«Άραγε, πόσα έχουν αλλάξει γύρω μας τα τελευταία εκατό χρόνια;»

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Νέοι συγγραφείς λογοτεχνικών κειμένων μάς εκπλήσσουν με τη γραφή τους. Ιδιαίτερα όταν με λογοτεχνική μαστοριά καταφέρνουν να συνδέσουν δύο εποχές. Το βιβλίο της κας Ελισάβετ Τζιάτα «Τα γράμματα του Αριστοφάνη» είναι το πρώτο της. Γνώρισα την κα Τζιάτα πριν λίγα χρόνια, όταν σ’ ένα ταξίδι της στη Μυτιλήνη είχε έρθει στο σχολείο μου, το Πρότυπο ΓΕ.Λ. Μυτιλήνης του Πανεπιστημίου Αιγαίου, αναζητώντας πληροφορίες για ένα από τα δύο πρόσωπα του μυθιστορήματός της, τον Αριστοφάνη. Στη συζήτηση που είχαμε στην Ιστορική Βιβλιοθήκη μού είχε εξιστορήσει την παρουσία του Αριστοφάνη ως μαθητή στο ιστορικό Γυμνάσιο Μυτιλήνης κατά την τριετία 1915-1918, περίοδο του Εθνικού Διχασμού και του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, περίοδο ιδιαίτερα ταραγμένη για τη Λέσβο και τον ευρύτερο Μικρασιατικό χώρο και, βέβαια, για τη Θάσο, τόπο καταγωγής του Αριστοφάνη.

Το λογοτέχνημα της κας Τζιάτα βασίζεται σε έξι χειρόγραφες επιστολές του νεαρού Αριστοφάνη, ο οποίος με αυτές προσπαθεί να πείσει τους γονείς του και τον μεγαλύτερο αδελφό του να τον στηρίξουν για να γίνει ηθοποιός. Από την άλλη πλευρά, τη σημερινή, εκατό χρόνια μετά, ένας άλλος νέος, ο Παύλος λειτουργεί ως σύγχρονος «θαμπός καθρέφτης» του Αριστοφάνη, φανερώνει με λαγαρό τρόπο τη διεκδίκηση του δικού μέλλοντος, να γίνει κι αυτός ηθοποιός.

Όνειρα, πάθη, συγκρούσεις με στερεότυπα οικογενειακά και κοινωνικά πάντοτε έχουν τίμημα: ρήξεις με υπαρξιακές αναζητήσεις και προσδοκίες, με αποτέλεσμα βαρύτατο συναισθηματικό κόστος, ακόμη και θάνατο, αν σκεφτούμε πως ο νεαρός ήρωας Αριστοφάνης, ως φοιτητής πια της Νομικής σχολής στο κλεινόν άστυ, επιστρατεύεται και σκοτώνεται στην ιστορική μάχη του Σκρα (17 Μαΐου 1918), αφήνοντας πίσω το μεγάλο όνειρό του να ασχοληθεί με την υποκριτική· σε αντίθεση με τον Παύλο, ο οποίος γεννημένος στη Θεσσαλονίκη και σπουδάζοντας στα Γρεβενά, θα καταφέρει να πραγματοποιήσει το όνειρό του να γίνει ηθοποιός.

Φίλες και φίλοι αναγνώστες/στριες, Τα Γράμματα του Αριστοφάνη, είναι ένα πολύ καλό βιβλίο, διαβάζεται απνευστί. Αν και ο ήρωάς του Αριστοφάνης έχει τραγικό τέλος, πεθάνει νέος, το όνειρο και το πάθος του να γίνει ηθοποιός ενισχύει αυτό που υποστηρίζει ένας από τους πιο σπουδαίους διανοητές του εικοστού αιώνα, ο Βίκτορ Ε. Φρανκλ (1905-1997) στο βιβλίο του Το νόημα της ζωής: το σημαντικότερο καθήκον κάθε ανθρώπου είναι να βρει νόημα για τη ζωή του.

Υ.Γ. Περισσότερα για το ωραίο βιβλίο της κας Τζιάτα, εν ευθέτω χρόνω, σε επόμενο κείμενό μου.

ΠΗΓΗ: Εκδόσεις Βακχικόν

Summertime, and the livin' is easy

Summertime, and the livin' is easy
Fish are jumpin' and the cotton is high
Oh, your daddy's rich and your ma is good lookin'
So hush, little baby, don't you cry

One of these mornings you're gonna rise up singing
Yes you'll spread your wings and you'll take to the sky
But 'til that morning, there's nothin' can harm you
With daddy and mammy standin' by

Summertime, and the livin' is easy
Fish are jumpin' and the cotton is high
Oh, your daddy's rich and your ma is good lookin'
So hush, little baby, baby don't you cry

Don't you cry

ΠΗΓΗ: Ella Fitzgerald

Under The Milky Way

ΠΗΓΗ: The Church

Διδάσκοντας Θρησκευτικά με το Αγιορείτικο Ημερολόγιο του Άγγελου Σικελιανού

Πάνε κάποια χρόνια που, στο τότε Περιφερειακό Επιμορφωτικό Κέντρο (ΠΕΚ) Μυτιλήνης, είχα προσκληθεί να μιλήσω σε νεοδιοριζόμενους θεολόγους και φιλολόγους στη Λέσβο. Στο επιμορφωτικό τότε σεμινάριο, σε ένα γεμάτο δίωρο είχα παρουσιάσει ένα διαθεματικό σχέδιο διδασκαλίας με κεντρικό θέμα «Το Αγιορείτικο Ημερολόγιο του Άγγελου Σικελιανού», συνδυάζοντας Θεολογία και Λογοτεχνία. Σήμερα, ως μέλος του Σωματείου «Ευρωπαϊκοί Δρόμοι του Νίκου Καζαντζάκη» της Διεθνούς Εταιρείας Φίλων Νίκου Καζαντζάκη, το οποίο υλοποιεί διαδραστικό project για τόπους που επισκέφτηκε ο μεγάλος Κρητικός, σε συνεργασία με την κα Αφροδίτη Αθανασοπούλου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Τμήμα Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κύπρου, η οποία έχει αναλάβει ταξιδιωτικές αναφορές του Καζαντζάκη στην Κύπρο, με χρονικό ορίζοντα τα Χριστούγεννα του 2026, θα παρουσιάσουμε αποδελτιωμένα αποσπάσματα από ταξιδιωτικά έργα του, με τον σχετικό βέβαια υπομνηματισμό. Η αποδελτίωση αποσπασμάτων του ταξιδιού του Καζαντζάκη στο Άγιον Όρος θα βασίζεται στο δικό του ημερολόγιο, αλλά θα έχει και τις αντίστοιχες αναφορές στο Ημερολόγιο του Σικελιανού. Οι παρακάτω διαφάνειες προέρχονται από το επιμορφωτικό σεμινάριο στο ΠΕΚ Μυτιλήνης, εμπλουτισμένες με νεότερη βιβλιογραφία. Α.Ι.Κ.

Υ.Γ. Στο ίδιο επιμορφωτικό σεμινάριο, ένα ακόμη γεμάτο δίωρο, ως θέμα είχε «Διδάσκοντας το Μάθημα των Θρησκευτικών με τις Δοκιμές του Γιώργου Σεφέρη».

Τέλος εποχής...

Της ΑΓΓΕΛΑΣ ΚΑΣΤΡΙΝΑΚΗ. Καθηγήτριας Νεοελληνικής Φιλολογίας/Τμήμα Φιλολογίας Πανεπιστημίου Κρήτης

Πάντα τέτοιες μέρες οι πανεπιστημιακοί παθαίναμε κρίση ταυτότητας. Είχαμε διδάξει όλο το εξάμηνο ψυχή τε και σώματι κι όταν έφτανε η ώρα των εξετάσεων και της διόρθωσης των γραπτών αναρωτιόμασταν τι νόημα έχει το επάγγελμά μας. Διορθώναμε με τις ώρες σκυμμένοι πάνω απ’ τα γραπτά και βλέπαμε πόσο περιορισμένη ήταν η ανταπόκριση σε όσα είχαμε προσπαθήσει να μεταδώσουμε. Κυκλοφορούσαν και μερικά ανέκδοτα: ό,τι και να ’χει γράψει, αν βάλει τον Χίτλερ στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και όχι στον Α΄, πρέπει να περάσει – χρειαζόμαστε ένα 50% επιτυχίας, τουλάχιστον…

Και τι έχει αλλάξει φέτος και χρησιμοποιώ τον δραματικό τίτλο «τέλος εποχής»; Λοιπόν, φέτος δεν χρειάστηκε να σκύψω πάνω από τα γραπτά, να ξεδιαλύνω αν κάτι είναι σωστό ή λάθος, εύστοχο ή άστοχο. Φέτος άνοιγα την κόλλα αναφοράς και την έκλεινα με μια ματιά. Ήταν σχεδόν λευκή… Αυτό δεν είναι πια κρίση ταυτότητας, είναι ακύρωση.

Δίδαξα το μάθημα «Εισαγωγή στη νεοελληνική φιλολογία», μάθημα υποχρεωτικό για τα δύο από τα τρία Τμήματα της Φιλοσοφικής Σχολής. Είχα 257 εγγεγραμμένους φοιτητές, πρωτοετείς και περασμένων ετών, στην παράδοση έρχονταν περίπου τριάντα και στις εξετάσεις έγραψαν 180. Υπολόγιζα πόσες μέρες θα έπρεπε να διορθώνω – και δεν χρειάστηκα παρά μόνο τον κόπο να ανοίγω και να κλείνω μια κόλλα, πού και πού κάποια απάντηση.

Δύο άριστοι φοιτητές (που είχαν εγκαταλείψει άλλες σπουδές για να έρθουν στην ανθρωπιστικές επιστήμες), πέντε-έξι αρκετά καλοί, με το ζόρι μερικά πεντάρια, ενώ η μεγάλη μάζα πήρε ένα συμβολικό τρία. Δούλεψα για λιγότερους από 10 ανθρώπους. Είναι φανερό ότι το σύστημα που ξέραμε πέθανε. Ακούω πως σε κάποιες άλλες Σχολές και στα Κεντρικά Πανεπιστήμια η κατάσταση είναι καλύτερη, πως υπάρχουν ακόμα και «σπασικλάκια». Τι κάνουμε όμως με το μεγάλο πλήθος;

Παιδιά όμορφα, φωτεινά, που σε κοιτούν με ευγενικό χαμόγελο παραδίδοντας την κόλλα τους – κι εγώ να μην μπορώ να τους προσφέρω τίποτα; Αλλά εντυπωσιακή είναι και η παραίτησή τους: τα παιδιά αυτά δεν διαμαρτυρήθηκαν, δεν ξεσηκώθηκαν! Είχα φοβηθεί πως θα κατακλυστώ από επιθετικές απαιτήσεις, κι όμως τίποτα: σιωπή και αποδοχή. Τα θέματα, εννοείται, ήταν βατά και ολόκληρο το μάθημα αναρτημένο στην ιστοσελίδα του.

Τρίζουν τα θεμέλια του πολιτισμού μας. Η εκπαίδευση έχει ολοκληρωτικά αποτύχει, η αξία της μάθησης έχει καταρρεύσει. Δεν το λέμε, το κρύβουμε κι απ’ τους εαυτούς μας. Όμως είναι δραματικά παρόν, στα λίγα δευτερόλεπτα που μου χρειάστηκαν για να ανοίξω και να απορρίψω ένα «γραπτό» (άγραφο γραπτό).

Φταίει το σκρολάρισμα; Φταίει η Τεχνητή Νοημοσύνη; Όσον αφορά το πρώτο, ναι, είναι γνωστό πως τα παιδιά δεν μπορούν να διαβάσουν πια συνεχές κείμενο. Ό,τι ξεπερνάει μερικές αράδες καθίσταται απαγορευτικό. Αλλά ίσως ο μεγάλος ανασταλτικός παράγοντας είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη. Θα προσέξατε ότι στην εξέταση του μαθήματός μου δεν έγινε χρήση. Αν είχαν ρωτήσει την ΤΝ, θα είχαν ωραιότατες αναλυτικές απαντήσεις. Δεν ξέρω πώς συνέβη αυτό, όχι πάντως από δρακόντεια μέτρα επιτήρησης. Ίσως έπιασε η απειλή που εκτόξευσα ότι, αν γίνει χρήση, αυτή θα ήταν η τελευταία γραπτή εξέταση. Ένας είρων θεός έβαλε το χέρι του… Όμως άλλο είναι το ζήτημα: φαίνεται ότι συνολικά η ΤΝ έχει παραλύσει τα πνεύματα. Γιατί να γράψω κάτι εγώ, ένα ατελές ασήμαντο ανθρωπάκι, αφού τα ξέρει όλα εκ των προτέρων το Μεγάλο Μηχάνημα;

Αυτή η παραίτηση παίρνει έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα σε μεταπτυχιακά μαθήματα. Παίρνω πολλών δεκάδων σελίδων εργασία, γραμμένη από ΤΝ. Αναγνωρίζω αμέσως το αψεγάδιαστα ξύλινο ύφος του Μεγάλου Γλωσσικού Μοντέλου. «Μα ήθελα να σας δώσω μια εργασία που θα χαρείτε να τη διαβάσετε» ήταν η απάντηση.

Τα παιδιά μας έχουν πάρα πολύ χαμηλή αυτοεκτίμηση και η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει σαρώσει την όποια βούλησή τους για προσπάθεια.

Και τι κάνουμε τώρα; Συνθηκολογούμε; Κοροϊδεύουμε τον εαυτό μας και την Πολιτεία ώσπου να πάρουμε σύνταξη; Προτείνουμε ασπιρίνες; Ναι, εγώ στην απελπισία μου σκέφτηκα ότι πρέπει να τελειώνουμε με τις εθιμικώ δικαίω προαιρετικές παρουσίες στα μαθήματα και να θεσπίσουμε την υποχρεωτικότητα στην παρακολούθηση. Ασπιρίνη;

Όταν καταρρέει ένας ολόκληρος πολιτισμός, πρέπει να τον ξανασκεφτούμε εκ βάθρων. Έφτασα κι εγώ στα όριά μου και ρώτησα την ΤΝ, διατυπώνοντας το πρόβλημα με όρους «υπαρξιακής απειλής». Στην αρχή μου απάντησε με τεχνικές λύσεις κι έπειτα σοβαρεύτηκε:

«Αν οι φοιτητές δεν έρχονται πια στην τάξη, είναι γιατί η τάξη προσφέρει κάτι που η ΤΝ μπορεί να αντικαταστήσει (μετάδοση πληροφορίας). Πρέπει να προσφέρουμε αυτό που η ΤΝ δεν θα προσφέρει ποτέ, τη μάθηση ως συλλογική, σωματική εμπειρία. Το πανεπιστήμιο πρέπει να γίνει ξανά ο χώρος της κοινότητας, της διαφωνίας, του πάθους και της ζωντανής επαφής. Οι φοιτητές θα επιστρέψουν αν η τάξη είναι ένα μέρος όπου νιώθουν ότι ακούγονται και ότι ανήκουν κάπου. Πρέπει ακόμα να τους δείξουμε ότι το νόημα βρίσκεται στον “ιδρώτα” του μυαλού, όπως όταν με τη γυμναστική χτίζουμε το σώμα. Κι ακόμα χρειάζεται μια ωμή συζήτηση: “Αν αφήσετε την ΤΝ να σκέφτεται για εσάς, παραδίδετε την ελευθερία σας. Το διακύβευμα δεν είναι ο βαθμός, είναι η πνευματική σας αυτονομία”».

Η ΤΝ μας δείχνει τον δρόμο για να ακυρώσουμε τις βλαβερές επιπτώσεις της – μένει να τον ακολουθήσουμε…

ΠΗΓΗ: ΓΕΡΟΜΟΡΙΑΣ

Αστείες καλοκαιριάτικες «παρα-εκπαιδευτικές» νουθεσίες

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Αυστηρό μήνυμα Περιφερειακού Διευθυντού Εκπαίδευσης, εδώ και λίγες μέρες, έχει γίνει σημείο αναφοράς για Συμβούλους Εκπαίδευσης· κι όχι μόνο: Εκπαιδευτικοί από κάθε βαθμίδα, δεν χάνουν την ευκαιρία να το σχολιάζουν, με σχόλια άνευ ουσίας. Δημοσιευμένο σε εκπαιδευτική ιστοσελίδα έχει προκαλέσει συζήτηση χωρίς να έχει καμιά παιδαγωγική αξία. Το μήνυμα θυμίζει μάνατζερ ο οποίος νομίζει πως απευθύνεται σε στελέχη επιχείρησης ή εταιρείας. «Γελάει και το παρδαλό κατσίκι», όπως λέει γνωστή παροιμιώδης έκφραση του πάνσοφου λαού μας. Αστείες καλοκαιριάτικες «παρα-εκπαιδευτικές» νουθεσίες. Και να σκεφτεί κανείς ότι ο Περιφερειακός Διευθυντής προέρχεται από τον κλάδο των ανθρωπιστικών σπουδών. Φευ!!! 

Ας μου επιτραπεί η δημοσίευση ενός αντι-μηνύματος. Εδώ και διακόσια χρόνια, ένας λόγιος ιερωμένος από το Μεγαλοχώρι Πλωμαρίου -δίδαξε θετικές επιστήμες και φιλοσοφία σε ονομαστά σχολειά του ευρύτερου Μικρασιατικού χώρου, κατά την περιόδο πριν και μετά την Επανάσταση του 1821- ο Βενιαμίν Λέσβιος, στα Στοιχεία Ηθικής του γράφει τα εξής: «Αν όμως η παιδεία είναι αναγκαία εις πάντα άνθρωπον, περισσότερον ήθελεν είναι αναγκαία εις τους εν εξουσία. Καθότι οποίαν διοίκησιν έχει τις να κάμνη άνευ γενικών προτάσεων, όταν η διοίκησις και το πολίτευμα άλλο δεν είναι, ειμή προτάσεις γενικαί; Πως τις έχει να διευθύνη τα λογικά ζώα και να τα καταστήση ευδαίμονα, αν αγνοή την καρδίαν του ανθρώπου; Τούτο ήθελεν είναι ωσάν να ελάμβανε τις εις την ευατού χείραν την ζωή των ανθρώπων και να κάμη τον ιατρόν χωρίς να γιγνώσκη τα πάθη και τα βότανα» (Η 220). Είναι σίγουρο ότι, στο θλιβερό ελλαδικό εκπαιδευτικό μας σύστημα, ο λόγος του Βενιαμίν μπορεί να λειτουργήσει αφυπνιστικά, ενάντια σε φληναφήματα και διοικητικές καρικατούρες τύπου: «πρέπει να υπάρχει αίσθημα δικαίου ανάμεσα στα στελέχη εκπαίδευσης και των εκπαιδευτικών της τάξης». 

Φίλες και φίλοι αναγνώστες, κοιτάξτε που έχουμε φτάσει: Τα αυτονόητα, δυστυχώς, να γίνονται πυροτεχνήματα, έτσι για να λέμε ότι υπάρχουμε σε θέσεις στελεχών εκπαίδευσης. Κρίμα!

Υ.Γ. Το απόσπασμα από τα Στοιχεία Ηθικής στο: Αργυροπούλου, Δ. Ρ. (1994). Βενιαμίν Λέσβιος: Στοιχεία Ηθικής. Εισαγωγή – Σχόλια – Κριτικό Υπόμνημα Ρωξάνη Αργυροπούλου. Αθήνα: Κέντρο Νεοελληνικής Ερευνών / Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών.

ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: ΤΟ ΒΗΜΑ

Εκλογές έρχονται, ψήφοι αγρεύονται

Το περιστατικό με τις εμπρηστικές επιθέσεις σε κατοικίες στελεχών της κυβερνώσας παράταξης, αναμφίβολα, είναι καταδικαστέο· όπως και η κομματική του εκμετάλλευση. Η τελευταία... αναμενόμενη. Εκλογές έρχονται, ψήφοι αγρεύονται. Πολιτικάντηδες ολκής. Α.Ι.Κ.

«Η “πολιτική”, με την τρέχουσα έννοια του όρου, ήταν ανέκαθεν περίεργο επάγγελμα. Απαιτούσε πάντοτε τον συνδυασμό των ενδεδειγμένων, ανάλογα με το είδος του καθεστώτος, ικανοτήτων και προσόντων ώστε να επιτευχθεί, η “αναρρίχηση στην εξουσία”, από τη μια, και από την άλλη των ικανοτήτων και των προσόντων που ενδείκνυνται για τη σωστή χρήση της εξουσίας. Η ρητορική δεινότητα, η απομνημόνευση των φυσιογνωμιών, η ικανότητα δημιουργίας φίλων και οπαδών, διαίρεσης και αποδυνάμωσης των αντιπάλων δεν έχουν τίποτα να κάνουν καθαυτές, με το νομοθετικό δαιμόνιο, το διοικητικό ταλέντο, τη διεύθυνση του πολέμου ή της εξωτερικής πολιτικής, όπως ακριβώς σ’ ένα απολυταρχικό πολίτευμα η τέχνη της κολακείας του μονάρχη δεν έχει σχέση με την τέχνη του κυβερνάν. Είναι παρ’ όλα αυτά σαφές ότι κανένα καθεστώς δεν μπορεί να επιζήσει αν οι μηχανισμοί και τα εργαλεία επιλογής του πολιτικού του προσωπικού δεν καταφέρνουν, με τον άλφα ή τον βήτα τρόπο, να συνδυάσουν αυτά τα δυο απαιτούμενα».

ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ. (2000). Η άνοδος της ασημαντότητας, μτφρ. Κώστας Κουρεμένος. Αθήνα: Ύψιλον, σσ. 17-18.