Στο Λαύριο, λαύρα η οδός των Θρησκευτικών

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Θλιβερό το γεγονός με τον συνάδελφο εκπαιδευτικό σε Γυμνάσιο του Λαυρίου που σε μαθητές και μαθήτριές του, στο μάθημα των Θρησκευτικών, μοίρασε μισαλλόδοξα και ομοφοβικά κείμενα. Θρησκευτική νεύρωση θα την αποκαλέσουν οι ψυχολόγοι. Προβληματική βέβαια και η θέση κάποιων θεολόγων: ο εν λόγω εκπαιδευτικός δεν είναι θεολόγος αλλά φιλόλογος και διδάσκει το μάθημα των Θρησκευτικών ως τρίτη ανάθεση· και με αυτή την ανακοίνωση νομίζουν πως λύθηκε το πρόβλημα για τους θεολόγους των σχολείων μας. Να είμαστε ρεαλιστές: οποιαδήποτε συζήτηση σε σχολική τάξη για τη σεξουαλικότητα και τον έρωτα, σε πάρα πολλές περιπτώσεις, όχι μόνο με θεολόγους αλλά και με άλλες ειδικότητες, είναι προκλητική και παραπλανητική όταν κρύβεται πίσω από διάφορους –ισμούς (ηθικισμούς, πουριτανισμούς και στείρους κατηχητικούς διδακτισμούς). Το χειρότερο στην περίπτωση αυτή –κι αυτό αφορά τους διδάσκοντες θεολόγους- είναι ότι στα μισαλλόδοξα και ομοφοβικά κείμενα, χρησιμοποιούνται αποσπάσματα Πατέρων της Εκκλησίας, τα οποία διαστρεβλώνουν τη συνολική εικόνα του συγγραφικού έργου τους, με κύριο στόχο να υπηρετήσουν έναν «ανθρωποφάγο ηθικισμό» που, δυστυχώς, θεριεύει στις μέρες μας. Εδώ, δεν είναι του παρόντος να αναφερθώ στο πως Άγιοι Πατέρες της Εκκλησίας, στο έργο τους, αναφέρονται στον ετερόφυλο ή ομοφυλόφιλο έρωτα. Εκείνο που εν τάχει σημειώνω είναι το εξής: στη διδασκαλία τους υπάρχουν διαφοροποιήσεις. Αυτό που αξίζει να λάβουμε υπόψη μας είναι το γεγονός ότι οι αναφορές τους στον έρωτα και τη σεξουαλικότητα αφορούν το ποίμνιό τους και γίνονται στο κοινωνικό πλαίσιο της εποχής που ζουν, με τις όποιες επικρίσεις τους να έχουν συγκαταβατικό - παιδευτικό και όχι καταδικαστικό περιεχόμενο.

Εν κατακλείδι, να σημειώσω μια αλήθεια: ο χαρακτήρας και η φυσιογνωμία του μαθήματος των Θρησκευτικών, σήμερα, σε καιρούς βαρβαρότητας, οφείλει να ανταποκρίνεται στις ανάγκες μιας ελεύθερης πλουραλιστικής δημοκρατικής κοινωνίας. Όσοι θεολόγοι αγωνίζονται για αυτό το πρόταγμα, είναι σίγουρο ότι με θεολογικό και παιδαγωγικό τρόπο διακονούν την ελευθερία και τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

ΕΙΚΟΝΑ: Ιερομόναχος Σεραφείμ Ρουσόπουλος, ψηφιδωτό από την έκθεση Πέτρινα Στεφάνια. Αίθουσα Τέχνης Titanium, Δεκέμβριος 1997. ΠΗΓΗ: Σύναξη

Η πιο αφιλάνθρωπη κρίση που σήμερα περνά το μάθημα των Θρησκευτικών (μτΘ)

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Δεν είναι μόνο η χθεσινή απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣτΕ) που θεώρησε αντισυνταγματικά τα Νέα Προγράμματα Σπουδών (ΝΠΣ), ούτε βέβαια και οι δύο περσινές. Είναι το μορμολύκειο του δογματισμού, ο οποίος άμεσα συνδέεται με τον φανατισμό και τη μισαλλοδοξία, που επιβάλλει μια άκαμπτη ατομική στάση των οπαδών του κατηχητισμού, οπαδών που, σ’ ότι αφορά στον «αγώνα» που λένε πως κάμουν για «Ορθόδοξα Θρησκευτικά», εξυπηρετούν ιδεοληπτικές θέσεις, μη κάνοντας βήμα πίσω, καραδοκώντας στη γωνία του δρόμου για να συντρίψουν τους αντιπάλους τους. Στην προκειμένη περίπτωση των ΝΠΣ οι καλοί συνάδελφοι εμπειρογνώμονες που επί μια οκταετία σχεδόν με αυταπάρνηση, θεολογικό και εκκλησιαστικό ήθος δούλεψαν γι’ αυτά, τις τελευταίες ώρες λοιδορούνται με ανήκουστη για τα θεολογικά και τα εκκλησιαστικά δεδομένα απανθρωπία. Ακόμη και μητροπολίτης της Ελλαδικής Εκκλησίας χαρακτηρίζεται ως «παραφωνία» γιατί τόλμησε να μιλήσει για αυτοκριτική. Γνωστά blog, ταγμένα όλα αυτά χρόνια της εφαρμογής των ΝΠΣ στην παραπληροφόρηση και την κινδυνολογία, για τον αυριανό ιστορικό της ελληνικής εκπαίδευσης, σίγουρο είναι πως θα του προσφέρουν ατράνταχτα τεκμήρια ανελεύθερης κι ανεξέλεγκτης θεολογικο-παιδαγωγικής θολούρας και αφασίας συνεπικουρούμενα, βέβαια, κι από δεκάδες ανώνυμα σχόλια άκριτου φανατισμού.

Περίκλειστοι στην ατομική τους ασφάλεια δεν λένε να καταλάβουν αυτό που έλεγε ο αλησμόνητος ΔΑΣΚΑΛΟΣ Νίκος Ματσούκας στις αρχές της δεκαετίας του ’80, εποχή που άνοιγε ο διάλογος για το μάθημα των Θρησκευτικών, όταν σε άρθρο του για το σκοπό που οφείλει να έχει, περιέγραφε τους δύο τεράστιους ογκόλιθους που το έχουν καταπλακώσει, τον ηθικισμό και απομονωτισμό από τις άλλες επιστήμες, γεγονός που έκαμε το μτΘ μια «αφηρημένη ηθική διδασκαλία και αφηρημένη κατήχηση». Χρόνια τώρα, όσοι διδάσκουμε το μάθημα των Θρησκευτικών, πολλές είναι οι φορές που βρισκόμαστε αντιμέτωποι με αυτήν την τραγελαφική κατάσταση, διαδεδομένη τόσο στη σχολική κοινότητα όσο και στον ευρύτερο κοινωνικό περίγυρο. Και, δυστυχώς, σήμερα υπάρχουν ακόμη οι υποστηρικτές ετούτης της νοοτροπίας, που πεισματικά θεωρούν τον κατηχητισμό και τον ηθικισμό «σωτήριες θεολογικές αλήθειες» και, που, δογματικά αποτελούν τη «βάση του θρησκευτικού μαθήματος», για δαύτους πάντα. Από χθες, όμως, στα χέρια τους  έχουν και τη δικαστική βούλα.

Τα παρακάτω τρία σκίτσα, αντλημένα από το περιοδικό Βημόθηρο (τεύχη 2-3), της καλής συναδέλφου Εύης Βουλγαράκη – Πισίνα, νομίζω πως δείχνουν το βαρύ κλίμα της πιο αφιλάνθρωπης κρίσης που σήμερα περνά το μτΘ.

Homo homini lupus est: Ο άνθρωπος για τον άνθρωπο είναι λύκος

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ 

Ένας πολιτισμός αδυναμίας και γύμνιας πνευματικής είναι πολιτισμός που συχνά φέρνει στο προσκήνιο τη βαρβαρότητα. Τέτοιος είναι ο σημερινός πολιτισμός μας. Πολιτισμός ζούγκλας και η ζωή, ζωή άγριων θηρίων. Βιώνουμε χρόνια τώρα το αδιέξοδο ως παρατεταμένη πνευματική αφασία. Στα γνωστά Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης, τα εκατοντάδες σχόλια αναγνωστών για ένα κείμενο που αφορά στο ξωκλήσι της Παναγιάς της Γαλατούσας στο Κάτω Κάστρο Μυτιλήνης, γράφονται οι πιο απίθανες απόψεις, γεγονός που, αυτομάτως, μετατρέπει τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης σε Μέσα Κοινωνικής Αφασίας. Η υποκρισία και η αγραμματοσύνη, στην κυριολεξία,  δεν έχουν προηγούμενο· εγκαθιδρύουν την «απόλυτη μοναρχία της νοημοσύνης στη ζωή του πνεύματος», καταπώς γράφει ο Άλαν Φινκελκρότ, ένας από τους πιο σημαντικούς σύγχρονους Γάλλους φιλοσόφους και διανοητές. 

Μέσα σ’ ένα κόσμο γενικευμένης κρίσης αξιών, η οποία αδυνατώ να γνωρίζω πόσο ακόμα θα κρατήσει – υποψιάζομαι πως θα είναι παρατεταμένη – οι λογής - λογής σχολιαστές, έναντι έγκυρων θέσεων και απόψεων, που δεν χωρά αμφιβολία ότι διακονούν την έρευνα και την επιστημονική αλήθεια, όλο και περισσότερο ξεφυτρώνουν σαν τα μανιτάρια, υπηρετώντας μια γενικευμένη νοητική λειτουργία, που στη γλώσσα της θεολογίας, για να ομιλήσω θεολογικά, πέρα για πέρα είναι απάνθρωπη κι όχι φιλάνθρωπη, και σαν «φαιά πανούκλα» μέρα με τη μέρα εξαπλώνεται, παίρνοντας επιδημικές διαστάσεις. Όπως το λέγει κι ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής: ο διάβολος που απάτησε τον άνθρωπο και με αυτόν τον τρόπο οδηγεί τη φύση του σε μερισμό, δηλαδή σε διαχωρισμό από το Θεό, που σ η μ α ί ν ε ι -ο απατήσας διάβολος «και την φύσιν κατά τον τρόπον τούτον μερίσας, κατένεμεν εις πολλάς δόξας και φαντασίας». 

Το τι μπορεί να διαβάσουν ανθρώπων μάτια σε σχόλια αναγνωστών των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης, για ζητήματα που σχετίζονται με τον εκκλησιαστικό και θεολογικό χώρο, δεν μπορεί να περιγραφεί με σαφήνεια. Είναι μυριάδες τα εκκλησιαστικά και θεολογικά αλαμπουρνέζικα σχόλια ή, κατά Φώτη Κόντογλου «λαμπαφούρες»! Και η διαπίστωση άκρως θλιβερή: από αυτούς τους σχολιαστές λείπει η αγία αγάπη, υψίστη αρετή της χριστιανικής διδασκαλίας. Στους όψιμους υποστηρικτές ιερών προσώπων της πίστης μας θα σύστηνα το εξής: πριν πιάσουν το πληκτρολόγιο τού ηλεκτρονικού υπολογιστή τους και αρχίσουν να γράφουν τα εκκλησιαστικά και θεολογικά αλαμπουρνέζικά τους, να μπουν στον κόπο και να διαβάσουν κανένα κείμενο, που με τον καλύτερο δυνατό τρόπο αποτυπώνει τη σχέση του ανθρώπου είτε με το Θεό, είτε με την Παναγιά, είτε με τους Αγίους. Στην προκειμένη περίπτωση λυτρωτικά για δαύτους θα μπορούσε να λειτουργήσει το παρακάτω κείμενο του Ντοστογιέφσκι από τους Αδελφούς Καραμάζοβ: «Η ομορφιά είναι κάτι τρομερό και φοβερό! Είναι τρομερή γιατί είναι ακαθόριστη και δεν μπορείς να την καθορίσεις γιατί ο Θεός μονάχα αινίγματα μας έθεσε. Εδώ σμίγουν τα πιο απόμακρα ακρογιάλια, εδώ ζουν όλες μαζί οι αντιφάσεις. Εγώ, αδελφέ μου, είμαι πολύ αμόρφωτος μα τούτο το σκέφτηκα πολύ. Τα μυστήρια είναι πάρα πολλά. Πάρα πολλά αινίγματα βασανίζουν τον άνθρωπο σε τούτη τη γη. Βρες τη λύση όπως μπορείς και κοίτα να ξελασπώσεις όπως – όπως. Η ομορφιά! Δεν μπορώ να το υποφέρω πως μερικοί, πολλές φορές μάλιστα μεγαλόκαρδοι και μυαλωμένοι, πούχουν στην αρχή για ιδανικό τους τη Μαντόνα και καταλήγουν νάχουν για ιδανικό τους τα Σόδομα. Πιο φοβεροί ακόμα είναι κείνοι που, έχοντας πια για ιδανικό τους τα Σόδομα, δεν απαρνιούνται και το ιδανικό της Μαντόνας κι η καρδιά τους φλογίζεται για χάρη της και, στ’ αλήθεια, στ’ αλήθεια, φλογίζεται όπως και στα εφηβικά, αγνά τους χρόνια. Ναι, πραγματικά, ο άνθρωπος χωράει πολλές αντιφάσεις μέσα του· αν ήταν στο χέρι μου θα τον περιόριζα κάπως. Ένας διάολος ξέρει τι συμβαίνει. Αυτό είναι! Αυτό που ο νους το θεωρεί ντροπή, στην καρδιά φαντάζει σαν καθαρή ομορφιά. Στα Σόδομα να βρίσκεται άραγε η ομορφιά; Νάσαι βέβαιος πως για τη μεγάλη πλειονότητα των ανθρώπων, στα Σόδομα ακριβώς είναι θρονιασμένη. Τόξερες αυτό το μυστικό ή όχι; Το τρομερό είναι που η ομορφιά είναι όχι μονάχα φοβερή μα και μυστηριώδης. Είναι ο διάολος που παλεύει με το Θεό και το πεδίο της μάχης είναι οι καρδιές των ανθρώπων». 

Ο αναγνώστης ας συμβουλευτεί και τους παρακάτω ηλεκτρονικούς συνδέσμους:

Η ηθικολογία και η συνθηματολογία, καθώς φαίνεται, ζουν και βασιλεύουν
Θεοτόκος... «γη ποτισμένη»

Ενάντια στην τυραννία του ηθικισμού και της ηθικολογίας

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ 

Ο δημοσιογραφικός λόγος, γραπτός και προφορικός, οφείλει να είναι καίριος και πάνω απ’ όλα αληθινός, ελεύθερος. Αναρωτιέμαι γιατί ουκ ολίγοι, στο όνομα μιας κάλπικης φιλοπατρίας και μιας επίσης κάλπικης, υποτιθέμενης αγάπης για τη θρησκευτική τους πίστη, φωνασκούν όταν διαβάζουν κείμενα και βλέπουν εικόνες ιερών προσώπων του Χριστιανισμού, για τις οποίες χρησιμοποιούνται λέξεις που σοκάρουν τα «χρηστά ήθη» τους; Πριν πούμε την άποψή μας ή, το κυριότερο πριν γράψουμε κάτι για να το δημοσιοποιήσουμε, μήπως οφείλουμε πρώτα να το σκεφτόμαστε καλά; 

Θα μου πείτε οι προκλήσεις του καιρού μας είναι πολλές. Γι’ αυτό ζει και βασιλεύει ο θάνατος της ιδιοτέλειας και του εγωκεντρισμού. Ωστόσο, η συνύπαρξη με συνανθρώπους μας που είναι διαφορετικοί, είναι οι Άλλοι και οι Άλλες, μπορεί να είναι εφικτή, φτάνει να είμαστε σε θέση να αποδεχθούμε τη διαφορετικότητά τους, να αναρωτηθούμε «τι θα γινόταν αν ήμουν αυτή; Ή αυτός; Ή αυτοί;» «Ας μπούμε λίγο στα παπούτσια του διπλανού μας, ακόμα και μέσα στο δέρμα του, όχι για να διασχίσουμε το ποτάμι ή να “ξαναγεννηθούμε”, αλλά μόνο για να καταλάβουμε και να αισθανθούμε τι υπάρχει εκεί κάτω. Τι υπάρχει πέρα από το ποτάμι; Τι έχουν στο μυαλό τους; Τι αισθάνονται εκεί πέρα; Και πως φαινόμαστε εμείς από εκεί;», καταπώς γράφει ο Αμός Οζ στο τελευταίο βιβλίο του Αγαπητοί ζηλωτές. 

Πως άραγε αισθάνονταν οι πόρνες που ζούσαν στο Κάτω Κάστρο της Μυτιλήνης την εποχή του Μεσοπολέμου; Γιατί, άραγε, προσκυνούσαν την εικόνα της Παναγιάς της Γαλατούσας που βρίσκονταν εκεί; Γιατί οι κάτοικοι της Μυτιλήνης τις θεωρούσαν μιαρές και γιατί ενόμιζαν πως διέπρατταν ιεροσυλία; Πόσο μακρύ και βαθύ, πράγματι, ήταν το ποτάμι που χώριζε τους δύο αυτούς κόσμους, τον «μιαρό και βέβηλο» από τη μια μεριά και τον «καθώς πρέπει», τον «καθαρό» από την άλλη; Τολμήσαμε ποτέ το εξής απλό: να στήσουμε μια γέφυρα συνύπαρξης και αποδοχής με τον Άλλο, την Άλλη; Μάλλον κάτι τέτοιο φαίνεται ανεκπλήρωτο όνειρο. Κι όμως ο Χριστός είπε: «οι τελώναι και αι πόρναι προάγουσιν υμάς εις την βασιλείαν του Θεού». Κι όμως η αγκαλιά της Μάνας Παναγιάς ήταν ανοικτή και για τις πόρνες του Κάτω Κάστρου. 

Ας μη μας σοκάρουν, λοιπόν, οι λέξεις που η δημοσιογραφική πέννα κατέγραψε για την Παναγιά τη Γαλατούσα στο Κάτω Κάστρο. Ήταν λέξεις που τις έλεγαν "οι απόξω". Με τον απαιτούμενο σεβασμό στο Πρόσωπό της, ο δημοσιογραφικός λόγος απέδωσε την κοινωνική πραγματικότητα της εποχής του Μεσοπολέμου στη Μυτιλήνη, εποχή πολλών πολιτικοκοινωνικών, οικονομικών και πολιτισμικών αλλαγών, λόγω της τραγικής Μικρασιατικής Καταστροφής, και των εκατοντάδων προσφύγων που κατέφτασαν τότε σε αυτή. Μόνο που η πραγματικότητα αυτή είχε και την εκκλησιαστική της διάσταση –φιλάνθρωπη η Παναγιά Γαλατούσα, ας μη το ξεχνάμε αυτό- αθέατη στα μάτια πολλών, τότε και σήμερα. 

Και για να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους, καλοπροαίρετα συστήνω στους φωνασκούντες χριστιανούς, με τη δέουσα προσοχή να διαβάσουν το παρακάτω κείμενο του Αγίου Συμεών του Νέου Θεολόγου. Ελπίζω να μην σοκαριστούν από λέξεις και όρους, που θέλω να πιστεύω ότι καταλαβαίνουν. 

«Μέλη Χριστοῦ γινόμεθα, μέλη Χριστὸς ἡμῶν δέ, 

καὶ χεὶρ Χριστὸς καὶ ποῦς Χριστὸς ἐμοῦ τοῦ παναθλίου, 

καὶ χεὶρ Χριστοῦ καὶ ποῦς Χριστοῦ ὁ ἄθλιος ἐγὼ δέ. 

Κινῶ τὴν χεῖρα, καὶ Χριστὸς ἡ χεὶρ μου ἔστιν. 

Ἀμέριστον γὰρ νόει μοι θεότητα τὴν θείαν! 

Κινῶ τὸν πόδα καί, ἰδού, ἀστράπτει ὡς ἐκεῖνος˙ 

μή εἴπῃς, ὅτι βλασφημῶ, ἀλλ᾿ ἀπόδεξαι ταῦτα 

καὶ τῷ Χριστῷ προσκύνησον τοιοῦτόν σε ποιοῦντι! 

Εἰ γάρ καὶ σὺ θελήσειας, μέλος αὐτοῦ γενήσῃ, 

καὶ οὕτω μέλη ἅπαντα ἑνὸς ἡμῶν ἑκάστου 

μέλη Χριστοῦ γενήσονται, καὶ Χριστὸς ἡμῶν μέλη, 

καὶ πάντα τὰ ἀσχήμονα εὐσχήμονα ποιήσει 

κάλλει θεότητος αὐτὰ κατακοσμῶν καὶ δόξῃ, 

καὶ γενησόμεθα ὁμοῦ θεοὶ Θεῷ συνόντες, 

ἀσχημοσύνην σώματος ὅλως μὴ καθορῶντες, 

ἀλλ᾿ ὅλοι ὅλῳ σώματι Χριστῷ ὁμοιωθέντες, 

καὶ μέλος ἕκαστον ἡμῶν ὅλος Χριστὸς ὑπάρξει. 

Εἰς γάρ πολλὰ γινόμενος εἷς ἀμέριστος μένει, 

μερὶς ἑκάστῃ δέ αὐτός ὅλος Χριστός ὑπάρχει˙ 

πάντως οὖν οὕτως ἔγνωκας Χριστὸν καὶ δάκτυλόν μου 

καὶ βάλανον – οὐκ ἔφριξας, ἤ σὺ καὶ ἐπῃσχύνθης;»