Ο άγνωστος θεός της λογοτεχνίας

«Ο Θεός πέθανε, μας διαβεβαιώνει ο Νίτσε. Ναι, απαντά ο καθολικός ποιητής Παύλος Κλωντέλ. Πέθανε, όπως λένε και οι Γραφές. Το πρόβλημα είναι ότι την τρίτη μέρα ανασταίνεται. Γιατί αν πέθανε ο Θεός, δεν πέθανε η πίστη. Και όσο ζει η πίστη, με οποιαδήποτε μορφή, δεν πεθαίνει ο μύθος. Ο μύθος είναι ακριβώς το παράλογο, η αντικοινωνική δύναμη, η κρισιμότερη αντίδραση προς τον πολιτισμό, ο οποίος τον οικειοποιείται και τον εξουδετερώνει. Ο ίδιος ο Νίτσε θα διευκρινίσει τη ριζική αυτή διαβεβαιώση, λέγοντας ότι πέθανε ο Θεός της ηθικής, ο Θεός του καλού και του κακού. Αντί του κλασικού ερωτήματος τι είναι καλό, ο Νίτσε έθεσε το ερώτημα ποιος κρίνει το καλό. Γενεαλογώντας το υποκείμενο, έδειξε πως αναπτύσσεται η μνησικακία που είναι συγκεκαλυμμένο μίσος και ηδονισμός του αδύναμου. Και έτσι πέθανε ο Θεός της μορφής και της καταδίκης. Ο Θεός που δεν πεθαίνει είναι ο Λόγος ως τελείωση του ανθρώπου, ως ενότητα, ως ολοκλήρωση της επιθυμίας, με λίγα λόγια ως τέλος της ιστορίας. Όλοι ζούμε κάτω από τη σκιά της αλήθειας αυτής, όλοι βρισκόμαστε στα πρόθυρα της μοναδικής αυτής στιγμής. Είτε στην προοπτική της αυτοσυνειδησίας, οπότε εργαζόμαστε για την εκλογίκευση του κόσμου, και τότε η μόνη δυνατή πνευματικότητα είναι η τεχνολογία ως απόλυτη γνώση ή εκκαθολίκευση του πνεύματος και άρα ως απόλυτη ελευθερία. Είτε στην προοπτική του θεολογικού μύθου, επαναλαμβάνοντας με ευλάβεια την εορτή της Αναστάσεως που είναι η πρόγευση της Δευτέρας Παρουσίας και της αποκατάστασης των πάντων. Με άλλα λόγια, είτε εκτός κόσμου τεθεί το αίτημα της ολότητας είτε εντός, το νόημά της παραμένει το ίδιο. Τι άλλο μπορεί να σημαίνει η ολότητα ή τελείωση του ανθρώπου, αν όχι το τέλος της απόστασης ανάμεσα στο εγώ και στο συ, στο εγώ και στο αντικείμενο, στη συνείδηση και στο ασυνείδητο; Ώστε ζούμε κατά τρόπον εσχατολογικό, έστω κι αν δεν το αντιλαμβανόμαστε. Ο Έγελος μάλιστα θα πει: Ο χριστιανισμός είναι το γίγνεσθαι της αθεΐας. Η θεολογία ανακαλύπτει την καθολική πτυχή της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο Χριστός θυσιάζει τη μερικότητά του ως Ιησού για να επιτευχθεί η καθολικότητα του Λόγου. Ταυτοχρόνως, η καθολικότης ως Θεός αναγνωρίζει τη μερικότητα του Ανθρώπου που είναι ο ίδιος ο Θεός ως Χριστός. Τέλειος άνθρωπος είναι ο πλήρως και οριστικώς ικανοποιημένος από αυτό που είναι. Ώστε η χριστιανική ιδέα της ατομικότητας καθιστά δυνατή την εκκοσμίκευση. Από την άποψη αυτή, η θεολογία με Θεό ή χωρίς Θεό είναι κλειδί της πληρότητας».

ΑΝΤΩΝΗΣ ΖΕΡΒΑΣ. «Ο άγνωστος θεός της λογοτεχνίας», Νέα Εστία, τ. 155ος, τχ. 1765, Μάρτιος 2004), σσ. 379-380.

Η «κλειστή» Ιστορία στην εποχή της Ισχύος και οι «Ωδίνες» του μέλλοντος

ΠΗΓΗ: Αντιθέσεις στην ΚΡΗΤΗ TV

Ενδιαφέρουσα η ένσταση του Μανώλη Βαρδή: H ισλαμοφοβία του π. Νικολάου (Λουδοβίκου) και άλλες αστοχίες, με την οποία συμφωνώ.

«Ποιο το μέλλον της θεολογικής επιστήμης;»

Εξαιρετικά ενδιαφέρον ο διάλογος που τον Οκτώβριο έγινε στο ORTHODOXIA INFO, με θέμα: «Ποιο το μέλλον της θεολογικής επιστήμης;» Τέσσερεις πανεπιστημιακοί δάσκαλοι, στις δύο Θεολογικές Σχολές, δίνουν την δική τους απάντηση: ORTHODOXIA INFO

Eκδήλωση τιμής και μνήμης του αειμνήστου Ακαδημαϊκού και Καθηγητή της Θεολογικής Σχολής Αθηνών Γρηγορίου Παπαμιχαήλ (1875 - 1956)

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

Ο Εξωραϊστικός Πολιτιστικός Σύλλογος Ιππείου «Ο Άγιος Προκόπιος» διοργανώνει εκδήλωση τιμής και μνήμης του αειμνήστου Ακαδημαϊκού και Καθηγητή της Θεολογικής Σχολής Αθηνών Γρηγορίου Παπαμιχαήλ (1875-1956), ο οποίος γεννήθηκε στο Ίππειος. Η εκδήλωση θα γίνει στο πλαίσιο της επανέκδοσης δύο σημαντικών έργων του αφιερωμένα σε δύο κορυφαίους θεολόγους, τον Άγιο Γρηγόριο Παλαμά, Αρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης, εμβληματική εκκλησιαστική μορφή του Ησυχασμού (14ος αιώνας) και τον Μάξιμο Γραικό, φωτιστή των Ρώσων (16ος αιώνας). Η εν λόγω επανέκδοση των δύο παραπάνω έργων του Γρηγορίου Παπαμιχαήλ θα συνοδεύεται από εκτενείς εισαγωγές, που θα γράψουν, για το μεν πρώτο, ο Σταύρος Γιαγκάζογλου, Καθηγητής στη Θεολογικής Σχολή Αθηνών, για το δε δεύτερο, ο Αθανάσιος Ι. Καλαμάτας, Δρ Θεολογίας.

Η εκδήλωση θα γίνει στο Αμφιθέατρο της Πλατείας Ιππείου, την Κυριακή 27 Ιουλίου και ώρα 19:30. Κύριος ομιλητής για το βίο και το πολυσχιδές έργου του Γρηγορίου Παπαμιχαήλ θα είναι ο Αθανάσιος Ι. Καλαμάτας, ενώ πτυχές της ζωής του θα ξεδιπλώσουν συγγενείς από το στενό οικογενειακό του περιβάλλον, η Αικατερίνη Παπαμιχαήλ, η Παναγιώτα Φραντζή, Διευθύντρια του ΓΕ.Λ. Αγιάσου και ο Προκόπιος Σινάνης, πρώην Πρόεδρος Κοινότητας Ιππείου.

Στα άμεσα σχέδια του Προέδρου του Εξωραϊστικού Πολιτιστικού Συλλόγου Ιππείου κ. Ευάγγελου Σάλτα είναι και η ανέγερση προτομής του Γρηγόριου Παπαμιχαήλ.

DEUS EST MACHINA: Θρησκεία καὶ Θεολογία στην εποχή του Deus Technologicus

Τοῦ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Ι. ΜΠΕΚΡΙΔΑΚΗ· Μ.Α. Θρησκειολογίας τοῦ Ἐθνικοῦ καὶ Καποδιστριακοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν καὶ Θεολόγος Ἐκπαιδευτικός.

Ἡ παροῦσα πολιτισμικὴ φάση, ποὺ κοινωνιολογικὰ περιγράφεται ὡς μετα-νεωτερική, εἶναι πρὶν ἀπὸ ὅλα καὶ πάνω ἀπὸ ὅλα μία περίοδος μεταβατικὴ καὶ μεθοριακή. Σὲ κάθε τομέα τῆς ἀνθρώπινης σκέψης καὶ δράσης ἐπικρατοῦν πλουραλισμὸς καὶ σχετικισμός, ρευστότητα καὶ ἀσάφεια, καθὼς ραγδαῖες ἀνακατατάξεις λαμβάνουν χώρα διαρκῶς καὶ σὲ ὅλα τὰ ἐπίπεδα, κλονίζοντας τὶς παλαιὲς βεβαιότητες. Ὁ σημαντικώτερος καταλύτης τῶν ἐξελίξεων σὲ παγκόσμιο ἐπίπεδο δὲν εἶναι πιὰ ἡ πολιτική, οὔτε κἂν ἡ οἰκονομία, ὅπως συνέβαινε μέχρι τώρα, ἀλλὰ ἡ τεχνοεπιστήμη (technoscience), μὲ αἰχμὴ τοῦ δόρατος τὴν κυβερνητική, στὴ στενὴ συνύφανσή της μὲ τὴ βιολογία.

Ὁ δυτικὸς πολιτισμός, στὴν παροῦσα μεταμοντέρνα ὑπερτεχνολογικὴ φάση του, ἔχει ὁρισμένα εἰδοποιὰ γνωρίσματα, τὰ ὁποῖα συνθέτουν τὴν ὑβριδικὴ καὶ μεταιχμιακή του ταυτότητα. Κατ’ ἀρχάς, εἶναι ἐξάπαντος μετα-πολιτικὸς καὶ μετα-καπιταλιστικός. Αὐτὸς παρεμπιπτόντως εἶναι καὶ ὁ λόγος ποὺ τὰ ἄλλοτε κραταιὰ νεωτερικὰ ἰδεολογικὰ ἀφηγήματα τοῦ μαρξισμοῦ ἀφ’ ἑνὸς καὶ τοῦ φιλελευθερισμοῦ ἀφ’ ἑτέρου ἔχουν περιπέσει σὲ ἔσχατη ἀνυποληψία καὶ οἱ δυτικὲς κοινωνίες κινοῦνται πλέον στὴ διακεκαυμένη ζώνη ἑνὸς ἰδιότυπου μετα-δημοκρατικοῦ τεχνοολοκληρωτισμοῦ. Κατὰ τρόπο εὐθέως ἀνάλογο, εἶναι πολιτισμὸς μετα-θρησκευτικὸς καὶ εἰδικώτερα μετα-χριστιανικός. Πολὺ σχηματικά, αὐτὰ σημαίνουν ὅτι ἡ Ἐκκλησία, ὡς θεσμικὸς φορέας καὶ ὡς γραφειοκρατικὸς μηχανισμὸς ἔχει ἀπολέσει τὸ κῦρος της, ἡ χριστιανικὴ μεταφυσικὴ κληρονομιὰ ἔχει ἀπαξιωθεῖ καὶ ἡ πίστη ἔχει καταστεῖ ὑπόθεση αὐστηρὰ ἰδιωτική. Ἐν τούτοις –καὶ αὐτὸ εἶναι τὸ θεμελιακὸ θρησκευτικὸ παράδοξο τῶν καιρῶν μας– ὁ μεταμοντέρνος πολιτισμὸς εἶναι ταυτόχρονα καὶ ἕνας πολιτισμὸς μετα-εκκοσμικευμένος, ὑπὸ τὴν ἔννοια ὅτι προϋποθέτει ὄχι τὴν ἐξαφάνιση τοῦ Ἱεροῦ, ἀλλὰ τὴν εὐρεῖα ἀπορρύθμιση καὶ ἀναδιάταξη τοῦ ἱεροφανειακοῦ τοπίου. Ἡ ρευστότητα ποὺ ἐπικρατεῖ ἐκεῖ ὀφείλεται σὲ μεγάλο βαθμὸ στὴ διάχυση, μέσῳ τοῦ καταναλωτικοῦ θεάματος (spectacle) καὶ τῆς μαζικῆς κουλτούρας (pop culture), μιᾶς ἐξατομικευμένης ναρκισσιστικῆς πνευματικότητας μὲ ἀποκρυφιστικὸ χαρακτῆρα. Ἐντὸς τοῦ πλαισίου αὐτοῦ, ὡς σημαντικώτερο νέο πεδίο φανέρωσης τῆς ἱερότητας ἀναδεικνύεται ἐκεῖνο τῆς τεχνοεπιστήμης. Οἱ σκέψεις ποὺ ἀκολουθοῦν φιλοδοξοῦν νὰ φωτίσουν κάπως τὴν ἐξέλιξη αὐτή.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου στην academia

Χρήστος Γιανναράς: Εβγαλε τη θεολογία από το γκέτο

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ σήμερα, στην ηλεκτρονική έκδοσή της, με επιμέλεια του Νικόλα Ζώη, κάνει ένα σύντομο και εξαιρετικό αφιέρωμα στον ΧΡΗΣΤΟ ΓΙΑΝΝΑΡΑ. Για το σπουδαίο έργο του γράφουν ο Δημήτρης Αγγελής, ποιητής και διευθυντής του περιοδικού Φρέαρ και ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, πολυγραφότατος συγγραφέας και Πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος. Σύντομες αξιολογικές απόψεις καταθέτουν και δύο εξαιρετικοί συνάδελφοι και φίλοι, ο Παντελής Καλαϊτζίδης, Διευθυντής της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου και ο Σταύρος Γιαγκάζογλου, Αναπληρωτής Καθηγητής στη Θεολογική Σχολή του ΕΚΠΑ.

Η κηδεία του Χρήστου Γιανναρά θα γίνει την Πέμπτη 29 Αυγούστου από τον Ι. Ν. Αγίας Ειρήνης (Αιόλου 36) και ώρα 11 π.μ. Θα ακολουθήσει η ταφή στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών. Αντί στεφάνων η οικογένεια επιθυμεί τη στήριξη του Οίκου Ευγηρίας Κυθήρων «Κασιμάτειον» (Εθνική Τράπεζα – IBAN: GR9501104520000045248001922).

Αναδημοσιεύω τα δύο σύντομα άρθρα, του Δημήτρη Αγγελή και του Σταύρου Ζουμπουλάκη. Α.Ι.Κ.

Πόσο φτωχότεροι θα ήμασταν

Του ΔΗΜΗΤΡΗ ΑΓΓΕΛΗ

Την αξία των ανθρώπων τη ζυγίζουμε με κριτήριο το κενό που αφήνει η ενδεχόμενη απουσία τους. Τι θα είχε συμβεί αν δεν υπήρχε ο Χρήστος Γιανναράς; Πόσο φτωχότεροι θα ήμασταν αν δεν εξέδιδε το πρωτοποριακό «Σύνορο», την «Ελευθερία του Ήθους», το «Πρόσωπο και ο Έρως» ή το «Σχόλιο στο Άσμα Ασμάτων»; Για ποια συλλογική αυτοσυνειδησία θα μιλούσαμε χωρίς το «Καταφύγιο Ιδεών», που μας αποκάλυψε τον περίκλειστο ναρκισσευόμενο ευσεβισμό των παραεκκλησιαστικών οργανώσεων; Πόσο θα είχαν επηρεάσει, έστω και με τον ατυχή τους τίτλο, οι «νεορθόδοξοι» τη δημόσια συζήτηση, χωρίς τον δυναμισμό και την ευστοχία των δικών του διατυπώσεων; Σε μια εποχή που το εκκλησιαστικό κατεστημένο έκρινε σκόπιμο να υπηρετεί την αντικομμουνιστική ρητορική του μετεμφυλιακού κράτους ή την ηθικιστική υποκρισία της δικτατορίας, ο Γιανναράς τόλμησε ν’ ανοίξει θεματικές, να συνδυάσει προσφυώς την πατερική παράδοση με τις φιλοσοφικές του αναζητήσεις (αρδεύοντας κυρίως από τον Χάιντεγκερ και τον Σαρτρ, τον περσοναλισμό και τον νεοθωμισμό) και, το κυριότερο, να αρθρώσει μια νέα θεολογική γλώσσα, που αποτελεί σήμερα την επίσημη γλώσσα της Εκκλησίας. Μιλώντας για τον «εκστατικό χαρακτήρα του προσώπου», για το «αληθεύειν εν σχέσει», για «ερωτική αυθυπέρβαση» και «ευχαριστιακή κοινότητα», ο Γιανναράς έφτιαξε ένα περίτεχνο θεολογικό οικοδόμημα, συνεπές προς τον εαυτό του και σε αυτό που είχε ανάγκη ο εκκλησιαστικός κόσμος. Έχει τόση σημασία αν κατανόησε λ.χ. τον Χάιντεγκερ ορθά, όπως τον επικρίνουν οι πολέμιοί του; Αν έμεινε συγχρόνως πιστός στην «ελληνοτροπία» που διακήρυττε σχεδόν εμμονικά στην επιφυλλιδογραφία του (μάλλον σε βάρος της άνευ όρων και ορίων χριστιανικής αγάπης), αυτό δεν θα πρέπει να μας εκπλήσσει: καθένας μας είναι δέσμιος της εποχής της διαμόρφωσής του, αλλά οι εσωτερικές μας αντιφάσεις είναι τελικά αυτές που μας κάνουν ανθρώπους.

Έγραψε σε γλώσσα ζωντανή

Του ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ

Η θεολογική σκέψη στην Ελλάδα από το 1960 μέχρι σήμερα είναι αδιανόητη χωρίς το έργο του Χρήστου Γιανναρά. Αυτός είναι ο θεολόγος μας. Επέβαλε θέματα, ιδέες, τρόπο προσέγγισης, γλώσσα και ορολογία. Πολλοί νεότεροι θεολόγοι μιλούσαν και μιλούν με τις λέξεις του. Δύο είναι κατά τη γνώμη μου οι κύριες προσφορές του, εξαρχής, από τα χρόνια της δεκαετίας του 1960.

Πρώτον· έγραψε θεολογία σε γλώσσα ζωντανή, μακριά και πέρα από τη νεκρή ακαδημαϊκή γλώσσα και την ακόμη πιο νεκρή της εκκλησιαστικής ιεραρχίας (των δεσποτάδων και των αρχιμανδριτών). Το παράδειγμά του το ακολούθησαν και άλλοι θεολόγοι, δημιούργησε σχολή.

Δεύτερον· απενοχοποίησε τον έρωτα και τη σεξουαλική ζωή. Γι’ αυτή την πτυχή του έργου του, αληθινή συμβολή στη σκέψη και τη ζωή των χριστιανών, δέχθηκε σφοδρή και συχνά χυδαία επίθεση από την ευσεβιστική ηθικιστική θεολογία, που κυριαρχούσε εντός και εκτός των οργανώσεων. Ο Γιανναράς έβγαλε, μόνος αυτός, τη θεολογία από το γκέτο και την ανυποληψία και την έφερε στον δημόσιο χώρο της σκέψης.

Την έβγαλε επίσης, μαζί με τον Ιωάννη Ζηζιούλα, ο οποίος όμως έγραφε απευθείας στα αγγλικά, από τα ελληνικά σύνορα: το έργο του μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες. Η σκέψη του έχει πολλές συζητήσιμες πλευρές. Κάποιες έχουν συζητηθεί ήδη και άλλες θα συζητηθούν, ελπίζω νηφάλια, στο μέλλον (μία από αυτές ήταν ο ακραίος θεολογικός αντιδυτικισμός του: θεωρούσε τον Καθολικισμό και τη Μεταρρύθμιση συλλήβδην αιρετικές εκδοχές του Χριστιανισμού). Πιστεύω ότι είναι μεγάλο κρίμα για το έργο του αλλά και για τη διανοητική ζωή του τόπου εν γένει ότι επί πολλά χρόνια, δεκαετίες ολόκληρες, δεν θεολογούσε αλλά κυρίως πολιτικολογούσε, καταγγέλλοντας μονότονα ό,τι εκείνος ονόμαζε απαξιωτικά Ελλαδιστάν και Ελληνώνυμοι.

«Ο Χρήστος έγραφε τα πιο δυνατά του κείμενα κυρίως όταν δεν ασχολιόταν με την πολιτική. Παρασυρόταν μάλλον από την ελπίδα ότι κάτι μπορεί να αλλάξει προς το καλύτερο και ίσως γινόταν απόλυτος». ΣΤΑΥΡΟΣ ΓΙΑΓΚΑΖΟΓΛΟΥ

«Όσοι υπήρξαμε μαθητές του, όσοι τον αγαπούσαμε, νομίζω πως, ακριβώς από πιστότητα προς το δώρο της αμφισβήτησης που τόσο απλόχερα μας χάρισε με τα γραπτά του και την όλη πολιτεία του, έχουμε το χρέος της κριτικής έναντι της αντιδυτικής, ελληνοκεντρικής και πολιτισμικής κατανόησης της Ορθοδοξίας». ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΚΑΛΑΪΤΖΙΔΗΣ

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: Ο Χρήστος Γιανναράς στο σπίτι του με αφορμή παλαιότερη συνέντευξή του στην «Καθημερινή», στην οποία υπήρξε τακτικός επιφυλλιδογράφος. [ΝΙΚΟΣ ΚΟΚΚΑΛΙΑΣ]

ΠΗΓΗ: Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Στην αιωνιότητα ο Γέρων Περγάμου Ιωάννης (Ζηζιούλας)

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Είναι από εκείνες τις στιγμές που, όταν μαθαίνεις τον θάνατο κάποιου σημαντικού ανθρώπου, τον οποίο μάλιστα είχες καθηγητή στις πανεπιστημιακές σπουδές σου, πέραν της εγκάρδιας ευχής: «καλό παράδεισο να 'χεις ΔΑΣΚΑΛΕ», αναθυμάσαι όσα πλουσιοπάροχα σε δίδασκε όταν ήσουν φοιτητής. 

Τον Ζηζιούλα τον θυμάται μια ολόκληρη γενιά, η θεολογική γενιά του ’80, στις παραδόσεις μαθημάτων Δογματικής, πάντα στο Α΄ Αμφιθέατρο του πρώτου ορόφου της Θεολογικής Σχολής Θεσσαλονίκης. Κατάμεστο με φοιτητές και με φοιτήτριες να τον ακούνε να μιλά όχι μόνο για δογματικά ζητήματα αλλά για τον Δαρβίνο και η εξέλιξη των ειδών. Μέχρι και μικρά κασετόφωνα βάζαμε στην έδρα και μαγνητοφωνούσαμε τις διαλέξεις του. Τις κρατώ ως μικρό θησαυρό αυτές τις κασέτες. Διαβάζοντας πριν λίγο για το θάνατό του στο ΦΩΣ ΦΑΝΑΡΙΟΥ, ανέτρεξα στο αρχείο μου και βρήκα κάποιες. Έβαλα μια στο κασετόφωνο και τον άκουσα να μιλά για τον Δαρβίνο και για το ότι η θεολογία κακώς φοβήθηκε τη θεωρία του. Σα να μην πέρασαν τέσσερεις τετραετίες, τον ακούω και τώρα να λέει ότι η διαφορά του ανθρώπου από τα ζώα δεν είναι το λογικό αλλά η χρήση της ελευθερίας. 

Διαβάζαμε το μάθημά του για τις εξετάσεις μέσα από δακτυλογραφημένες σημειώσεις. Ακόμα τις έχω. Σήμερα, τη θεολογική σκέψη του μπορεί κανείς να τη βρει στα βιβλία του, τα οποία δεν απευθύνονται μόνο σε θεολόγους αλλά και σε αναγνώστες άλλων επιστημονικών κλάδων (βιολόγους, φυσικούς κ.ά.). Με το Ζηζιούλα, η θεολογική γενιά του ’80, στη Θεολογική Σχολή της Μητέρας Θεσσαλονίκης, έμαθε θεολογικά γράμματα. 

Ο Θεός ν’ αναπαύει την ψυχή του.

ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: ΦΩΣ ΦΑΝΑΡΙΟΥ

Ποιά Θεολογία;

«Μια θεολογία “αυτιστική”, που δεν συναντιέται με τίποτε και με κανέναν, που δεν ενδιαφέρεται να ανοίξει διαύλους επικοινωνίας ανάμεσα σε αντιτιθέμενους πόλους και δεν φιλοδοξεί να αποκριθεί στα ερωτήματα που θέτει ενώπιόν της η εκάστοτε περίσταση είναι, το λιγότερο, μια θεολογία ανάξια του oνόματός της».

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΟΥΛΗΣ. (2015). «Το Θυσιαζόμενο Πρόσωπο. Μία απόπειρα θεολογικής ανάγνωσης της Θυσίας του Andrei Tarkovsky». Θεολογία. 86: 328.

Φωτό από τη μεγαλειώδη ταινία Θυσία, ενός από τους μεγαλύτερος ποιητές της Έβδομης Τέχνης, του Αντρέι Ταρκόφσκι.

Περιοδικὸ ΣΥΝΑΞΗ: Μεταλλάξεις στὸν δημόσιο χῶρο

Ἐδῶ καὶ καιρὸ ἡ θεολογία μας ἐπιχειρηματολογεῖ γιὰ τὸ ὅτι ἡ θρησκεία δὲν εἶναι μία ἐπιλογὴ περίκλειστη στὴν ἰδιωτικὴ σφαίρα, ἀλλὰ ἀντιθέτως εἶναι ὑπόθεση ποὺ ἀφορᾶ τὸν δημόσιο χῶρο. Αὐτὸ σημαίνει ὅτι ἡ θρησκευτικὴ ταυτότητα βεβαίως καὶ εἶναι ζήτημα προσωπικό (δὲν ὑπάρχει πίστη χωρὶς προσωπικὴ ἀποδοχή, βίωση καὶ εὐθύνη), ἀλλὰ αὐτόχρημα διαποτίζει τὴ δημόσια σφαίρα: ἐμπνέει στάσεις ζωῆς τοῦ ἀνθρώπινου ὑποκειμένου στὸν κοινὸ βίο καὶ διαμορφώνει ἀπαντήσεις του σὲ ἐρωτήματα γιὰ τὸν προσανατολισμὸ τῆς κοινωνίας.

Ἐξυπακούεται ὅτι κάθε θρησκευτικὴ ταυτότητα ἔχει τὰ δικά της κριτήρια καὶ τὸ δικό της ἦθος, κι ἔτσι συναντᾶμε πλῆθος ταυτοτήτων, φωτεινῶν καὶ σκοτεινῶν. Γιὰ τὴν χριστιανικὴ ὀπτικὴ πάντως ἡ παρουσία τῆς πίστης στὸν δημόσιο χῶρο δὲν μπορεῖ νὰ σημαίνει θεοκρατία καὶ μετατροπὴ τῆς Ἐκκλησίας σὲ κρατικὸ βραχίονα, ἀλλὰ συμμετοχὴ στὶς διαβουλεύσεις τῆς κοινωνίας, μὲ γλώσσα ἡ ὁποία νὰ δίνει μὲν μαρτυρία τῆς χριστιανικῆς ὀπτικῆς, ἀλλὰ ταυτόχρονα νὰ εἶναι ἡ κοινὴ γλώσσα τῆς κοινωνίας (καὶ ὄχι μιὰ ἰδιόλεκτος κατανοητὴ μόνο στὸ ἐσωτερικὸ τῆς ἐκκλησιαστικῆς κοινότητας). Ὅλα αὐτὰ ἔχουν φυσικὰ τὴν δυσκολία τους. Στὴν πραγματικότητα ὅμως δὲν εἶναι παρὰ ἄσκηση τῆς Ἐκκλησίας στὴν ἴδια της τὴν ἀποστολὴ καὶ στὸ χρέος της νὰ συναντιέται μὲ τὸ σήμερα.

Ταυτόχρονα, κυρίαρχο χαρακτηριστικὸ τοῦ δημόσιου χώρου –κυρίως στὸν δυτικὸ κόσμο– εἶναι ἡ ἐκκοσμίκευση. Ἂς τὸ ὑπενθυμίσουμε: Ὁ ὅρος ἐκκοσμίκευση ἔχει ἄλλο νόημα θεολογικὰ καὶ ἄλλο νόημα κοινωνιολογικά. Θεολογικὰ σημαίνει τὸ νὰ ἀπολέσει ἡ Ἐκκλησία τὰ κριτήρια τοῦ Εὐαγγελίου (μὲ τὰ ὁποῖα ὀφείλει νὰ μεταμορφώνει τὸν κόσμο) καὶ νὰ μεταλλαχθεῖ ἡ ἴδια σὲ κόσμο. Κοινωνιολογικά, ὅμως, ἐκκοσμίκευση σημαίνει τὸ νὰ μὴ διέπεται πλέον ἡ κοινωνία ἀπὸ κάποια θρησκευτικὴ πίστη, καὶ ἡ πολιτεία νὰ μὴ δομεῖται ἐπὶ τῇ βάσει θρησκευτικῶν κανόνων. Ἡ πορεία τῆς ἐκκοσμίκευσης ἔχει ὑπάρξει πολυειδής, ἀπὸ ἀνοχὴ πρὸς τὴ θρησκεία μέχρι στρίμωγμά της στὴν ἰδιώτευση ἢ καὶ ἐχθρότητα ἀπέναντί της. Σὲ αὐτὸ τὸ σκηνικὸ ὡστόσο ἔχει ἰδιαίτερη σημασία ἡ εἴσοδος δύο τάσεων:

1) Ἤδη ἀπὸ τὴ δεκαετία τοῦ 1950 ὁρισμένοι διανοητές (φιλόσοφοι καὶ πολιτικοὶ ἐπιστήμονες, ἄθεοι οἱ περισσότεροι) καταθέτουν τὴν πεποίθησή τους ὅτι ἡ θρησκεία εἶναι σημαντικὸ στοιχεῖο τῆς ἀνθρώπινης ὕπαρξης καὶ μὴ ἀμελητέα συνιστῶσα τοῦ δημόσιου χώρου. Κατὰ τοὺς στοχαστὲς αὐτοὺς ἡ θρησκευτικὴ σκέψη (καὶ μάλιστα ἡ χριστιανική) ἀνοίγει τὸ σήμερα στὸν ὁραματισμὸ ἑνὸς ἀληθινοῦ μέλλοντος, πέρα ἀπὸ τὴν ἐνεστῶσα μορφὴ τοῦ κόσμου. Ἡ θρησκεία δηλαδὴ κρατᾶ στὴν κοινωνία ἐναργῆ τὴν πολύτιμη αἴσθηση ὅτι «κάτι λείπει»1.

2) Στάγδην ἀπὸ τὰ τέλη τῆς δεκαετίας τοῦ 1970, ἀλλὰ ὁρμητικὰ ἀπὸ τὴν 11η Σεπτεμβρίου 2001, λαμβάνει χώρα ἡ λεγόμενη «ἐπιστροφὴ τῆς θρησκείας», ὄχι τόσο μὲ τὴν ἔννοια ὅτι ἐξαπλώνεται ἡ πίστη2, ἀλλὰ μὲ τὴν ἔννοια ὅτι ἡ θρησκεία ἀποτελεῖ πλέον ἔγνοια τῆς δημόσιας διαβούλευσης, εἴτε θετικά (ὡς ἀναγνώριση τῆς ἀνθρωπιστικῆς συμβολῆς τῆς θρησκείας σὲ ἕναν ἀπάνθρωπο κόσμο) εἴτε ἀρνητικά (ὡς ἀνησυχία τῶν δημοκρατιῶν γιὰ τὴν ἐνδυνάμωση τοῦ θεοκρατικοῦ φονταμενταλισμοῦ).

Ὅλα αὐτὰ ἐκβάλλουν σήμερα σὲ ἕναν ἀναβρασμὸ στὸν δημόσιο χῶρο. Χαρακτηριστικὴ εἶναι ἡ νέα συζήτηση, γιὰ τὴν «μετα-εκκοσμίκευση». Ὁ ὅρος χρησιμοποιεῖται μὲ ποικίλες φορτίσεις (ὅλοι οἱ ὅροι μὲ πρῶτο συνθετικὸ τὸ «μετα-», φέρουν μιὰ ἀσάφεια ποὺ χρειάζεται διευκρινίσεις), χοντρικὰ πάντως ἡ συζήτηση διαυγάζει τὸ ὅτι ἡ περίοδος ποὺ διανύουμε δὲν σημαίνει τελείωμα τῆς ἐκκοσμίκευσης (καὶ τῆς ἐλευθερίας τὴν ὁποία αὐτὴ διασφαλίζει ἔναντι τῆς θεοκρατικῆς παρεκτροπῆς), οὔτε μιὰ ρεβανσιστικὴ ἀντεπίθεση τῆς θρησκείας, ἀλλὰ ἀποτελεῖ νέα μορφὴ ἐκκοσμίκευσης, μὲ τὸ κράτος νὰ μὴν θρησκεύει μέν, ἀλλὰ πλέον νὰ θεωρεῖ τὶς θρησκεῖες ἑταίρους τοῦ δημόσιου χώρου καὶ μάλιστα νὰ νοιάζεται γιὰ τὴν ἔκφρασή τους σ’ αὐτόν.

Μὲ τὴν παρουσία τῶν Χριστιανῶν στὸν δημόσιο χῶρο καὶ μὲ τὴν ταλάντωση τῶν ἐκκλησιαστικῶν κοινοτήτων μεταξὺ ἐσωστρέφειας καὶ ἀνοίγματός τους ἔχουμε ἀσχοληθεῖ κατ’ ἐπανάληψη (βλ. ἰδίως τὰ τεύχη 120/2011, «Κεντρομόλα καὶ φυγόκεντρα»· 124/2012, «Ἡ Ἐκκλησία στὸν δημόσιο χῶρο»· 137/2016 «Ἡ πάλη μὲ τὴν κοινότητα»). Μὲ τὸ ἀφιέρωμα ἐτοῦτο λοιπὸν ἀνανεώνουμε τὸν προβληματισμό, παρακολουθώντας τὶς τρέχουσες ἐξελίξεις στὸν δημόσιο χῶρο καὶ τὶς ἀναμετρήσεις περὶ τὴν «μετα-εκκοσμίκευση».

Ἀφοῦ ὁ Διονύσης Σκλήρης χαρτογραφήσει τὸ τοπίο τῶν σημερινῶν συζητήσεων, τέσσερις στοχαστές (π. Εὐάγγελος Γκανάς, π. Δημήτριος Μπαθρέλλος, Παντελὴς Καλαϊτζίδης καὶ Χαράλαμπος Βέντης) δίνουν τὴν δική του ὁ καθένας ἀποτίμηση τῆς τωρινῆς κατάστασης, ἀναδεικνύοντας εὐκαιρίες καὶ προκλήσεις, συγχύσεις καὶ προβλήματα. Ὁ Πέτρος Παναγιωτόπουλος ἐξετάζει κατὰ πόσο ὁ δημόσιος χῶρος σήμερα ἔχει μετατεθεῖ (ἢ ἔχει ἀλλοιωθεῖ) στὸν κυβερνοχῶρο. Ὁ Βασίλης Ξυδιᾶς προσεγγίζει τὸν «δικαιωματισμό», δηλαδὴ τὸ πρόσφατο φαινόμενο τῆς αὐτονόμησης τοῦ ἀτομικοῦ δικαιώματος ἀπὸ κάθε κοινωνικὸ συμφραζόμενο. Ἡ Ἀγγελικὴ Ζιάκα ἀφουγκράζεται τὴν ταραχὴ τὴν ὁποία φέρνει στὰ εὐρωπαϊκὰ ἐκπαιδευτικὰ συστήματα ἡ μετεκκοσμίκευση καὶ ἡ διελκυστίνδα μεταξὺ μαθήματος τῶν θρησκευτικῶν ποὺ ἀπευθύνεται σὲ ὅλους τοὺς μαθητές, καὶ μαθήματος ποὺ ἐκχωρεῖται στὶς θρησκευτικὲς κοινότητες γιὰ τὰ μέλη τους.

Τὸ ἀφιέρωμα ὁλοκληρώνεται μὲ τὴ συζήτηση (ἀπὸ τοὺς Παντελὴ Καλαϊτζίδη, π. Ἰωάννη Χρυσαυγή, Βασίλη Μακρίδη καὶ Θανάση Ν. Παπαθανασίου) τοῦ σημαντικοῦ γιὰ τὴν Ὀρθόδοξη παρουσία στὸν δημόσιο χῶρο κειμένου, «Ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου ζωῆς: Τὸ κοινωνικὸ ἦθος τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας», τὸ ὁποῖο δημοσιεύτηκε τὴν ἄνοιξη τοῦ 2000.

Καὶ βλέπουμε…

Θ.Ν.Π.

1. Βλ. ἐνδεικτικὰ Ernst Bloch & Th. W. Adorno, Κάτι λείπει. Μιὰ συζήτηση γιὰ τὶς ἀντιφάσεις τῆς οὐτοπικῆς ἐπιθυμίας, (μτφρ. Στέφανος Ροζάνης), ἐκδ. Ἔρασμος, Ἀθήνα 2000, σ. 31.

2. Εἰδικὰ στὴν Δυτικὴ Εὐρώπη τὰ ἐκκλησιάσματα βρίσκονται σὲ συρρίκνωση, ἀποτελώντας τὸ 25% τοῦ παγκόσμιου χριστιανικοῦ πληθυσμοῦ, ἐνῶ πρὶν ἀπὸ ἕναν αἰώνα ξεπερνοῦσαν τὸ 66%. Σήμερα ἡ πλειονότητα τῶν χριστιανῶν βρίσκεται στὸν Παγκόσμιο Νότο, τὸν μέχρι πρότινος λεγόμενο Τρίτο Κόσμο.

ΠΗΓΗ: Σύναξη

Το περιοδικό ΣΥΝΑΞΗ: «Για τα παιδιά»

Το νέο Ιστολόγιο της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών: «Πολυμερώς και Πολυτρόπως: Θεολογία, Εκκλησία και Κοινωνία σε Διάλογο»

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

Η Ακαδημία μας, από τις 24 Φεβρουαρίου, εγκαινίασε μια νέα σημαντική δράση: το Ιστολόγιο «Πολυμέρως και Πολυτρόπως: Θεολογία, Εκκλησία και Κοινωνία σε Διάλογο» ( https://www.polymerwsvolos.org ), με στόχο αφενός την επαφή με ένα ευρύτερο ακροατήριο και αφετέρου τον διάλογο με μια όλο και μεγαλύτερη μερίδα της σύγχρονης διανόησης. Τα θέματα που ήδη άγγιξε το Ιστολόγιο, και που φιλοδοξεί να αναπτύξει περισσότερο στο μέλλον, αφορούν όχι μόνο την αμιγή Θεολογία αλλά και την σχέση της με την πολιτική, την κοινωνιολογία και την κοινωνική ανθρωπολογία, την ιστορία, τις καλές τέχνες κ.λπ., ενώ ένα τμήμα της δραστηριότητας του Ιστολογίου συσχετίζεται με διαλέξεις, εκδόσεις, συνέδρια και άλλες δραστηριότητες από το περαιτέρω πρόγραμμα της Ακαδημίας.

Το Ιστολόγιο συνάντησε ήδη θετική υποδοχή, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό, όπως έδειξε και η δημοσιότητα που έλαβε το ιδρυτικό κείμενο του Διευθυντή της Ακαδημίας, Δρ. Παντελή Καλαϊτζίδη «Γιατί Πολυμερώς και Πολυτρόπως;» και η εν συνεχεία μετάφρασή του στα αγγλικά (https://publicorthodoxy.org/2021/03/26/theological-pluralism-dialogical-ethos/) και σε άλλες γλώσσες (ρωσικά, σερβικά, βουλγαρικά, γεωργιανά και ρουμανικά).

Το Ιστολόγιο έχει δημοσιεύσει μέχρι στιγμής δεκατέσσερα (14) κείμενα από ισάριθμους συγγραφείς, τα οποία μπορείτε να διατρέξετε μέσω της παρακάτω λίστας.

Το Ιστολόγιο επιμελείται ο νέος συνεργάτης της Ακαδημίας Δρ. Γιάννης Καμίνης, και το υποστηρίζει τεχνικά ο Παναγιώτης Θεοδοσίου ΜSc.

«ΦΑΓΑΜΕ ΗΤΤΑ»

Πίστη και Κορονοϊός: Επιστημονικές και Θεολογικές Προσεγγίσεις

Ζωντανή μετάδοση εδώ:
https://www.youtube.com/channel/UC3qxFObQKkri_P0TI_knmcQ/featured

«Μια διαφορετική Ανάσταση» με τον κ. Χρυσόστομο Σταμούλη

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ 

Εδώ, όπου καθημερινά επιβεβαιώνεται η υπεροχή του φόβου έναντι της ελπίδας, της ηθικολογίας έναντι του ήθους, της τυπολατρίας έναντι της ουσίας, του ιδιωτικού έναντι του συλλογικού… εδώ, όπου ετούτες τις ημέρες της πανδημίας του κορονοϊού, τα περί Εκκλησίας και Θεολογίας, ο «άγριος» κι «επιθετικός» Ορθόδοξος φονταμενταλισμός, που όλο και περισσότερο στις ημέρες-μας θεριεύει, για ακόμη μια φορά στη μακρά ιστορία του νεοελληνικού βίου, με έναν τρόπο αλαζονικό θα ‘λεγα, ετούτος ο φονταμενταλισμός εξακολουθεί να υποκαθιστά την αγάπη, την ελπίδα κι εκείνη τη γιομάτη ομορφιά και κάλλος ρήση του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη: «το εγώ μου είν’ ένας άλλος». Δεν είναι της ώρας να ασχοληθώ με την πολιτική και τη θεολογική διάσταση της πανδημίας. Και τις δύο διαστάσεις του προβλήματος, νομίζω, επαρκώς και με νηφάλιο τρόπο έχουν αναδείξει ουκ ολίγοι ειδικοί επιστήμονες, πολιτικοί, θεολόγοι και ιεράρχες, νηφάλιοι κι αυτοί, όσοι βέβαια έχουν απομείνει σ’ αυτόν τον τόπο. 

Εκείνο που εδώ θέλω να αναδείξω είναι το εξής: τη χαρά και την πολύτιμη ευκαιρία που είχαν οι συνάδελφοι θεολόγοι του Βορειανατολικού Αιγαίου, ημέρα Μεγάλου Σαββάτου, μέσω τηλεδιάσκεψης, να μοιραστούν την αγωνία-τους για όλα αυτά που συμβαίνουν τον τελευταίο καιρό, συζητώντας με τον κ. Χρυστόστομο Σταμούλη, Καθηγητή της Θεολογικής Σχολής Θεσσαλονίκης, αλλά και μουσικό. Η πρωτοβουλία ανήκε στον κ. Νικόλαο Ματθαίου, Συντονιστή Θεολόγων της Περιφερειακής Διεύθυνσης Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Βορείου Αιγαίου, ο οποίος προσκάλεσε τον κ. Σταμούλη, μέσω τηλεδιάσκεψης, να γνωριστεί και να συζητήσει με συναδέλφους θεολόγους της Λέσβου, της Λήμνου και του Αγίου Ευστρατίου, της Χίου, των Ψαρών και των Οινουσσών, της Σάμου, της Ικαρίας και των Φούρνων. 

Στην εν λόγω τηλεδιάσκεψη, που είχε τίτλο: «Μια διαφορετική Ανάσταση», για δύο απογευματινές ώρες (19:00 – 21:00) του Μεγάλου Σαββάτου ο κ. Σταμούλης με 30 περίπου συναδέλφους θεολόγους, συζήτησε το κυρίαρχο θέμα της επικαιρότητας, τη θέση της Εκκλησίας έναντι της πανδημίας του κορονοϊού, αλλά και το ζήτημα που απασχολεί την θεολογική εκπαιδευτική κοινότητα (κι όχι μόνο τη θεολογική), τη μελλοντική θέση του μαθήματος των Θρησκευτικών στο ελληνικό δημόσιο σχολείο, όπως αυτή έχει διαγραφεί μετά τις ακυρωτικές αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας για τα Νέα Προγράμματα Σπουδών. 

Όσον αφορά στην πανδημία του κορονοϊού, ο κ. Σταμούλης επισήμανε ότι ο νεοφανής ιός κλόνισε τις μέχρι σήμερα βεβαιότητές μας, σ’ όλους τους τομείς: κοινωνικό, πολιτικό, οικονομικό, πολιτισμικό και θρησκευτικό. Εξού και ο διάλογος που γίνεται δύο μήνες στη «δημόσια πλατεία», αλλά και στον ιδιωτικό χώρο για τη στάση της Εκκλησίας έναντι της πανδημίας, διάλογο που ουκ ολίγοι τόσο στον πολιτικό όσο και στον ίδιο το θεολογικό και εκκλησιαστικό χώρο, με τις εξόκειλες πράξεις-τους προσπάθησαν να ακυρώσουν, ενδεδυμένοι ο καθένας την τήβεννο της παντογνωσίας, αλυσοδένοντας τη θεολογική - εκκλησιαστική από τη μια και την επιστημονική από την άλλη μεριά γνώση, ακυρώνοντας έτσι το νηφάλιο διάλογο και καθιστώντας το κορυφαίο γεγονός του εκκλησιαστικού σώματος, τη Θεία Ευχαριστία, ως κάτι που τελείται και βιώνεται με μαγικό τρόπο, συμβολικό, μεταφορικό ή κάτι παρεμφερές. Στο ερώτημα που τέθηκε για συζήτηση, γιατί σε παρόμοιες περιπτώσεις πάντοτε κυριαρχούν ακραίες και φονταμενταλιστικές απόψεις, η απάντηση του κ. Σταμούλη ήταν ότι ένα μεγάλο μέρος του λαού-μας, δυστυχώς, παραμένει ακατήχητο. Και, νομίζω, πως έχει απόλυτο δίκιο. 

Σ’ ότι αφορά στο ζήτημα του μαθήματος των Θρησκευτικών (μτΘ), μετά τις ακυρωτικές αποφάσεις του ΣτΕ για τα Νέα Προγράμματα Σπουδών (ΝΠΣ), ο κ. Σταμούλης επισήμανε την άδικη κριτική που αυτά δέχθηκαν από ακραίους εκκλησιαστικούς και θεολογικούς κύκλους, γεγονός που, τελικά, οδήγησε την παιδαγωγική και θεολογική αξία του μαθήματος των Θρησκευτικών να την προσδιορίζουν μόνον οι δικαστικές αποφάσεις. Δυστυχώς, κι αυτό είναι σχεδόν βέβαιο, με την ακύρωση των ΝΠΣ από τη νέα σχολική χρονιά το μτΘ θα μπει σε μια τροχιά αρκετά δύσκολη, όχι μόνο λόγω των απροϋπόθετων απαλλαγών, αλλά και λόγω του ότι είναι πιθανό να δίνεται το δικαίωμα σε κάθε θρησκευτική κοινότητα να διδάσκει το δικό-της μτΘ στο σχολείο, αφού για τους Ορθόδοξους μαθητές το μτΘ από τούδε και εξής θα έχει ομολογιακό χαρακτήρα. Ο κ. Σταμούλης μάλιστα, δεν παρέλειψε να θυμίσει τις θέσεις του Τμήματος Θεολογίας ΑΠΘ, όταν το καλοκαίρι του 2008 – πριν ακόμη υπάρξουν τα ΝΠΣ – το τότε Υπουργείο Παιδείας, επί υπουργείας Ευριπίδη Στυλιανίδη με εγκυκλίους άφηνε ανοικτό το πεδίο των και τότε απροϋπόθετων απαλλαγών. Δεδομένης εκείνης της κατάστασης που ήταν και η αρχή λαβώματος του μτΘ, το Τμήμα Θεολογίας ΑΠΘ πρότεινε την ύπαρξη ενός μτΘ με σαφή πολιτιστικό, γνωσιακό και οικουμενικό χαρακτήρα, το οποίο θα είναι υποχρεωμένοι να παρακολουθούν όλοι οι μαθητές – αυτό, άλλωστε, επιδίωξαν και τα ΝΠΣ - ταυτόχρονα, όμως, ως εναλλακτική δυνατότητα πρότεινε και την ύπαρξη δεύτερου μαθήματος διαθρησκειακού χαρακτήρα, το οποίο θα παρακολουθούν μαθητές που θα παίρνουν απαλλαγή για λόγους συνείδησης. 

Εν κατακλείδι, η διαδικτυακή παρουσία του κ. Χρυσόστομου Σταμούλη και η συζήτηση που έκαμε με συναδέλφους θεολόγους του Βορειοανατολικού Αιγαίου ήταν γόνιμη και εποικοδομητική. Σε καιρό χαλεπό όπου η κληρονομιά που θα αφήσει η πανδημία του κορονοιού, ενώ θα έχει και θετικές επιπτώσεις, αν τη δούμε ως ευκαιρία επαναπροσδιορισμού της σχέσης-μας με τους «άλλους» και με τον ίδιο τον εαυτό-μας, θα έχει όμως και αρνητικές επιπτώσεις, αφού στον εκκλησιαστικό και θεολογικό χώρο δεν θα πάψουν να κυριαρχούν οι ζηλωτές, ευσεβιστές, ζητορθόδοξοι, ενθυμούμενοι την «ελληνοχριστιανική» κληρονομιά τους. Πάντως το βιβλίο του κ. Σταμούλη: Τι γυρεύει η αλεπού στο παζάρι; θα συνεχίσει να είναι επίκαιρο!

Περί των μετά την ανάστασιν

ΙΩΑΝΝΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ. (2002). Έκδοσις ακριβής της Ορθοδόξου Πίστεως. Κείμενο - Μετάφραση - Εισαγωγή - Σχόλια Νίκου Ματσούκα. Θεσσαλονίκη: Πουρναρά, σσ. 328-329.

Τομές και Ασυμβατότητες. Φυσικές Επιστήμες και Θεολογία