Για την Ηθική...

«Αυτό που οι νεότεροι φιλόσοφοι ονομάζουν ηθική (λέξη που δε χρησιμοποιώ σχεδόν ποτέ) και στην οποία αφιερώνουν μάλιστα ιδιαίτερα κεφάλαια στη φιλοσοφία τους, δεν έχει καμιά σχέση με το Χριστιανισμό. Θαυμαστά και επιγραμματικά την αλήθεια αυτήν τη διατυπώνει ο Μπλέηκ: “If Morality was Christianity, Socrates was the Saviour". (Μπορεί αυτός να είναι ένας από τους λόγους που ο Νίτσε δεν κατάλαβε γρυ και από τον Χριστιανισμό και από τον Σωκράτη)».

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (200). Collectanea. Αθήνα: Δόμος, σ. 250 [494].

Η λαβυρινθώδης σκέψη του Σπυρίδωνα Ζαμπέλιου: Ο Μέγας Αθανάσιος και η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος

«[…] Ο Χριστιανισμός, το μέγιστον και συντελεστικώτατον συμβάν της παγκοσμίου Ιστορίας, εν Ελλάδι συνίστησιν από πρώτης το θέατρον της ενεργείας του· κατά της φιλομύθου πατρίδος των Ησιόδων και Ομήρων αποσκήπτει τας πρώτας βολάς· εν τήδε τη εστία της θεοποιίας προεξασκείται εις την τελειουργίαν της αναστοιχειώσεως, ήτις θέλει ποτέ μεταβάλει την όψιν του κόσμου! Διατί τας πράξεις των Αποστόλων πληρούσι κατά μέγα μέρος τα Ελληνικά; Διότι έπρεπεν εις την γην ταύτην του Λόγου, να βάλωσι τας πρώτας ρίζας oι σπόροι του Πνεύματος. Η σοφία των Αθηνών, ως από σκοπής εκείθεν εις την οικουμένην πυρσευομένη ως έλεγεν ο μέγας Αλέξανδρος, φλέγει την καρδίαν, ελκύει την προσοχήν των του Χριστού μαθητών. O πρωτάγγελος Παύλος, αληθής περιστερά πτάσα εκ της κιβωτού, σπεύδει προς την Αττικήν. Πρώτος δέ των χριστιανών τας εγχωρίους παραδόσεις επικαλούμενος, πρώτος δωρεά Πνεύματος επαγγελλόμενος της Κλητής γενεάς την σωτηρίαν, αγορεύει υπέρ ενότητος Θεού και θεότητος Χριστού, και προσδοκίας μελλούσης αναστάσεως. Η ηχώ της Πνυκός μεταδίδει την μεγάλην αγγελίαν, από όρους εις όρος μέχρι Κορίνθου και Πατρών, έως άκρας Ελλάδος. Έκαστος φθόγγος του ρήτορος κλονεί τας βάσεις της πολιτείας, κατεδαφίζει ένα βωμόν. Ο Άρειος Πάγος, φύλαξ του παρελθόντος υποχωρεί· η Ακρόπολις, εις μέλλουσαν ανάστασιν προωρισμένη, ανοίγει τας πύλας της, και η Ελλάς άπασα ευαγγελίζεται, της κοσμικής ηγεμονίας της παραιτουμένη πριν ή ο Ανθύπατος Ρωμαίος μάθη, ότι εις την εξουσίαν αυτού άλλος Δεσπότης ισχυρότερος υποκατέστη.

»Νέα φάσις ιστορίας. Απόκρυφος μεταπολίτευσις. Πνεύμα Κυρίου ήλθεν επί την Ελλάδα και δύναμις Υψίστου επεσκίασεν αυτήν.

»Η είσοδος του Θεού Λόγου εις την πατρίδα του Πλάτωνος διαιρεί την ελληνικήν διάνοιαν εις δύω κόμματα, ων ο ανταγωνισμός είμαρται να διατηρήση την ζωήν εις το σώμα, έως ου πληρωθώσιν oι χρόνοι της πνευματικής αναβιώσεως. Το μεν εξ αυτών ασπάζεται την σοφίαν του μέλλοντος, επερειδόμενον προς τον πρεσβύτερον Πλατωνισμόν, διό παραιτείται της μερικής ελληνικής ονομασίας και περιβάλλεται την καθολικήν και οικουμενικήν ονομασίαν του χριστιανισμού. Το δ' έτερον, προσφυέστερον τω Νεοπλατωνισμώ και τω Συγκριτισμώ της Αλεξανδρείας, επιμένει εις την αυθεντίαν του παρελθόντος και εις τα δόγματα της σχολής, διό αποποιείται να ομολογήση θρήσκευμα τον χριστιανισμόν, και διατηρεί το αρχαιοπαράδοτον όνομα της Ελληνικής εθνότητος.

»Τέμνεται λοιπόν ο τότε ελληνισμός εις δύο συστήματα αντίθετα, εις χριστιανισμόν θρησκείαν και εις χριστιανισμόν φιλοσοφίαν […].

[…] Ο Ελληνικός κόσμος ην τότε, ως είρηται, διηρημένος εις δύο στρατόπεδα. Οι μεν αρνούμενοι την Ενσάρκωσιν, έλεγον τον Χριστόν άνθρωπον ψιλόν, ότι ο Ιησούς ουδέποτ' άλλως ωνόμασεν εαυτόν, ή Υιόν Ανθρώπου· οι δε ελάτρευον αυτόν ως Θεόν και επρέσβευον το τρισσόν της θεότητος. -Πότερον των δύο δογμάτων θέλει προτιμήσει ο την πάτριον πολυθεΐαν αποταχθείς αυτοκράτωρ, και εις ζήτησιν νέας πίστεως ελθών εις Βυζάντιον;

»Τούτο, ή εκείνο προς αυτόν αδιάφορον. Εν μόνον απαραιτήτως θέλει, εν μόνον βούλεται, την ενότητα του δόγματος, διά την ενότητα της πολιτείας· αυτήν, χωρίς της οποίας δεν δύναται να εμπεδώση το πολιτικόν του οικοδόμημα. Ο Κωνσταντίνος όρον και τούτοις και εκείνοις τίθησι την ομοφροσύνην των νέων υπηκόων, την αδιάρρηκτον στερεότητα του εδάφους, εφ' ου προυτίθετο να στήση τον θρόνον του. Αν δε ο Χριστός ην Θεός ή άνθρωπος, τι εντεύθεν; Πίστιν ήθελεν μόνον, Religionem ad religationem, τα δε καθέκαστα μεταξύ των οι θεολόγοι ας διασαφήσωσιν.

»Ασύνετος η γνώμη του Κωνσταντίνου· διότι, πως χωρίς Τριάδος, την μονοθεΐαν του ιστορικού κόσμου διακρινούσης από της μονοθεΐας της Παλαιάς Διαθήκης, πώς χωρίς τρισυποστάτου θεαρχίας εκροτείτο σύστημα πολιτικόν άμα και θρησκευτικόν, ιστορικόν ενταυτώ και ιερόν; Χωρίς δε τινος υπερανθρώπου συγχρόνως και ιστορικού θρησκεύματος αντικατασταθησομένου εις το κενόν της μυθοθρησκείας, επί τίνων θεμελίων ήθελε βασίσει τον θρόνον του;

»Ο Ισαπόστολος κληθείς Κωνσταντίνος παραδίδει την έκβασιν του σκοπού του εις διαλεκτικήν θεολόγων συζήτησιν. Πράξις άβουλος, την Ευρώπην όλην διακυβεύσασα εις τινας ολίγας συνεδριάσεις ιερέων.

»Η πρώτη των Οικουμενικών συνόδων συγκαλείται. Τρεις δε ιδέαι παρουσιάζονται εις την Σύνοδον αυτήν, την κυριαρχίαν του κόσμον διαφιλονεικούσαι. Προβαίνει μεν εις το πρόσωπον του Αρείου ο Ιουδαϊκοελληνικός λόγος της Αλεξανδρείας, ο λόγος ο ανυπόβλητος τη του καθολικού λόγου εξουσία. Προέρχεται δε εις απόκρουσιν αυτού ο Αθανάσιος, αντιπρόσωπος του καινού Ελληνισμού, νομοθέτης πίστεως και πνευματικής ενότητος, διδάσκαλος ανακοσμοποιήσεως κοινωνικής συνάμα και εθνικής. Εν δε τω μέσω των ανταγωνιστών αμφιπτερυγίζει ο έκδημος Ρωμαϊκός αετός. Ο Άρειος υπέρμαχος του παρελθόντος, ο Κωνσταντίνος διατάκτης του παρόντος· ο Αθανάσιος δογματοθέτης του μέλλοντος, τουτέστι λόγος ιστορικός, λόγος πολιτικός, λόγος πνευματικός, ιδού αι τρεις ιδέαι αίτινες συνέρχονται εις την εγκαίνισιν του Ελληνικού μεσαιώνος, εις την συγκρότησιν της Οικουμενικής εκείνης συνελεύσεως.

»Ενίκησεν η ευγλωττία του Αθανασίου, ή υπερίσχυσεν η πίστις του χύδην όχλου, αποφανθείσα τη ψήφω 318 Πατέρων; Πιθανώτερον το δεύτερον. Μετ' ολίγον και Β΄ Σύνοδος συναθροίζεται. Αλλά καίτοι Οικουμενική ωσαύτως, οικουμενικά δεν αποβαίνουσι ταύτης τ' αποτελέσματα, ως τα της προηγουμένης. Το ιθαγενές στοιχείον υπερκρατεί. Η επί Θεοδοσίου Σύνοδος δεν συνέρχεται εν Νικαία, καθώς η επί Κωνσταντίνου, αλλά συνεδριάζει εν αυτή τη βασιλευούση· σύγκειται δε υπό πατέρων Ελλήνων καθ' ολοκληρίαν, μηδενός ελθόντος από της Δύσεως· σύμπτωμα τρανόν ελληνικής ζωτικότητος. Το Σύμβολον της Β΄ ταύτης σαφηνίζει, διατυποί, δογματοποεί την μεταξύ Ενανθρωπήσεως και Πανελληνίου συναφθείσαν συνθήκην· γίνεται κέντρον θεόπηκτον, περί το οποίον και Μεσαιών και Αναγέννησις θέλουσι στραφή μέχρι τελεσφορίας· κρίκος συνείρων την Ελλάδα του Πλάτωνος προς την του Παύλου, την του Χρυσοστόμου και την της εν Επιδαύρω Συνελεύσεως. Ό,τι δε θέλει ενεργήσει ο Παπισμός υπέρ της Νεολατινικής αναμορφώσεως, τούτ' αυτό θέλει κατορθώσει η Β΄. Σύνοδος υπέρ της χριστιανικής Ελλάδος. Χαράσσει τας πρώτας της Αναγεννήσεως γραμμάς· προετοιμάζει τας αναγκαίας Ανατολής και Δύσεως διακρίσεις, παρασκευάζει το αυθυπόστατον και ιδιοπρόσωπον της ενότητος. Τις αγνοεί, ότι το Σύμβολον αυτό διέστηκε τον νεώτερον Ελληνισμόν από της Δυτικής πολιτείας όσον απέχουσιν Ανατολαί από Δυσμών;

»Έτερον αξιοσπούδαστον· ο Όρος της Α΄. Συνόδου διχοτομεί τον Ρωμαϊσμόν εις πρεσβύτερον και νεώτερον, καθώς το της Ενσαρκώσεως δόγμα διείλε προηγουμένως τον Ελληνισμόν εις παλαιόν και καινόν. Τόπος δε συνοχής των ανακαινισθέντων δύο τούτων ημικοσμίων της πολυθεΐας τίθεται το Βυζάντιον, η μεσαιτάτη των Δωριέων πόλις, ήν μασχάλην Ελλάδος εκάλεσαν oι παλαιοί. Εντεύθεν, κατά λόγον ιστοριονομικόν, Νέα Ρώμη δηλοί Νέας Αθήνας, σημαίνει εστίαν Πανελληνίου χριστιανικού και γαρ Ελληνικός ο πληθυσμός. Το Ευαγγέλιον μετέβαλε τους Έλληνας εις Χριστιανούς, νυν δε το Πιστεύω μετονομάζει αυτούς Νεορωμαίους, ή απλούστερον Ρωμαίους· φάσις ονοματική δευτέρα, σημειούσα την μετάστασιν του μεσαιώνος εις κύκλον ενεργείας ειδικώτερον, και υπό την ψευδωνυμίαν εθνικώτερον, επειδή Ρώμη επί του παρόντος ουδέν άλλο εκφράζει, ή την σύμπηξιν των Ελληνικών λαών εις μοναρχικήν πολιτείαν μίαν και αδιαχώριστον. Tο ιθαγενές στοιχείον άλλως τε, δεν βραδύνει και πασίδηλον να καταστήση την κυριαρχίαν του επί της πολιτείας αυτής. Λέων ο Θράξ καλείται Μέγας. Διατί; Άρα δια την μεγαλοφυΐαν του; Αλλ' όσα οι χρονογράφοι διηγούνται δεν δικαιολογούσι το επίθετον. Tο εξηγούμεν ημείς· ο Λέων ούτος πρώτιστος των αυτοκρατόρων Έλλην το γένος και το δόγμα, αθετεί την περί βασιλείας ρωμαϊκήν του Κωνσταντίνου παράδοσιν, και πολίτευμα εγκαινίζων ιθαγενές, δέχεται τα μεν σκήπτρα παρά της εγχωρίου Συγκλήτου, το δε στέμμα εκ χειρών του αρχηγού της Ελληνικής Εκκλησίας (457 μ.Χ.). Δι' αυτού, η Α΄ Σύνοδος καθυποτάσσει την Νέαν Ρώμην υπό την εξουσίαν της, πριν ή συμπληρωθή μία και ημίσεια εκατονταετηρίς […]».

ΣΠΥΡΙΔΩΝ ΖΑΜΠΕΛΙΟΣ. (1857). «Προθεωρία», στο: Βυζαντιναί Μελέται. Περί Πηγών Νεοελληνικής Εθνότητος. Από Η΄ άχρι Ι΄ εκατονταετηρίδος μ.Χ. Εν Αθήναις: Τύποις Χ. Νικολαϊδου Φιλαδελφέως, σσ. 40-42, 51-55.

Αντίο σε έναν σπουδαίο άνθρωπο: Πάπας Φραγκίσκος (Μπουένος Άιρες, 17 Δεκεμβρίου 1936 - Βατικανό, 21 Απριλίου 2025)

«Αυτά τα δυο, η απλότητα του βίου και η υπέρ των φτωχών διδασκαλία, αξεχώριστα μεταξύ τους, τα οποία εκτιμούν οι άνθρωποι, πιστοί και μη, στον πάπα Φραγκίσκο, δεν είναι πολιτική, δεν είναι διπλωματίες, δεν είναι επικοινωνιακά τερτίπια, πολύ περισσότερο όμως δεν είναι κάποια δική του επινόηση ή προσωπική ανακάλυψη. Είναι η αιώνια διδασκαλία της Εκκλησίας, όσο και αν η ζωή των μελών της δεν συμμορφώθηκε πάντα με αυτή. Η Εκκλησία του εκουσίως πτωχεύσαντος Θεού (2 Κορ 8,9) δεν μπορεί παρά να είναι μια Εκκλησία φτωχή και των φτωχών. Αυτή είναι η φυσική στάση κάθε ανθρώπου που πήρε κάποτε την απόφαση να ζήσει τη ζωή του ως μαθητής του Χριστού, ο οποίος γεννήθηκε από μια φτωχή Εβραιοπούλα σε ένα παχνί, διότι ουκ ην αυτοίς τόπος εν των καταλύματι (Λκ 2,7). Έτσι έζησε, έπραξε, δίδαξε και ο π. Χόρχε Μπεργκόλιο όταν ήταν στην Αργεντινή, με τον ίδιο τρόπο ζει, ενεργεί και διδάσκει και τώρα από την έδρα της Ρώμης, ως προκαθήμενος της Καθολικής Εκκλησίας, έχοντας διαλέξει ως όνομά του, μόνος αυτός στην ιστορία της παποσύνης, το όνομα του αγίου των φτωχών».

ΣΤΑΥΡΟΣ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗΣ. (2015). Χριστιανισμός της χαράς. Η μαρτυρία του Πάπα Φραγκίσκου. Αθήνα: Πόλις, σσ. 22-23.

«Ο Χριστιανισμός δεν είναι θρησκεία, είναι ο δρόμος προς την αλήθεια»

 

ΠΗΓΗ: Militaire News

Χριστιανισμός και Πόλεμος

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Στον θεολογικό και εκκλησιαστικό χώρο ο μακαριστός Κωνσταντίνος Καλλίνικος είναι γνωστός από τρία κλασικά έργα του, τα εξής: Ο Χριστιανικό Ναός και τα τελούμενα εν αυτώ (εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα 1969), Υπόμνημα εις τον Ιερόν Ψαλτήρα (εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 1993) και Τα Θεμέλια της Πίστεως (εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 1996). Στα τρία παραπάνω μείζονα έργα του εντάσσονται και ελάσσονα. Ένα από αυτά είναι το Χριστιανισμός και Πόλεμος (εκδόσεις Η Περιστερά. Κασ. Μ. Γρηγόρη, Εν Αθήναις 1963), το οποίο είναι επίκαιρο λόγω των πολεμικών συγκρούσεων που λαμβάνουν χώρα στη Μέση Ανατολή και στην Ουκρανία. Ειδικότερα για τον πόλεμο μεταξύ του Ισραήλ και των Παλαιστινίων, το βιβλιαράκι του μακαριστού Κων. Καλλινίκου, σε έκταση 68 σελίδων, είναι ιδιαίτερα διαφωτιστικό. Μια ματιά στα περιεχόμενά του δείχνει γιατί ο πόλεμος, για την χριστιανική πίστη, άλλοτε είναι αναγκαίος κι άλλοτε προέρχεται από το εγωιστικό συμφέρον και τον συλλογικό εγωκεντρισμό ενάντια στο αντίδοτό του, που άλλο δεν είναι από την ειρήνη. Ο μακαριστός Κων. Καλλίνικος κάνει ενδιαφέρουσες αναφορές για όλες τις φάσεις της ιουδαϊκής και χριστιανικής ιστορίας: τον πόλεμο στον παλαιό Ισραήλ, τον πόλεμο και τον Ιησού Χριστού, τον πόλεμο και τον αληθινό χριστιανό, τον πόλεμο και το χριστιανικό κράτος, τον πόλεμο και τον χριστιανικό κλήρο, τον πόλεμο και τη θεία πρόνοια, τον πόλεμο και το χριστιανικό αντίδοτο. Αξίζει κανείς να σταθεί στην εξής διαπίστωσή του (γραμμένη με λογοτεχνικό ύφος) και θα αναγνωρίσει τη σημασία που σήμερα έχει το εν λόγω μικρό βιβλίο του: «Μικρά και μεγάλα έθνη είναι εις τον κόσμον εξ ίσου χρήσιμα, αντί δε να είναι το εν τύπτον και το άλλο τυπτόμενον, πολύ προτιμότερον να συνεργάζωνται συναμφότερα εις το κοινόν της κοινής προόδου σιδηρουργείον. Επειδή αγαπώ την οικογένειάν μου, δεν έπειται εκ τούτου κατά σισηράν ανάγκην ότι οφείλω να μισώ την γειτονίαν μου. Και επειδή εις τα στήθη μου ενεφύτευσεν ο Θεός προσκόλλησιν προς το πάτριόν μου έδαφος και πόθον προς τη ιδιαιτέραν εύκλειάν του, δεν σημαίνει ότι πρέπει εγώ να εμβλέπω εχθρούς εις πάντας τους κατοικούντας εδάφη αλλότρια. Ό,τι άλλως τε χαρακτηρίζει τον Χριστιανικόν πατριωτισμόν, είναι το ενδιαφέρον του προς έντασιν, κυρίως ειπείν, όχι προς έκτασιν. Δεν είναι τα μεγάλα όρια, τα οποία κάμνουν τους μεγάλους λαούς, ως δεν είναι τα πελώρια αναστήματα τα εξασφαλίζοντα εις τα άτομα την υγείαν και ευημερίαν». Ο σταυρός της ειρήνης είναι σταυρός της αγάπης των λαών, με την ευχή από τον μακαριστό Κων. Καλλίνικο να υπάρχει ειρήνη στον κόσμο: «Η πάλη των λαών θα είναι πάλη ιδεών και όχι πάλη σαρκίων. Και θα κατανοηθή τότε ότι ο επικρατήσεως βιολογικός νόμος στάδιόν του δεν είναι ανάγκη αναπότρεπτος να έχη το πεδίον της μάχης, αλλά την σχολήν, την εστίαν, το εργοαστάσιον, το σωματείον, την Εκκλησίαν, το σώζειν και όχι το απολλύειν, το κτίζειν μίαν πόλιν και όχι το βομβαρδίζειν αυτήν, το αντεπεξέρχεσθαι κατά το νηχθημερινών του βίου δυσκολιών, το καταρτίζειν χαρακτήρας, το οικοδομείν τους άλλους δια του οικείου παραδείγματος, το ανιχνεύειν τα αιώνια προβλήματα, το ζην εν τω κόσμω και όμως νικάν δια της αυταρκείας τον κόσμον, το υπερισχύειν τέλος κατά του παλαιού ημών ανθρώπου, όστις είναι ο δεινότερος των εχθρών ημών».

Ο Κωνσταντίνος Κούρκουλας, στη Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, βιογραφώντας τον μακαριστό Κων. Καλλίνικο γράφει ότι, υπήρξε «σπάνιος κληρικός, σπάνιος λόγιος, σπάνιος άνθρωπος»· ότι «αφήκε με την ζωήν του υπογραμμόν δια τους κληρικούς μας και ιδιαιτέρως δια τον έγγαμον εφημεριακόν κλήρον εις τα τάξεις του οποίου υπηρέτησεν».

Ωστόσο, ο μακαριστός αυτός σπάνιος κληρικός είχε και λογοτεχνική προσφορά· διακρίνονταν για το ρητορικό ταλέντο του. Ο ιεροκήρυξ Λάμπρος Ζάχαρης στη Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια γράφει ότι στα 1937 εξετύπωσε τη συλλογή ποιημάτων: «Δάφναι και Μυρσίναι», ποίηση ρομαντική, με μεταφυσικές τάσεις: «...Δροσιά ζητεί του κάμπου το λουλούδι. / Αγέρι το πουλί το σκλαβωμένο. / Τη θάλασσα η βάρκα. Και τραγούδι / πολεμικό το άτι το δεμένο. / ο ξένος την πατρίδα επιθυμεί / και Σε, ω Άπειρο, ο νους μου λαχταρεί».

Για την προσωπικότητα και το έργο του μακαριστού Κων. Καλλινίκου σημαντική είναι η μελέτη του Παναγιώτη Γ. Φούγια, Κωνσταντίνος Ν. Καλλίνικος. Μέγας Οικονόμος και Πρωτοπρεσβύτερος της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, εκδ. Μαλλιάρης Παιδεία, Θεσσαλονίκη 2009.

Πίστη των Χριστιανών και άριστος βίος των αρχαίων Ελλήνων

«Από τη στιγμή που ο Χριστιανισμός παύει να είναι πίστη ή τρόπος ζωής – ο άριστος βίος των αρχαίων Ελλήνων – και γίνεται ιδέα, φαντάζει για μένα το ίδιο αν είσαι χριστιανός ή άθεος. Όπως παράλληλα φαντάζει το ίδιο αν είσαι ιδεαλιστής, σύμφωνα με την ορολογία της νεότερης ευρωπαϊκής φιλοσοφίας. Αφρόψαρα του νου όλα αυτά, που δεν κατεβαίνουν ποτέ στα μεγάλα βάθη της ζήσης μας». 

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (2009). Collectanea. Αθήνα: Δόμος, σ. 151 [326]. 

Ο Χριστιανισμός και η Εκκλησία στα χρόνια που έρχονται

«“Ο Χριστιανισμός δεν είναι μόνο για τους Χριστιανούς”. Οι λέξεις είναι δικές μου [στα βιβλία μου: Ο Χριστιανισμός και η εποχή μας, Αθήναι 1953, σ. i, και Ascent to Faith, Exposition Press, New York, p. 14]. Αλλά το νόημα των λέξεων αυτών δεν είναι δικό μου. Είναι το βασικό νόημα του Χριστιανισμού. Δεν σταυρώθηκε ο Χριστός μόνο για τους Χριστιανούς. Σταυρώθηκε για τον άνθρωπο, για όλους τους ανθρώπους. Έτσι, μπορεί ν’ αγκαλιάσει η Εκκλησία του Χριστού – η αθέατη, εκείνη που δεν έχει όρια – κ’ εκείνους που δε θα το θελήσουν και που, αν και θα ζουν μέσα της, θα νομίζουν ότι έμειναν μακριά της». Παναγιώτης Κανελλόπουλος.

«Η Εκκλησία του Χριστού θα πάρει την άξια θέση της στον σύγχρονο κόσμο, αν ξαναγυρίσει στην αφετηρία της, αν ξαναγίνει η στέγη και η καταφυγή των αδικημένων και κατατρεγμένων. Για να εκσυγχρονισθεί η Εκκλησία, πρέπει να καταδεχθεί να κατεβεί πάλι στις Κατακόμβες». Παναγιώτης Κανελλόπουλος.

O νεανικός Αντώνης Σαμαράκης

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Δεκαοκτώ χρόνια μετά το θάνατο του Αντώνη Σαμαράκη (2003), συγγραφέα του Λάθους και του Αρνούμαι, στο φως ήρθε ένα νεανικό κείμενό του· το Γιατί είμαι ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΣ, γράφτηκε στα 1947, όταν ο Σαμαράκης ήταν είκοσι οκτώ ετών, και ως χειρόγραφο βρίσκονταν στο προσωπικό του αρχείο. Σ’ αυτό, με καταιγιστικό και βιωματικό τρόπο, ο καταξιωμένος λογοτέχνης εξομολογείται τη βαθιά πίστη του στον Χριστιανισμό. Αξίζει, εδώ, να σημειωθεί το εξής: δεν υποστηρίζει την χριστιανική πίστη ως ιδεολόγημα, ούτε πέφτει στην παγίδα μιας απολογητικής υπέρ του Χριστιανισμού. Απεναντίας με άμεσο τρόπο μαρτυρεί τη χαρά να είναι κανείς χριστιανός, σε μια περίοδο μάλιστα, εκείνη της δεκαετίας του ’40, όπου ο Σαμαράκης, «αυτοσχεδιάζοντας θα έλεγε κανείς και με μια διάθεση να παρηγορήσει τόσο τους άλλους όσο και τον εαυτό του», όχι απλά ανέσυρε αλλά σχεδόν εγκαθίδρυε «εξ υπαρχής τη χριστιανική παρακαταθήκη είκοσι αιώνων», συμβάλλοντας με το δικό του τρόπο - με «χαρμόσυνο αίσθημα μιας σύντομης ή παρατεταμένης εκδρομής που βιώνεται ως αποκάλυψη» - στην πνευματική τότε κίνηση της Ευρώπης, όπου διαπρεπή φιλοσοφικά πνεύματα «είχαν ήδη καταπιαστεί να αποτιμήσουν την πνευματική καλλιέργεια της προσνατολισμένης στο ανθρωπιστικό ιδεώδες», όπως πολύ σωστά γράφει ο Θανάσης Νιάρχος στο επίμετρο. Λαμβάνοντας υπόψη αυτή τη θέση του Νιάρχου, ορθότατα ο Σεβασμιώτατος Νικόλαος (Χατζηνικολάου) μητροπολίτης Μεσόγαιας και Λαυρεωτικής, στον πρόλογό του βάζει δίπλα δίπλα το κείμενο του Σαμαράκη με εκείνο του κορυφαίου φιλοσόφου και μαθηματικού Μπέρτραντ Ράσελ που, στις 6 Μαρτίου 1927, στην Εθνική Λέσχη Κοσμικών του Νότιου Λονδίνου είχε κάμει την ομιλία Γιατί δεν είμαι Χριστιανός. Είναι προφανές πως, τότε ο Ράσελ απευθύνονταν σ’ ένα κοινό που, οι δεκαετίες του ’30 κι ’40, προετοίμαζαν τις «επισωρευμένες συμφορές» της χριστιανικής Ευρώπης του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Εξού και η κριτική στάση του έναντι της χριστιανικής πίστης, μολονότι μερικά έργα του ήταν αφιερωμένα σ' αυτή και στη θρησκεία εν γένει. 

Δύο αποσπάσματα είναι χαρακτηριστικά της μαρτυρίας του  Σαμαράκη γιατί είναι χριστιανός:

«Θεέ μου, Θεέ μου… το να ‘μαι χριστιανός είναι… χαρά. Αλλά και είμαι χριστιανός γιατί… αυτό είναι χαρά. Και είναι η χαρά μου πραγματική… είναι μια χαρά αυτή εκατό τα εκατό ρεαλιστική… καθώς είναι εκατό τα εκατό ρεαλιστικό το σύμπαν μέσα στο οποίο ζει και κινείται ο χριστιανός. Να γιατί είμαι χριστιανός… γιατί είναι ο χριστιανισμός μου ο μοναδικός ρεαλιστικός τρόπος ζωής… μέσα σε όλα αυτά τα φανταστικά… τα καθόλου, μα καθόλου ρεαλιστικά κακέκτυπα ζωής που με κυκλώνουν από παντού», (σσ. 26-27).

«Ο χριστιανός αγωνίζεται σ’ αυτήν εδώ τη ζωή για να ομοιωθεί με τον Δημιουργό του, αγωνίζεται, μ’ άλλα λόγια, να φτάσει το τέλειο. Αυτό το πλησίασμα, αυτό το φτάσιμο, αυτή η υπερέκταση των πνευματικών δυνάμεων του χριστιανού για ν’ αγγίξει το Τέλειο είναι ένα απ’ τα κύρια γνωρίσματά του… Ίσως όμως κατά βάθος να μη θέλει να το φτάσει τέλος πάντων αυτό το Τέλειο, ίσως γιατί ξέρει ο χριστιανός ότι το Τέλειο είναι μονάχα ο Θεός, γιατί, πρώτα πρώτα, φοβάται ο χριστιανός μην εξαφθεί η ταπεινοσύνη του», (σ. 82).

Το Γιατί είμαι ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΣ, διαβάζεται απνευστί!

ΝΤΙΝΟΣ ΧΡΣΤΙΑΝΟΠΟΥΛΟΣ: «Ενός λεπτού σιγή»

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

«πόρνοι και καταδόται / βασιλείαν θεού ου κληρονομήσουσι // Θεέ μου / είναι τρομερό / να με βάζεις με τους χαφιέδες». ΝΤΙΝΟΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. (1988). Ανυπεράσπιστοι και υπερασπισμένοι καημοί. Επιλογή ποιημάτων από τον Παναγιώτη Σ. Πίστα. Θεσσαλονίκη: Παρατηρητής, σ. 31.

Χαρακτήρισαν τον Ντίνο Χριστιανόπουλο, ποιητή, δοκιμιογράφο και στιχουργό, «μάλλον συντηρητικό, ιδιότυπο χριστιανό». Διαφωνώ. Γι’ αυτή τη διαφωνία ας μου επιτραπεί το σύντομο παρακάτω σχόλιο, ελαχίστη πρόσφορα στην εγκόσμια ζωή τού Θεσσαλονικιού λογοτέχνη, που εχθές 11 Αυγούστου 2020 μας άφησε χρόνους, ταξιδεύοντας στην άλλη ζωή, την αιώνια. Ο Χριστιανόπουλος όταν μεταφράζει το Άγιο και Ιερό Ευαγγέλιο κατά τον Ματθαίο κι όταν, επίσης, μεταφράζει την Επί του Όρους ομιλία τού Κυρίου από το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, κεφάλαια Ε΄ - Ζ΄ (εκδ. Μπιλιέτο, Θεσσαλονίκη 2007), δεν είναι ο πιστός χριστιανός που, συνήθως, στην εξωτερική του μορφή συναντάμε πολλές φορές στις εκκλησιές. Ένας τέτοιος χριστιανός είναι αυστηρά τυποποιημένος, περιορισμένος και περίκλειστος στο δικό του χώρο και στη δική του συνείδηση. Και είναι προφανές ότι, έναν τέτοιο χριστιανό ο Χριστιανόπουλος τον βλέπει αδιάφορα στην ποίησή του· γιατί ο ίδιος αναζητά το Θεό στα πιο απροσδόκητα μέρη και στους πιο απροσδόκητους ανθρώπους, ανθρώπους αμαρτωλούς, που οι προσευχές τους γίνονται δάκρυ μετανοίας. Τα ποιήματά του: «Εκατόνταρχος Κορνήλιος», «Μαγδαληνή», «Μαρία η Αιγυπτία», «Στίχοι της Αγίας Άννης για τον Άγιο Σεβαστιανό» (από τη συλλογή Εποχή των ισχνών αγελάδων, 1950-1951), «Μυστικός Δείπνος», «Έγκλημα της μοναξιάς» (από τη συλλογή Ξένα γόνατα, 1952-1957), είναι ποιήματα αυτοβιογραφικά και άκρως εξομολογητικά, όπου ιερά πρόσωπα (βιβλικά και εκκλησιαστικά) λειτουργούν ως σύμβολα και εικόνες τού Θεού για λυτρωμό τού ποιητή. Τύψεις και μετάνοια, στον Χριστιανόπουλο, αποκαλύπτουν την αγωνία μιας βαθιάς θρησκευτικής συνείδησης, με κέντρο την αγάπη τού Θεού προς τον άνθρωπο.

Ο Χριστιανόπουλος γνώριζε πως ο κόσμος μπορεί να ζήσει μέσα στην αγάπη του Θεού, γι’ αυτό και επί σαράντα χρόνια, όπως ο ίδιος γράφει στο σημείωμα τού μεταφραστή, καταπιάνεται με τη μετάφραση τού Κατά Ματθαίου Ευαγγελίου (εκδ. Το Ροδακιό, Αθήνα 1996), το οποίο θεωρεί «το πιο αυθεντικό αλλά και το πιο πλήρες – σ’ αυτό βασίστηκαν οι ευαγγελιστές Μάρκος και Λουκάς», διότι «έχει αρχιτεκτονική συγκρότηση και διασώζει αρκετά καλά τη ζωντάνια τής κοινής ελληνικής και τον ποιητικό χαρακτήρα τής αραμαϊκής στην εποχή τού Χριστού». Η αγάπη του μάλιστα γι’ αυτό το Ευαγγέλιο χαρακτηρίζεται κι από το γεγονός ότι, «είναι το πιο ωραίο, γιατί περιέχει ολόκληρη την επί του όρους ομιλία και περιγράφει με τον δραματικότερο και αναλυτικότερο τρόπο τα πάθη του Κυρίου».

Μέσα από μια τέτοια, λοιπόν, ματιά με το λογοτεχνικό του έργο ο Ντίνος Χριστιανόπουλος στάθηκε απέναντι σε λογής λογής ηθικολόγους, «φανερούς και μασκαρεμένους», δίνοντάς τους ξεκάθαρη απάντηση: «Εσείς που βρήκατε τον άνθρωπό σας / κι έχετε ένα χέρι να σας σφίγγει τρυφερά, / έναν ώμο ν’ ακουμπάτε την πίκρα σας, / ένα κορμί να υπερασπίζει την έξαψή σας, // κοκκινίσατε άραγε για την τόση ευτυχία σας, / έστω και μια φορά; / είπατε να κρατήσετε ενός λεπτού σιγή / για τους απεγνωσμένους;» («Ενός λεπτού σιγή» , από τη συλλογή Ανυπεράσπιστος καημός, 1955-1970).

Χριστιανισμός και Κοινωνιολογία

«Αποκεκαλυμμένη αλήθεια ο Χριστιανισμός, δοσμένη ολόκληρη ευθύς από την αρχή. Περιμένει όμως, έχει την υπομονή να περιμένη την πραγμάτωσή της από την κάθε εποχή, το κάθε άτομο. Άλλη, εντελώς άλλη λοιπόν η προοπτική και η σκοπιά από την οποία θα κριθή η ουσία του Χριστιανισμού από εκείνην που χρησιμοποιεί η Κοινωνιολογία. Η τελευταία, θέλει δε θέλει, διέπεται από κάποια θεωρία εξελίξεως: άπιστη η θεωρία της, εμπειρική στην ουσία της η πορεία της. Ο Χριστιανισμός στηρίζεται σε αμετακίνητη θέση, την αποκάλυψη, και καλεί τους ανθρώπους όλων των αιώνων να την πραγματώνουν, παρέχοντάς τους απόλυτα κριτήρια για να μετρήσουν και αποτιμήσουν την πορεία τους. Η Κοινωνιολογία, με βάση το νέο παρουσιάζεται κάθε φορά, με βάση την απόσταση που χωρίζει μια κοινωνική μορφή από μια άλλη, συνάγει τα συμπεράσματά της. Ο Χριστιανισμός κρίνει κάθε εποχή, κάθε άτομο από το ύψος στο οποίο έφθασε κατά την ανοδική του πορεία προς διείσδυση, κατανόηση και πραγμάτωση στη ζωή του της αμετακίνητης, της δοσμένης αλήθειας». 

Β. Ν. ΤΑΤΑΚΗΣ. (1999). «Ο Χριστιανισμός είναι συντηρητικός ή επαναστατικός;», στο: Η πορεία του ανθρώπου. Αθήνα: Οι Εκδόσεις των Φίλων, σ. 35. 

ΛΥΚΟΥΡΓΟΣ ΚΟΓΕΒΙΝΑΣ, «Όσιος Λουκάς»· λάδι σε μουσαμά επικολλημένο σε χαρτί, 38Χ46 εκ.

Ο Χριστιανισμός βρίσκεται στην καρδιά του Δυτικού πολιτισμού

«Εμπρός σ’ αυτή τη βαθιά θρησκευτική ταπεινοφροσύνη, η Δύση δίνει την εντύπωση ότι έχει ξεχάσει τις χριστιανικές καταβολές της. Αυτό όμως αντί να το αποδίδουμε σε ένα υποτιθέμενο ρήγμα, που δήθεν δημιούργησε ο ορθολογισμός ανάμεσα στη θρησκεία και την πνευματική εξέλιξη, θα είμαστε οπωσδήποτε πιο κοντά στην πραγματικότητα αν το δούμε ως συνύπαρξη επιστήμης και θρησκείας μέσα σε μια εκκοσμικευμένη κοινωνία ή, ακόμη καλύτερα ως πολλαπλούς διαλόγους ανάμεσα στις δύο, άλλους δραματικούς κι άλλους γεμάτους εμπιστοσύνη, που δεν διακόπηκαν ποτέ, παρά τα φαινόμενα. Είναι βέβαιο πως ο χριστιανισμός αποτελεί θεμελιώδη πραγματικότητα της δυτικής ζωής, η οποία σημαδεύει, χωρίς πάντα να το ξέρουν ή να το αναγνωρίζουν, ακόμη και τους άθεους. Οι ηθικοί κανόνες, η στάση εμπρός στη ζωή και το θάνατο, η αντίληψη της εργασίας, η αξία της προσπάθειας, ο ρόλος της γυναίκας και του παιδιού, όλα αυτά είναι συμπεριφορές που φαίνεται να μην έχουν πια καμία σχέση με το χριστιανικό αίσθημα, κι όμως όλα από αυτό απορρέουν. 

[…] Ο δυτικός χριστιανισμός υπήρξε και εξακολουθεί να είναι η κύρια συνιστώσα της ευρωπαϊκής σκέψης, ακόμη και της ορθολογιστικής, που διαμορφώθηκε για να τον αντιπαλέψει, χωρίς όμως να έχει άλλη αφετηρία από τον ίδιο. Σ’ όλη την ιστορία της Δύσης, ο χριστιανισμός βρίσκεται στην καρδιά αυτού του πολιτισμού, τον οποίο ζωογονεί ακόμη και όταν αφήνεται να παρασυρθεί ή να αλλοιωθεί από αυτόν, και τον οποίο αγκαλιάζει ακόμη κι όταν εκείνος πασχίζει να του ξεφύγει. Γιατί όταν στρέφεις τη σκέψη ενάντια σε κάποιον, εξακολουθείς να βρίσκεσαι στη δική του τροχιά. Ο Ευρωπαίος, ακόμη και άθεος, δεν παύει να είναι δέσμιος μιας ηθικής, δέσμιος διαφόρων ψυχικών επιταγών που ορίζουν τη συμπεριφορά του, και είναι βαθιά ριζωμένες στη χριστιανική παράδοση». 

F. BRAUDEL, (2009), Γραμματική των Πολιτισμών, μτφρ. Α. Αλεξάκη Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, σσ. 78, 457-458.