένιν ήρθε τότε σε έντονη σύγκρουση με όλη την Αριστερά της Επανάστασης, η οποία προσδοκούσε τη μετατροπή του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου σε «επαναστατικό» και την έμπρακτη βοήθεια προς το εργατικό κίνημα της Γερμανίας και των άλλων χωρών. Τα εδάφη του Ανατολικού Πόντου – που είχε καταλάβει ο ρωσικός στρατός από το 1916 - του Καρς και του Αρνταχάν της Ιστορικής Αρμενίας θα παραδοθούν στους Νεότουρκους με αποτέλεσμα τη μαζική έξοδο προς τη Ρωσία δεκάδων χιλιάδων Αρμενίων και Ελλήνων.

Μετά το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου

Η ήττα των Κεντρικών Δυνάμεων το Νοέμβριο του 1918 αναζωπύρωσε τις ελπίδες των Αρμενίων και των Ελλήνων του Πόντου, για επίλυση του εθνικού ζητήματος. Οι ελληνο-αρμενικές σχέσεις, εάν εξαιρέσουμε την περιοχή του Καρς, ήταν θαυμάσιες. Σε πολλά μέρη οι Έλληνες και οι Αρμένιοι τελούσαν από κοινού μνημόσυνα για τους «κατά τους διωγμούς του πολέμου διαρκούντος απολεσθέντων». Στην Ευρώπη οργανώθηκαν κοινά ελληνοαρμενικά συλλαλητήρια «προς απελευθέρωσιν Ελλήνων και Αρμενίων Μικράς Ασίας».

Το τοπίο θα αλλάξει δραματικά μετά την απόβαση του Κεμάλ στις 19 Μαϊου 1919 στη Σαμψούντα και τη συγκρότηση του τουρκικού εθνικιστικού στρατού, οι συγκρούσεις άρχισαν να πολλαπλασιάζονται. Η τελική φάση του ζητήματος θα κριθεί στο μικρασιατικό μέτωπο την περίοδο 1919-1922. Το παλιό εθνικιστικό κίνημα των Νεότουρκων θα επανεμφανιστεί δυναμικά κάτω από το πρόσωπο του Μουσταφά Κεμάλ πασά. Η περίοδος αυτή θα χαρακτηριστεί από τη ραγδαία αλλαγή του διεθνούς περιβάλλοντος, τα αποκλίνοντα συμφέροντα των Ιταλών και των Γάλλων, την αποστασιοποίηση των ΗΠΑ και την ουδετεροποίηση της Μεγάλης Βρετανίας. Αυτά, συνδυασμένα με τον ελληνικό Διχασμό (δηλαδή τον πρώτο εμφύλιο πόλεμο), την αντίδραση και το αντιμικρασιατικό πνεύμα που κυριαρχούσαν στο Λαϊκό Κόμμα και τη φιλομοναρχική παράταξη, μαζί με την ασυνέπεια του βενιζελισμού, που προκήρυξε εκλογές εν μέσω του μικρασιατικού πολέμου και τη διαμόρφωση μιας μικρής παλαιοελλαδικής ντεφετιστικής Αριστεράς (ΣΕΚΕ), οδήγησε στη Μικρασιατική Καταστροφή και την κυριαρχία του τουρκικού εθνικισμού στο σύνολο των παλιών οθωμανικών πολυεθνικών εδαφών.

Ως αποτέλεσμα της πολιτικής εθνικής εκκαθάρισης που επέλεξαν οι νικητές και εκφράστηκε, πραγματικά αλλά και συμβολικά, με τη σφαγή και την πυρπόληση της Σμύρνης το Σεπτέμβριο του 1922, οι ακτές της Ελλάδας γέμισαν από τους δεκάδες χιλιάδες απόκληρους πρόσφυγες, Έλληνες και Αρμένιους.

Η τελευταία πράξη του δράματος θα συμβεί στη Λωζάννη της Ελβετίας, όπου η ομώνυμη Συνθήκη θα επιβεβαιώσει τα αποτελέσματα της ελληνικής και αρμενικής ήττας στη Μικρά Ασία και στην Ανατολία, θα επιδικάσει στους νικητές τα όσα κέρδισαν με τις Γενοκτονίες των χριστιανικών πληθυσμών και θα αποφασίσει την οριστική απαλλαγή όσων Νεότουρκων βαρύνονταν με τα εγκλήματα της περιόδου 1914-1918.

Ως αποκαλυπτικός επίλογος της τραγικής αυτής κοινής πορείας των χριστιανικών πληθυσμών της Ανατολής μπορεί να θεωρηθεί η πώληση των οστών των θυμάτων. Το 1924 πολλά εμπορικά πλοία μετέφεραν από τουρκικά λιμάνια σε γαλλικά , πολλά φορτία ανθρώπινων οστών για «βιομηχανική χρήση». Γάλλοι επιχειρηματίες τα αξιοποίησαν για βιομηχανική χρήση, Βρετανοί τα μετέφεραν με τα πλοία τους και οι Έλληνες κυβερνήτες επέτρεψαν την απρόσκοπτη μεταφορά τους από το Αιγαίο παρόλες τις σφοδρές διαμαρτυρίες των επιζώντων προσφύγων, Ελλήνων και Αρμενίων…

Μια μαρτυρία

Μια αληθινή ιστορία από τα Φάρασα της Καππαδοκίας που αφηγήθηκε ο Γρηγόρης Θεοδωρίδης (εγγονός της Αναστασίας) στον Φαρασιώτη ερευνητή Ανδρέα Κωνσταντινίδη:

Την περίοδο των βίαιων μετακινήσεων του Αρμενικού πληθυσμού της Καππαδοκίας από τις εστίες τους μεταξύ του 1915–1916, στον δρόμο προς την Ανατολία, μια ομάδα ανθρώπων με την συνοδεία του στρατού, αναγκάστηκε να διανυκτερεύσει στα Φάρασα, στο χωριό Κίσκα. Οι στρατιώτες του Οθωμανικού στρατού, επιτάξαν τότε κάποια τουρκικά σπίτια ( στην Κίσκα υπήρχε και ένας μικρός αριθμός Τούρκων κατοίκων). Τοποθέτησαν μέσα τους αιχμαλώτους και έκλεισαν τις πόρτες και τα παράθυρα καρφώνοντας σανίδες. Ένα από αυτά τα σπίτια, ήταν στην γειτονιά του Γούργαφα ο οποίος είχε δυο παιδιά, τον Γρηγόρη και την Αναστασία.

Κάποια στιγμή το βράδυ, η Αναστασία ξύπνησε λόγω της φασαρίας, μια φασαρία που αποτελούταν από κλάματα συνοδεία μιας εκκωφαντικής σιωπής η οποία προμήνυε αυτό που ερχόταν. Άλλωστε το κλάμα εκείνο ήταν διαφορετικό, ήταν κλάμα ψυχής, μια ψυχή που σύντομα θα ταξίδευε σε μέρη μακρινά και από ψηλά θα αγνάντευε τον μάταιο αυτό κόσμο. Η Ρωμηά όμως Αναστασία, δεν στάθηκε να ακούει μόνο, βγήκε από το σπίτι της και πήγε εκεί κοντά, δίχως φόβο, δίχως κανέναν δισταγμό. Φτάνοντας λοιπόν και χωρίς να κάνει δεύτερη σκέψη μίλησε με τις ψυχές εκείνες τις οποίες χώριζε ένας τοίχος και τότε μια φωνή ακούστηκε από μια γυναίκα η οποία της είπε: Πάρε αυτές τις δυο ψυχές, τουλάχιστον να σωθούν αυτά τα αγγελούδια. Τα σπίτια στα Φάρασα είχανε όλα τους μικρούς φεγγίτες οι οποίοι οδηγούσαν στο υπόγειο όπου αποθήκευαν τα σιτηρά. Με αυτό τον τρόπο λοιπόν κατάφεραν αυτά τα αγγελούδια να συρθούν και πέσουν κυριολεκτικά στην αγκαλιά της Ρωμηάς που έμελλε να είναι ο σωτήρας τους.

Ο καιρός πέρασε και η Αναστασία είχε υπό την προστασίας τις δυο μικρές Αρμενοπούλες, μέχρι που τις ανέβασε μια μέρα στο άλογο και η ίδια περπατώντας έφτασε μέχρι την πόλη του Εβερέκι όπου είχε σημαντικό Αρμένικο πληθυσμό. Είχε ακούσει η ίδια πως είχε φτάσει μια οργάνωση η οποία μάζευε ορφανά και τα φυγάδευε στο εξωτερικό. Έτσι και έγινε, παρέδωσε τα δυο μικρά παιδιά όμως η ιστορία ήθελε και πάλι να βρεθούν οι δρόμοι τους. Το 1924 πραγματοποιήθηκε η ανταλλαγή και η Αναστασία βρέθηκε με τους συγχωριανούς της στο Φαρασιώτικο χωριό Αγροσυκιά, κάπου στην Βόρεια Ελλάδα. Μόνη της δίχως άντρα ο οποίος είχε χαθεί πολλά χρόνια πριν όταν είχε μεταναστεύσει στην Αμερική. Περνώντας τα χρόνια η ίδια ξανά παντρεύτηκε όμως δεν απέκτησε ποτέ δικά της παιδία. Την δεκαετία όμως του 50’ ένα γράμμα έφτασε στην πόρτα της, ένα γράμμα γραμμένο στα ξένα. Ο αποστολέας ήταν αυτά τα δυο μικρά κοριτσάκια που πλέον ήταν και αυτά μεγάλες γυναίκες, μεγαλωμένες στα ξένα και αυτές και συγκεκριμένα στην Αμερική, δεν ξέχασαν ποτέ αυτή την Μάνα που τις έσωσε και τις μεγάλωσε, που τις έδωσε αγάπη και στοργή σε μια περίοδο όπου οι ψυχούλες τους είχαν δει τόσα πολλά, πράγματα που τις σημάδεψαν μια ζωή. Ένα ευχαριστώ αυτό ήταν που ήθελαν να πουν, ένα βαθύ ευχαριστώ.

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΤΟΥ ΒΛΑΣΗ ΑΓΤΖΙΔΗ

O Βλάσης Αγτζίδης είναι διδάκτωρ Σύγχρονης Ιστορίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, με βασικές σπουδές τα μαθηματικά. https://kars1918.wordpress.com/ 

Έχει εκδόσει ως τώρα (μονογραφίες και επιμέλειες) δεκαεπτά βιβλία, έχει συμμετάσχει σε συλλογικές εκδόσεις και έχει δημοσιεύσει άρθρα σε εφημερίδες και περιοδικά, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

Έχει τιμηθεί με το Βραβείο Ακαδημίας Αθηνών (1995) για τη συγγραφή της ιστορίας των Ελλήνων στον Εύξεινο Πόντο και δύο φορές με Εύφημο Μνεία από το Υπουργείο Εξωτερικών, για τη συμμετοχή του στην οργάνωση της επιχείρησης για τη διάσωση των Ελλήνων που είχαν εγκλωβιστεί στην εμπόλεμη Αμπχαζία (1993) και για την οργάνωση του Συμβούλιου Απόδημου Ελληνισμού (1995).

Η θεματολογία του περιστρέφεται γύρω από τη Μικρασιατική Καταστροφή, την ιστορική εμπειρία και τη σύγχρονη παρουσία των Ελλήνων στην πρώην Σοβιετική Ένωση, τα προβλήματα του νεότερου ελληνισμού, τους μουσουλμάνους ελληνόφωνους της Τουρκίας, την ευρύτερη ελληνική Διασπορά κ.ά.

Επισκέφτηκε πολλές φορές τις περιοχές που κατοικεί η ελληνική μειονότητα στην πρώην Σοβιετική Ένωση – και στην Αρμενία - καθώς και τις περιοχές των ελληνοφώνων στη βόρεια και δυτική Τουρκία. Παρακολούθησε τη διαδικασία της κατάρρευσης της Σοβιετικής Ένωσης και περιέγραψε τις επιπτώσεις που είχε στην ελληνική μειονότητα).

ΠΗΓΗ: Eidisis.gr