Ένα εξαιρετικό άρθρο κι ένα πολύ καλό σχόλιο για τον Στέλιο Ράμφο

Στέλιος Ράμφος: σταθερά ερωτήματα και μεταστροφές

Του ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ

Ο Στέλιος Ράμφος προτού φύγει το 1965 για το Παρίσι θήτευσε και αυτός στην Αριστερά -ήταν μέλος της ΕΔΑ- και πρωταγωνίστησε στο αριστερό φοιτητικό κίνημα, στην έκδοση της περίφημης Πανσπουδαστικής και στο 4ο Πανσπουδαστικό Συνέδριο τον Απρίλιο του 1963. Όποια και αν είναι η σημασία αυτής της δράσης για την ιστορία του αριστερού κινήματος της δεκαετίας του ’60 ή για την προσωπική του βιογραφία, αφορά πάντως την προϊστορία του έργου του, και όχι το ίδιο του το έργο, το οποίο άρχισε να χτίζεται στο Παρίσι με την εντατική σπουδή της Αρχαίας Ελλάδας.

Οι πρώτοι καρποί αυτής της σπουδής θα δημοσιευτούν στα γαλλικά, στον πρώτο (1971) και στον δεύτερο τόμο (1972) της Φιλοσοφίας, της επετηρίδας του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Φιλοσοφίας της Ακαδημίας Αθηνών. Μολονότι η μελέτη του της αρχαίας φιλοσοφίας δεν είχε ακαδημαϊκό χαρακτήρα, αλλά υπηρετούσε προσωπικές πνευματικές αναζητήσεις και επιδιώξεις, όταν επέστρεψε οριστικά στην Ελλάδα, το 1974, αποφάσισε να διεκδικήσει πανεπιστημιακή έδρα, οπότε χρειαζόταν διατριβή. Μπήκε έτσι στον ζυγό του κατεξοχήν ακαδημαϊκού είδους πνευματικής εργασίας, με επόπτη τον καθηγητή της Σορβόννης Πιερ Ωμπάνκ (Pierre Aubenque), έναν από τους κορυφαίους τότε μελετητές της αρχαίας φιλοσοφίας στον κόσμο. Δεν θέλησε όμως και δεν άντεχε ψυχικά να συμμορφωθεί με τις αυστηρές ακαδημαϊκές προδιαγραφές του είδους, οπότε κατέθεσε τη διατριβή του για τον Πλάτωνα, χωρίς υποσημειώσεις και χωρίς βιβλιογραφία. Το επιχείρημά του ήταν αποστομωτικό: δεν παραπέμπω πουθενά, γιατί αυτά που γράφω δεν τα έχει πει κανείς άλλος. Αναγκάστηκε ωστόσο την τελευταία στιγμή να υποχωρήσει και έσπευσε στη Βιβλιοθήκη της Σορβόννης να προσθέσει βιβλιογραφία. Η επιτροπή κρίσεως της διατριβής του ήταν, και με δική του επιθυμία, ό,τι πιο απαιτητικό μπορούσε να υπάρξει, δείγμα και αυτό της μεγάλης αυτοπεποίθησής του. Ήμουν παρών κατά την υποστήριξή της, τον Ιούνιο του 1978, και δεν ξεχάσω ποτέ το εγκώμιο του Εμμανουήλ Λεβινάς, ο οποίος ξεκινούσε κάθε ενότητα της τοποθέτησής του με τη φράση «σας τιμώ για …» («je vous rends hommage…»), με μόνη επιφύλαξη -και σωστά- την απόδοση μονοθεϊσμού στον Πλάτωνα. Το ότι παρά τη διατριβή της Σορβόννης η υποψηφιότητα του Ράμφου στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών την ίδια χρονιά (1978) απορρίφθηκε δεν αφορά τον ίδιο αλλά μάλλον το Πανεπιστήμιο.

Το πρώτο βιβλίο του Ράμφου στα ελληνικά είναι ο «Τόπος υπερουράνιος» (1975), το οποίο εξέδωσε ιδίοις αναλώμασι. Θυμίζω την αρχική φράση: «Αυτός ο τόπος είναι η Ελλάδα». Επιστρέφει πανηγυρικά στην Αρχαία Ελλάδα («ό,τι λέω το χρωστώ στους αρχαίους», σ. 40), για να κηρύξει την ιδέα της παράδοσης ως δημιουργικότητας και την ενότητα Αρχαίας Ελλάδας και Βυζαντίου, Πλάτωνα και Χριστού («ο Χριστός γεννήθηκε στην Ελλάδα», σ. 20). Το μικρό βιβλίο γραμμένο με την έξαρση του μανιφέστου, αποφαίνεται και χρησμολογεί, δεν επιχειρηματολογεί, και αποκαλύπτει εξαρχής πώς αντιλαμβάνεται το πνευματικό του εγχείρημα ο Ράμφος: δεν θέλει απλώς να μιλήσει και να λυτρώσει την ψυχή του, θέλει να ταράξει τα νερά, να ξεσηκώσει, να καθοδηγήσει. Θα προσθέσω ότι το υφολογικό επίτευγμα του «Τόπου Υπερουράνιου» ο Ράμφος δεν το κατάφερε έκτοτε σε κανένα από τα υπόλοιπα βιβλία του.

Θα μπορούσαμε να χωρίσουμε το έργο του Ράμφου σε τρεις περιόδους: αρχαία Ελλάδα και πλατωνισμός, Ορθοδοξία, εκσυγχρονισμός και εξατομίκευση. Η πρώτη διατρέχει όλο το έργο, μέσα στη γενική αποδοχή -ποιος δεν θαυμάζει την αρχαία Ελλάδα;- αλλά η τρίτη, που η αρχή της ορίζεται με το βιβλίο του «Ο καημός του ενός» (Αρμός, 2000), δεν αποτελεί απλώς μετακίνηση από τη δεύτερη, στον ίδιο πάντως δρόμο, αλλά άρνησή της. Και οι τρεις περίοδοι ωστόσο, όση και αν είναι η διαφορά και αντιφορά μεταξύ τους, ενοποιούνται από τα κεντρικά και σταθερά ερωτήματα της σκέψης του Ράμφου, που είναι η μοίρα του Νέου Ελληνισμού στον σύγχρονο κόσμο και η συγκρότηση μιας κοινωνίας ανθρώπων με εσωτερικότητα, δηλαδή με αυτογνωσία και ευθύνη. Αν η διεκδίκηση και κατάκτηση μιας ξεχωριστής δημιουργικής θέσης της Ελλάδας δεν μπορεί να γίνει με την αναγέννηση της ελληνικής σκέψης, με οδηγό τον Πλάτωνα, επειδή ακριβώς ο πλατωνισμός δεν έχει ιστορική σάρκα στον σημερινό κόσμο, αυτό θα μπορούσε να γίνει με την Ορθοδοξία, γεγονός που σημαίνει ότι η προσχώρηση του Ράμφου στην Ορθοδοξία δεν γίνεται με όρους πίστης αλλά με όρους πολιτιστικής ταυτότητας και ιστορικού ρόλου. Η δεύτερη αυτή περίοδος έδωσε αρκετούς συγγραφικούς καρπούς, άλλους ώριμους, όπως οι «Πελεκάνοι Ερημικοί» (Αρμός 1994), ένα από τα καλύτερα βιβλία του Ράμφου γενικά, και άλλους ρηχούς, όπως «Η Πολιτεία του Νέου Θεολόγου» (Κέδρος, 1981), αφιερωμένο στην Ορθόδοξη Εκκλησία, την κιβωτό του ελληνισμού (όχι της πίστης). Εννοείται πως όταν λέω εδώ ότι η προσχώρηση του Ράμφου στην Ορθοδοξία δεν έγινε με όρους πίστης, δεν κρίνω αν μέσα στην ψυχή του πίστευε ή δεν πίστευε στον Χριστό -άλλος είναι αρμόδιος να το κρίνει αυτό-, αναφέρομαι αποκλειστικά σε όσα γράφει στα βιβλία του.

Από τον «Καημό του ενός» και μετά ο Ράμφος δεν εγκαταλείπει απλώς την Ορθοδοξία, αλλά από εκεί που τη θεωρούσε μεγάλο πνευματικό πλούτο, τη θεωρεί τώρα εμπόδιο και τροχοπέδη για τη γόνιμη πορεία του Νέου Ελληνισμού στον σύγχρονο κόσμο και για μια κοινωνία ανθρώπων δημιουργικών και υπεύθυνων. Κατά τη γνώμη του, όλα κρίθηκαν μεταξύ του 10ου και 12ου αιώνα, όταν το Βυζάντιο δεν κατάφερε αυτό που κατάφερε η Δύση, δηλαδή τη συνύπαρξη του σχεδίου της Θείας Οικονομίας με ένα εγκόσμιο σχέδιο που να παίρνει στα σοβαρά τις ανθρώπινες δυνάμεις (σ. 106). Δεν μπορώ να συζητήσω εδώ αναλυτικά το επιχείρημά του, αλλά μόνο να θέσω το ερώτημα: πόσο είναι δυνατό μια πνευματική πρόταση του 12ου αιώνα να καθορίζει ιστορικά τον σημερινή ελληνική κοινωνία και τον ψυχισμό του σημερινού Έλληνα; Ο Ράμφος πάντως θα συνεχίσει προς την ίδια κατεύθυνση και δέκα χρόνια αργότερα, στο βιβλίο του «Το αδιανόητο τίποτα» (Αρμός, 2010) θα αναζητήσει τις ρίζες νεοελληνικού μηδενισμού στη Φιλοκαλία.

Ο Στέλιος Ράμφος είναι πια το έργο του. Ας στραφούμε σε αυτό και ας το μελετήσουμε με την προσοχή που του αξίζει, αφήνοντας στην άκρη πάθη και αντιδράσεις, που προκαλούσαν κυρίως οι παρεμβάσεις του στην επικαιρότητα. Σε αυτή τη μελέτη κεντρική θέση θα λάβουν ασφαλώς οι μεταστροφές και οι μετακινήσεις του, αλλά ας μην τις αντιμετωπίσουμε ηθικολογικά, είτε θετικά, ως έκφραση διανοητικού δυναμισμού και πνευματικής ειλικρίνειας, είτε αρνητικά, ως έκφραση ιδεολογικού καιροσκοπισμού. Oι μεταστροφές του, σε συνάρτηση με τα σταθερά ερωτήματά του, μας αφορούν και εμάς, ατομικά και συλλογικά.

ΠΗΓΗ: Σταύρος Ζουμπουλάκης

Στέλιος Ράμφος ως σημείο συνάντησης

Του ΜΑΝΩΛΗ ΒΑΡΔΗ

Ο αποδημήσας Ράμφος ήταν πράγματι το σημείο συνάντησης των μετανεωτερικών φιλελεύθερων αριστερών και των συντηρητικών δυτικο-σπουδαγμένων. Αυτό το κατόρθωσε αφού διήνυσε την «επώδυνη» οδό της ορθόδοξης πνευματικότητας. Πολλά μπορεί να πει κανείς: για την πλατωνίζουσα ή νεο-πλατωνίζουσα σκέψη του, για την έπαρσι των μη παραπομπών (α λα Νίτσε), για τον ιδιαίτερο πάντα λόγο του, για την Γαλλικότητα του, για τις συνάξεις με τις εύπορες Κυρίες των Βορείων Προαστείων. Για μένα, η σημαντικώτερη όλων προσφορά του ήταν η ανάδειξη του χρονισμού της Ορθοδοξίας, όσο κι αν αυτό με ξενίζει. Είναι ένα πολύ σημαντικό και πάντα επίκαιρο θέμα. Ακόμα και η ταύτισι της ορθόδοξης ψυχής με τον υπαρκτό παλαιοκομμουνισμό δεν ήταν λάθος εκ μέρους του, μολονότι είχε μία ιδεολογική εργαλειοποίησι από πίσω της. Θυμάμαι πολύ καλά τα σχόλια του, δίκην επιφυλλίδων, για τα γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου και για τα ομόφυλα ζευγάρια. Ήταν του δε πόιντ! Καλό ταξίδι να’ χει. Μας λείπουν τέτοιες προσωπικότητες. Μας κουράζουν οι οπαδοί τους.

ΠΗΓΗ: manolisgvardis

Γιαγκίνι: Από τη στάχτη του '22 στο φως και τη λύτρωση!

Κατερίνα Καραμανώλη. (2026). Γιαγκίνι. Αθήνα: Ταξιδευτής.

Μια οικογένεια στο διάβα του χρόνου, στη δίνη των καιρών, σε ένα νησί, τη Λέσβο, ζει την απελευθέρωση από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και συνεχίζει να επιβιώνει ανάμεσα στους Βαλκανικούς πολέμους, στον Α΄ Παγκόσμιο, την Μικρασιατική εκστρατεία και την καταστροφή, την απώλεια, την Γερμανική κατοχή, τον εμφύλιο, τη μετανάστευση. 

Συγχρόνως οι προσωπικές ανησυχίες, οι δυσκολίες, οι φόβοι, η αγωνία, η πίστη, η αγάπη, η αλληλεγγύη, η φιλία, το πείσμα, η αίσθηση του δίκιου τους ακολουθούν. Ένα ταξίδι από τη Λέσβο μέχρι το Σκρα ντι Λέγκεν στα βόρεια σύνορα της χώρας και από εκεί στα βάθη της Ανατολής, στο Εσκί Σεχίρ, την Κιουτάχεια, το Αφιόν Καραχισάρ, το Τουμλού Μπουρνάρ, το Σαλιχλί και ακόμη πιο πέρα στην αλμυρά Έρημο στον ποταμό Σαγγάριο, στην Κωνσταντινούπολη, στο Αϊβαλί, στη Λέρο, στη Λιέγη. 

Η Στασούλη, ο Αποστόλης, η Κατερίνη, ο Γιώργης, ο Λευτέρης, η Ζωή, η Πάτρα, η Αντιόπη, ο Ανέστης και άλλα πρόσωπα έρχονται αντιμέτωπα με την μοίρα τους, μα και με την θέλησή τους για ζωή. Στο δρόμο τους, μοιραία, θα βρεθούν ο Πλαστήρας, ο Κεμάλ, η οικογένεια του Ηλία Βενέζη, ο Μητροπολίτης Κυδωνιών Γρηγόριος. Παλεύουν με τη φλόγα να δυναμώνει μέσα τους, να γίνεται γιανγκίνι, δίψα για οξυγόνο. Γιατί μέσα από τη φωτιά ο άνθρωπος, ξαναγεννιέται· [από το οποσθόφυλο του βιβλίου].

«Ναι, η Πατρίδα εκεί απέναντι σε περιμένει, όλο και κοντεύεις. Όταν ο άνθρωπος ξεπερνά τους φόβους του και τολμά, όλα τα καταφέρνει», (σ. 57).

«Προχώρησε στο εσωτερικό του ναού. Ένιωσε να πλημυρίζει από τη γνώριμη μυρουδιά του λιβανιού, την μυρουδιά του ξύλου από τα στασίδια, τα παγκάρια και τα ψαλτήρια. Ήταν το μέρος εκείνο όπου είχαν εναποθέσει τις προσδοκίες του στον Άγιό του γενιές και γενιές των χωριανών του, ο καθένας καταθέτοντας τα δικά του θέλω, όλοι τους όμως κάτω από την ίδια σκέπη. Ήταν το μέρος εκείνο που όλοι του έψαχναν την λύτρωση» (σ. 68).

Ο Άγγελος Σικελιανός και ο Νίκος Καζαντζάκης στ' Άγιον Όρος

«Οι 10 καμπάνες των Ιβήρων.

Η Προρταΐτισσα.

Θάμα!

Μάτια, χείλος.

Όλο το πέλαος.

Το στέμμα.

Η χρυσή της

ντυμασιά.

Αρματωσιά χρυσή».

ΑΓΓΕΛΟΣ ΣΙΚΕΛΙΑΝΟΣ. (1988). Το Αγιορείτικο Ημερολόγιο. Εισαγωγή – Φιλολογική Επιμέλεια Ιωάννα Κωνσταντουλάκη - Χάντζου. Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών. Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, σ. 101.

«[…] Τίποτα στον κόσμο δεν μπορεί να συγκριθεί με τη βαθιά και πονεμένη έκφραση των ματιών της “Πορταΐτισσας”, ή την τρυφερότητα και τη θεϊκή αγνότητα της “Γλυκοφιλούσας” στη Μονή Φιλόθεου.

[…] Η “Πορταΐτισσα” ρίχτηκε στη θάλασσα από τους εικονοκλάστες του Βυζαντίου και ευτυχώς ταξίδεψε μέχρι τις ακτές του Αγίου Όρους. Εκεί αναδύθηκε από την παλίρροια. Την περισυνέλλεξαν ευλαβείς μοναχοί, που την οραματίστηκαν στον ύπνο τους.

» Ο πάτερ Ευμένιος είναι εδώ και πενήντα χρόνια στην υπηρεσία της “Πορταΐτισσας”. Πάντα έχει μαζί του το κλειδί από το μικρό παρεκκλήσι, αριστερά της μεγάλης εισόδου του Μοναστηριού των Ιβήρων, όπου με ευλάβεια και αφοσίωση φυλάσσεται το θαυματουργό εικόνισμα. Ο πάτερ Ευμένιος δεν επιτρέπει σε κανένα να ανάβει τα κεριά στο παρεκκλήσι, να βάλει λάδι στα καντήλια του, να σκουπίσει το υγρό πλακόστρωτο, ή να στολίσει με γιρλάντες λουλουδιών και δάφνης τη μικρή σκαλιστή πόρτα τις γιορτινές μέρες.

» Ο πάτερ Ευμένιος φροντίζει για όλα, υποχρεώνοντας το εξασθενημένο και ασταθές σώμα του να υποταχθεί στη θεία δύναμη της ψυχής του.

» Κοιτάζει την Παναγιά του με ύφος υποταγής, γλυκύτητας και μυστικισμού. Μένει ολόκληρες ώρες γονατιστός μπροστά στην Παναγιά του, κουβεντιάζοντας μαζί της με οικειότητα και εμπιστοσύνη. Το πρόσωπό του λάμπει και συχνά παρακολουθώ στη μεγάλη αυλή τον πάτερ Ευμένιος να βαδίζει σαν υπνωτισμένος και απορροφημένος, παραπατώντας κάτω από τα περιπαιχτικά βλέμματα των άλλων μοναχών, που δεν γεύτηκαν ποτέ την ανισόρροπη αυτή ανωτερότητα».

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ. (2001). Σκίτσα από το Άγιον Όρος. Ηράκλειο: Μουσείο Ν. Καζαντζάκη, σσ. 28-28, 30-31.

«Γλυκοφιλούσα = ποτέ δεν θα ξεχάσω τη βαθύτ[ατη] θλίψη, όπως ακουμπά στο μάγουλο του Χρι[στού], το μακρουλό τετράγ[ωνο] πιγούνι, το λεπτό κιτρινισμ[ένο] μάγουλο, τα ωραία μάτια και το γλυκό δαχτυλιδ[ένιο] στόμα. Θαύμα πίστης και απλότητας»[*].

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ. (2020). Άγιον Όρος. Νβρης-Δβρης 1914. Επιμέλεια – Εισαγωγή – Σχόλια Χριστίνα Ντουνιά – Παρασκευή Βασιλειάδη. Ηράκλειο: Μουσείου Νίκου Καζαντζάκη, σ. 42.

Σύμφωνα με τον Πρεβελάκη, στο Αγιορείτικό Ημερολόγιο ο Σικελιανός, γράφει: «[…] Η θειότητα της / Γλυκοφιλούσας / Μονή Φιλοθέου» (σ. 177) και «Τα τρία ως τώρα θάματα / που είδαμε: / Πορταΐτισσα, / Δεδεκαετής Ιησούς, / Γλυκοφιλούσα» (σ. 180)· [η υποσημείωση δική μου].

[*] Κατά την παράδοση, μία από τις εικόνες που ζωγράφισε ο Ευαγγελιστής Λουκάς. Πρόκειται για μια αμφιπρόσωπη εικόνα λιτανείας που βρίσκεται στη Μονή Φιλοθέου. Στην κύρια όψη εικονίζεται η Θεοτόκος να φυλά το μικρό Χριστό, ενώ στη δευτερεύουσα ιστορείται η Σταύρωση. Ο Πρεβελάκης παρατηρεί πως και ο Σικελιανός συγκινείται από την ίδια αγιογραφία «κοινή είναι η συγκίνησή τους από την "Παναγιά τη Γλυκοφιλούσα"· οι δύο φίλοι την υμνούν σα δεξιός και αριστερός ψάλτης». Παντελής Πρεβελάκης, Άγγελος Σικελιανός: Τρία κεφάλαια βιογραφίας κ’ ένας πρόλογος, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1984, σ. 113.

Ένας ακόμα Δεκαντεύγουστος

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Έναν ακόμα Δεκαπενταύγουστο θα γιορτάσουμε αύριο. Εκπρόσωποι της Διοικούσας Ελλαδικής Εκκλησίας και της Πολιτείας, σφιχταγκαλιασμένες θα παρευρεθούν στα μεγάλα κι ονομαστά προσκυνήματα της Παναγίας επιδιώκοντας την προβολή τους στους τηλεοπτικούς φακούς. Κοντά τους κι ένας λαός, στην πλειονότητά του αποίμαντος και ακατήχητος, στα όρια της ειδωλολατρίας, θα συρρεύσει σε ναούς αφιερωμένους στην Κοίμηση της Θεοτόκου για να προσκυνήσει τη Θεομητορική Αγιότητα. Ωστόσο, δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις κάποιων που αισθάνονται πνιγμονή βλέποντας τις παραπάνω εικόνες στα ΜΜΕ. Αντιστέκονται και αναζητούν ταπεινά εκκλησάκια και ξωκλήσια στ’ όνομα τη Παναγιάς για να προσευχηθούν, εναποθέτοντας την ελπίδα τους στη Μεσιτεία και τη Χάρη της, σιγοψάλλοντας το απολυτίκιο της γιορτής που, ο άγνωστος υμνογράφος μας έχει χαρίσει, ύμνος με σωτηριολογική διάσταση, υπενθυμίζοντάς μας το γεγονός ότι η Παναγία υπήρξε προ τόκου, εν τόκω και μετά τόκον αειπάρθενος και αδιάφθορος. Συγκεντρώνει δηλαδή επάνω της τη χάρη της παρθενίας και τη χάρη της μητρότητας, κατά Άγιο Ιωάννη Δαμασκηνό.

Πέραν των θεολογικών ερμηνειών της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, η αυριανή γιορτή έχει και κοινωνικές διαστάσεις που, συχνά, δεν αναφέρονται καθόλου. Σε περιοχές του Τρίτου Κόσμου (Αφρική και Λατινική Αμερική), η Παναγία αποτελεί καταφύγιο των κατατρεγμένων και φτωχών ανθρώπων. Ο βίος της, όπως μας τον παραδίδει στις ελάχιστες μαρτυρίες η Καινή Διαθήκη, αποτελεί μονοπάτι για την πνευματική απελευθέρωση των γυναικών από κάθε μορφή καταπίεσης, αδικίας και βίας. Το κείμενο του Ευαγγελιστή Λουκά 1, 46-55 «θεωρείται κομβικής σημασίας για τη φεμινιστική κατανόηση του προσώπου της Μαρίας», υποστηρίζει η συνάδελφος Ελένη Κεσσελούρη – Χατζηβασιλειάδη. Άντε τώρα αυτό να το πεις στους κοκορευόμενους εκπροσώπους της Διοικούσας Ελλαδικής Εκκλησίας και στους πολιτικούς, που, στις αυριανές δηλώσεις τους μπροστά στις τηλεοπτικές κάμερες, θα φληναφήσουν ασύστολα, λέγοντας υπέρ πίστεως και πατρίδος ασυναρτησίες με απίστευτη άνεση. Κι άντε να το πεις και στους ψαλτάδες που, στα ψαλτήρια, κάνουν επίδειξη καλλιφωνίας έχοντας μπροστά τους όχι λειτουργικά βιβλία αλλά τάμπλετ, κινητά τηλεφώνα και τεχνητά ισοκρατημάτα, αλλοιώνοντας την ψαλτική τέχνη και παράδοση.

Παρηγοριά και καταφύγιο η Θεοσκέπαστη του Ηλία Βενέζη και ο λόγος του κυρ Φώτη Κόντογλου. Ο Δεκαπενταύγουστος, έλεγε ο κυρ Φώτης, πως κάνει την πατρίδα μας να ευωδιάζει πνευματικά, κι η Παναγία είναι η μητέρα της Ορθοδοξίας και όποιος αγαπά και εμπιστεύεται τη ζωή του στα χέρια Εκείνης τότε ζει γαλήνια και πνευματικά. Γι’ αυτό και είναι χρέος όλων μας όχι μόνο να την ευγνωμονούμε, αλλά και να αγωνιζόμαστε να ζήσουμε όπως Εκείνη έζησε.

Χρόνια Πολλά και Καλό Δεκαπενταύγουστο!

Η Κοίμηση της Θεοτόκου. Φορητή εικόνα του 1698, διαστάσεων 92Χ72 εκ. Ενδιαφέρουσα παραλλαγή του εικονογραφικού τύπου της Κοιμήσεως, κυρίως ως προς το συνδυασμό του χρώματος με το λευκό και το μαύρο των υποχρωματισμένων αγγέλων και της ψυχής της Θεοτόκου, που, όπως και αλλαχού, την κρατάει συμβολικά ως βρέφος ο Χριστός. Συλλογή Μαρίνου Κοσμετάτου. Αργοστόλι Κεφαλλονιάς. ΠΗΓΗ: Περιοδικό Βημόθηρο, τχ. 1 (Χειμώνας 20092010) 59.

«Η θρησκευτική αρχή μέσα στον άνθρωπο εκφράζεται από τη γυναίκα»

«[…] αν ο Χριστός σώζη τον κόσμο, η Θεοτόκος είναι εκείνη που τον προστατεύει και εισάγει μέσα στην “απανθρωπία” του την τρυφερότητα της χάριτος. Αν ο Ντοστογιέφσκι ξεπερνά τις πιο σκοτεινές αβύσσους για να ριχτή στη χαρά, αυτό το οφείλει στη Μητέρα του Θεού, όπως δείχνει η σταθερή προσευχή του· “την πάσαν ελπίδα μου εις σε ανατίθιμι, Μήτερ του θεού, φύλαξόν με υπό την σκέπην σου”. Η Μητέρα του θεού είναι η Μεγάλη Μητέρα, “η πηγή της γης” (Γεν. 2,6). Η αλήθεια αυτή περιέχει μια μεγάλη χαρά για τους ανθρώπους. Η καταβρεγμένη γη, η τροφός γη, είναι η εικόνα του μητρικού κόλπου. Δια της Παρθένου, συμμετέχει στη γέννηση του Θεού και παρουσιάσει την κοσμική μορφή της γεννήσεως. Η προσέγγιση ανάμεσα στην Παρθένο και τον κόσμο είναι πολύ συχνή στα λειτουργικά κείμενα· “Γη αγαθή, ευλογημένη Θεόνυμφε, τον στάχυν η βλαστήσασα τον αγεώργητον και σωτήριον κόσμω, αξίωσόν με τούτον τρώγοντα σώζεσθαι” (προσευχή πριν τη Θεία Κοινωνία). Η κοσμική χαρά, ουράνια και γήινη, είναι σύμφυτη με την Μαριολογία. Πολλές προσευχές αποκαλούν την Παρθένο “χαρά κάθε δημιουργήματος” και προτρέπουν για τη χαρά, γιατί η Παναγία είναι η μορφή της θείας σοφίας. Δια μέσου της Παναγίας, η γυναικεία πνευματικότητα φαίνεται “σοφιανική” και συνδεδεμένη οργανικά με το Άγιο Πνεύμα».

ΠΑΥΛΟΥ ΕΥΔΟΚΙΜΟΦ. (³2002). Η γυναίκα και η σωτηρία του κόσμου, μτφρ. Νίκου Ματσούκα. Θεσσαλονίκη: Πουρναρά, σ. 223.

Οἱ «βολικοὶ» φιλόσοφοι καὶ ἡ φωτεινὴ ἐξαίρεσίς τους

Καὶ ξαφνικὰ ὅλοι οἱ «βολικοὶ» φιλόσοφοι συζητᾶνε γιὰ τὸν Στέλιο Ράμφο! Μὲ τὸ θάνατό του ΜΜΕ, ἠλεκτρονικὰ καὶ ἔντυπα, γράφουν γιὰ τὸν «φιλόσοφο» Ράμφο. Ἀμφιβάλλω ἂν οἱ περισσότεροι ἀπὸ δαύτους ἔχουν διαβάσει ἔστω κι ἕνα βιβλίο τοῦ ἐκλιπόντος. Μόνο ἀκούσματα, στὰ πεταχτά, θὰ ἔχουν γιὰ τὴν παρουσία του στὰ Γράμματα καὶ στὴν Πλατεῖα. Μέχρι στιγμῆς, τὸ μόνο καλὸ ἄρθρο ποὺ διάβασα εἶναι αὐτὸ τῆς ΕΣΤΙΑΣ. Ὅσο γιὰ τὴν Ἑλλαδικὴ Ἐκκλησία ἀλλὰ καὶ γιὰ τὰ Πατριαρχεῖα μας, οὔτε λέξη: «μούγκα στὴ στρούγκα». «Διόλου τυχαῖο. Πλήρωσε τὴ μεταστροφή του ὁ ἀείμνηστος», μοῦ ἔγραψε φίλος ἀπὸ τὴν πανέμορφη Κρήτη. Καὶ δὲν ἔχει ἄδικο. Α.Ι.Κ.

Ἀπό τήν ΕΣΤΙΑ

Μόλις ὁ Στέλιος Ράμφος ἐξέφρασε τήν διαφωνία του γιά τόν γάμο τῶν ὁμοφύλων ζευγαριῶν τόν ἐξαφάνισαν ἀπό τά μέσα ἐνημερώσεως.

Ὅταν μιλοῦσε γιά τόν λαϊκισμό τοῦ ἔδιναν βῆμα – Ἡ δικαίωση τοῦ καημοῦ τοῦ ἑνός.

Ὁ πνευματικός ἄνθρωπος εἶναι ἀντισυμβατικός. Τέτοιος ἦταν ὁ Στέλιος Ράμφος, ὁ ὁποῖος χθές ἀπεβίωσε. Γι’ αὐτό καί δέν ἦταν «βολικός». Καί εἶναι χαρακτηριστικό τό πῶς αὐτοί πού κάποτε τόν ἐξεθείαζαν ξαφνικά τόν ἐξαφάνισαν ἀπό τά μέσα ἐνημερώσεως. Δέν τοῦ συγχώρησαν τό ὅτι εἶχε ἰδίαν ἄποψιν καί γιά τήν Ἑλλάδα καί γιά τήν Ὀρθοδοξία καί γιά τήν σύνδεση μέ τό Βυζάντιο.

Αὐτό ὅμως πού ὑπῆρξε καθοριστικό ἦταν ἡ θέσις του κατά τοῦ γάμου τῶν ὁμοφύλων ζευγαριῶν καί τῆς υἱοθεσίας παιδιῶν ἀπό αὐτά. Τότε ἦταν πού τά ΜΜΕ τόν παραγκώνισαν. Ἐνῷ λίγα χρόνια πρίν τούς «βόλευε» νά συζητοῦν μαζί τοῦ περί λαϊκισμοῦ. Καί ὅλοι αὐτοί οἱ ὁποῖοι συνέβαλαν στό νά παραγκωνισθεῖ σπεύδουν σήμερα νά τόν ἐκθειάσουν, μετά θάνατον. Νά ἀρυσθοῦν κάτι ἀπό τήν πνευματικότητά του, μετά θάνατον. Τώρα πού δέν τούς εἶναι πλέον ἐνοχλητικός.

Ἡ ἀξία τοῦ πνευματικοῦ ἀνθρώπου ὅμως δέν συναρτᾶται οὔτε μέ τήν παρουσία στίς τηλεοράσεις οὔτε μέ τήν ἀποδοχή του ἀπό ἕνα πολιτικό κατεστημένο. Εἶναι ἡ ἀξία τήν ὁποία ἀναγνωρίζει τό κοινό αἴσθημα. Τό κοινό ἀσυνείδητο. Ἡ ἄποψις τῶν ἁπλῶν ἀναγνωστῶν τῶν ἔργων του. Καί αὐτοί τοῦ ἀπέδωσαν τόν τίτλο τοῦ φιλοσόφου. Τίτλο τόν ὁποῖο ὁ ἴδιος δέν ἀποδεχόταν, λέγοντας πώς εἶναι «φιλοφιλόσοφος». Μελετητής δηλαδή. Ἀέναος μελετητής. Ἀλλά ὁ πνευματικός ἄνθρωπος εἶναι αὐτό πού οἱ ἄλλοι ἀναγνωρίζουν στήν ζωή καί τήν σκέψη του. Καί ὡς ἐκ τούτου ὁ Στέλιος Ράμφος ἦταν διανοητής καί φιλόσοφος.

Ἡ ἐπιφανειακή προσέγγισις τοῦ ἔργου του ἀπό τούς πλείστους ἐξ ὅσων σήμερα τόν ἐκθειάζουν τούς εἶχε ὁδηγήσει νά ἐπικροτοῦν τόν ὀρθολογισμό τόν ὁποῖο ἐπρέσβευε, ἀλλά ὄχι καί τήν μελέτη τῆς πατερικῆς θεολογίας στήν ὁποία ἐντρυφοῦσε καί τήν ἀφιέρωσή του στήν βυζαντινή παράδοση.

Χαρακτηριστική ἦταν ἡ τοποθέτησίς του γιά τόν γάμο τῶν ὁμοφύλων ζευγαριῶν, γιά τόν ὁποῖο εἶχε πεῖ: «Δέν ὑπάρχει κανένα πρόβλημα πού χρειάζεται τόν καινούργιο νόμο γιά νά λυθεῖ ἀπό τήν στιγμή πού ὑπάρχει τό πραγματικά φιλελεύθερο μέτρο τῆς εὐέλικτης καί ἐναλλακτικῆς λύσης τοῦ συμφώνου ἐλευθέρας συμβιώσεως. Καί ἄν ὑπάρχει κάποιο κενό ἤ κάποια παράλειψη, ἄς διορθωθεῖ ἐπί τούτο. Ἑπομένως τό νομοσχέδιο περί γάμου τῶν ὁμοφύλων ζευγαριῶν περισσότερο δημιουργεῖ παρά λύνει προβλήματα».

Ὁ ἴδιος φιλοδόξησε νά ἐξηγήσει στούς Ἕλληνες ποιοί εἶναι, γιατί ἐπαναλαμβάνουν τά ἴδια λάθη, ἀπό ποῦ ἀντλοῦν τίς συλλογικές τους ἐμμονές καί γιατί ἐπιστρέφουν διαρκῶς στό παρελθόν, ἀντί νά ἀναλαμβάνουν τό παρόν καί νά δημιουργοῦν τό μέλλον τους. Καί αὐτή ἀκριβῶς ἡ φιλοδοξία–ἡ πεποίθησίς του ὅτι μποροῦσε νά ἑρμηνεύσει τούς δεσμούς πού συνδέουν τό Βυζάντιο, τήν οἰκογένεια, τήν Ἐκκλησία, τό κράτος, τήν πολιτική καί τό καθημερινό μας ἦθος– ὑπῆρξε ἡ πηγή τόσο τῆς τεράστιας ἐπιρροῆς ὅσο καί τῆς ἀμφισβητήσεώς του.

Ὁ Στέλιος Ράμφος ἔφυγε ἀπό τήν ζωή σέ ἡλικία 87 ἐτῶν, ἀφοῦ τό τελευταῖο διάστημα ἐνοσηλεύετο σέ κλινική τῶν Ἀθηνῶν. Ὁ ἐκλιπών ἐγεννήθη τό 1939 στήν Ἀθήνα. Στά πρῶτα ἔτη τοῦ βίου του ἠσχολήθη μέ τήν ἰδεολογία τοῦ μαρξισμοῦ. Τό 1960 συμμετεῖχε στήν Νεολαία τῆς ΕΔΑ καί στό περιοδικό της, «Πανσπουδαστική», ἐνῷ τό 1963 διέρρηξε τούς δεσμούς του μέ τήν Ἀριστερά. Τό 1965, πρίν ὁλοκληρώσει τίς σπουδές του στήν Νομική Σχολή τῶν Ἀθηνῶν, ξεκίνησε σπουδές Φιλοσοφίας στό Παρίσι, στήν Βενσέν, σημερινό Πανεπιστήμιο Παρίσι 8, ὅπου τό διάστημα 1969 καί 1974 διετέλεσε καθηγητής Φιλοσοφίας.

Ὅταν ἦταν φοιτητής στό Παρίσι, γνώρισε τόν Κορνήλιο Καστοριάδη, ὁ ὁποῖος τόν ἐπηρέασε. Τό 1975 ἐπέστρεψε στήν Ἑλλάδα, ὅπου συνέχισε τό συγγραφικό ἔργο του. Μετά τήν ἐπιστροφή του, τό ὄνομά του συνεδέθη μέ τήν οἰκουμενικότητα τοῦ ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ καί τήν Ὀρθοδοξία.

Ἡ πλούσια βιβλιογραφία του ἀντικατοπτρίζει τίς πνευματικές ἀναζητήσεις του, τίς θέσεις καί τίς προτάσεις του ἀναφορικῶς μέ τήν οἰκουμενικότητα τοῦ ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ, τούς συσχετισμούς τῆς συγχρόνου πνευματικῆς δημιουργίας μέ τήν ἑλληνορθόδοξο παράδοση.

O Στέλιος Ράμφος για την «Πολιτεία»

Του ΚΩΣΤΗ ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗ

Η περίπτωση του Στέλιου Ράμφου με τα χρόνια έχει αποβεί εξαιρετέα αλλά και παραδειγματική. Το ελληνικό πανεπιστήμιο τον θεώρησε ανεπαρκή (!), όπως άλλωστε και τον Παναγιώτη Κονδύλη, με αποτέλεσμα ο «απορριφθείς» πλατωνιστής να στεγαστεί στο Ίδρυμα Βασίλη και Μαρίνας Θεοχαράκη, αναπτύσσοντας έναν πλούτο θεωρητικό που γοήτευσε και γοητεύει το κοινό του. Κατά μία έννοια ήταν τυχερός άτυχος, διότι είναι λιγάκι δύσκολο να δεχθεί κανείς έναν άνθρωπο που δίδασκε σε γαλλικό πανεπιστήμιο, αλλά στο αθηναϊκό πανεπιστήμιο οι πόρτες παρέμειναν κλειστές.

Η Καλλίπολις Ψυχή πιθανότατα αποτελεί τον πυρήνα των πλατωνικών του σχολείων: πρόκειται για την Πολιτεία του Πλάτωνα η οποία σχολιάζεται καταλεπτώς, ακολουθώντας, τυπικώς τουλάχιστον, την αφήγηση του έργου με τη σειρά που παρατάσσονται τα «βιβλία». Η όλη παράσταση θέλει ο Πλάτων να μοιάζει θεατρική και όντως είναι, όπως άλλωστε και η χειρονομία του δούλου που τον κρατά από τον χιτώνα (κάτι ανάλογο συναντούμε και στη Θεία Κωμωδία). Ο Σωκράτης –πρόθυμος πάντα για συζήτηση όταν βρίσκεται μεταξύ όμορφων νέων– θέτει το ζήτημα της δικαιοσύνης, που όταν το αντικείμενό της αργεί, είναι εν χρήσει άχρηστος, εν δε αχρηστία χρήσιμος.

Ξέρουμε ότι στο πρώτο βιβλίο η συζήτηση αρχίζει να βαθαίνει καθώς –θεατρικότατα– ο Θρασύμαχος γίνεται έξω φρενών και στη συνέχεια θα υποστηρίξει ότι το δίκαιον ουκ άλλο τι ή το του κρείττονος συμφέρον – ήτοι το δίκαιον του ισχυροτέρου. Με άλλα λόγια, ούτε μηδενιστής ούτε φιλόδικος είναι ο Θρασύμαχος, απλώς θέλει την κοινωνική τάξη στην υπηρεσία της φυσικής τάξης. Όπως στη φύση το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό, παρόμοια στην κοινωνία το δίκαιο είναι το του ισχυροτέρου. Με έναν λόγο, το ραμφικό πρόγραμμα παρουσιάζει την εξής ευγένεια: παραδίδοντας το μάθημα, στη συνέχεια πασχίζει να προσθέσει μια σειρά από σκέψεις που τις γεννά το πρώτο βιβλίο χωρίς να τις αναφέρει.

Στο δεύτερο βιβλίο, όπου με άλλα μέσα εμφανίζεται ο Γύγης με το δαχτυλίδι του, καταλαβαίνουμε ότι το ζήτημα της δικαιοσύνης βαθαίνει. Οσάκις ο Γύγης στρίβει ένδοθεν το δαχτυλίδι του γίνεται άφαντος (άρα μπορεί να αδικοπραγεί χωρίς να γίνεται αντιληπτός), ενώ όταν το στρίβει έξωθεν γίνεται ορατός. Κλέφτες, απατεώνες, διαρρήκτες, κάθε λογής Γύγηδες γίνονται άφαντοι άνευ δαχτυλιδιού, καταργώντας τη δικαιοσύνη. Το αντίθετο, δηλαδή, από τον Γύγη, που στρίβοντας το δαχτυλίδι προς τα έξω, γίνεται ορατός. Τα σχόλια του Ράμφου για τον Γύγη είναι εξαιρετικά, καθώς συνδυάζουν σημερινές σκέψεις με αρχαϊκές καταβολές. «Χωρίς αλήθεια κρύβω τον εαυτό μου από τους άλλους, με αλήθεια αποσύρω το Εγώ και εκθέτω τον εαυτό μου».

«Χρειάστηκαν αιώνες στοχαστικής συγκεκριμένης βιοτής των εθνικών φιλοσόφων αλλά κυρίως χριστιανικού ασκητισμού και προσευχής, ώστε να αναπτυχθή το στοιχείο της εσωτερικότητος που καλλιεργούσε το αίτημα της μετανοίας ως μεταστροφής του νου και η πρακτική της εξομολογήσεως για να κερδίση περαιτέρω το άτομο σε αυτόνομη αξία. Στο διάστημα αυτό ο Λιβάνιος, ο Ναζιανζηνός και ο Αυγουστίνος δημιούργησαν την αυτοβιογραφία, ενώ οι βίοι των αγίων αναδείχθηκαν σε κατ' εξοχήν λαϊκά αναγνώσματα» (σελ. 67 και περαιτέρω).

O ανειδοποίητος αναγνώστης πιθανότατα θα εκπλαγεί διαβάζοντας ότι ο γέλως δεν εκτιμάται στην Πολιτεία του Πλάτωνα και επίσης ότι οι γυναίκες και τα παιδιά δεν συγκροτούν οικογένειες, παρά μόνο κτήμα της πόλης. Εξάλλου, κατ' αναλογία η μίμησις έγκειται στην αυτοαπόκρυψη του ποιητή. Αυτοαπόκρυψη, τονίζει ο Ράμφος, εκούσια σαν την αφάνεια του Γύγη ο οποίος στρέφει κατά βούληση το μαγικό δαχτυλίδι προς τα μέσα και γίνεται για όλους άφαντος και μόνο μέσα του παραμένει φανερός. Μια πολιτεία η οποία θέλει άνδρες αγαθούς δεν μπορεί να επιτρέψει στα παιδιά της να μιμούνται γυναίκες, νέες ή γριές, που βρίζουν τους συζύγους τους, ούτε δούλους και δούλες στις δουλικές τους πράξεις, ούτε να μιμούνται άνδρες κακούς και δειλούς, κακολόγους, αισχρολόγους, μεθύστακες ή παρανοϊκούς (395 d-396 a).

«Αλλά η ιδεολογία δεν μπορεί να συγκαλύπτη αιωνίως την πραγματικότητα, οπότε ο νόμος υπηρετεί την άσκησι μιας στυγνής εξουσίας η οποία με τη σειρά της κάποια στιγμή αφανίζεται εν μέσω ερειπίων και πτωμάτων. Η διαφορά μεταξύ τρομοκρατίας της Γαλλικής Επαναστάσεως και ναζιστικής ή κομμουνιστικής τρομοκρατίας είναι σαφής. Η πρώτη υπήρξε στυγνή βραχυπρόθεσμη επιλογή για τη συντριβή του παλαιού καθεστώτος, ενώ οι άλλες ήταν συστατικά στοιχεία των δύο τυραννικών καθεστώτων. Γι' αυτό και ο κομμουνισμός κατεδαφίσθηκε, σαν να μην είχε λόγο υπάρξεως, όταν έπαψαν να υφίστανται και να λειτουργούν τα στρατόπεδα συγκεντρώσεως και τα φρενοκομεία για τους αντιφρονούντες. Ιδεολογία δεν είναι κάποιος ιδανικός έως ουτοπιστικός οραματισμός για το καλό μιας κοινωνίας ή και της ανθρωπότητος, απεναντίας είναι η εσχατολογική αναγωγή ενός μέσου –της εξουσίας– σε απόλυτο σκοπό λυτρωτικό, ταυτιζόμενο αποκαλυπτικά με τέλος του κακού, και εγκαθίδρυσι ενός μυθικού επιγείου παραδείσου» (σ.σ. 113-114).

«Όσο δε για την κοινοκτημοσύνη των γυναικών, των παιδιών και των ανδρών, οφείλουμε κάποιες επεξηγήσεις. Ασφαλώς δεν πρόκειται περί κομμουνιστικής ισοπεδώσεως. O πλατωνικός "κομμουνισμός" των φυλάκων, εκτός των άλλων, υπηρετεί και την βαθύτερη ανατροπή των ηθών, των συνηθειών και των πεποιθήσεων που συνδέουν το άτομο με την πόλη ως συγκροτημένη συλλογικότητα. Έτσι η φυσική διαφορά των φύλων (ο άνδρας γονιμοποιεί, η γυναίκα κυοφορεί) παραμερίζεται υπέρ της λογικής συνοχής του είδους, οπότε η πολιτεία μπορεί να διεκδική αντί της φυσικής συγγενείας του αίματος την πνευματική ενότητα. Η φύσι υποτάσσει, δεν ενώνει τους ανθρώπους. Γι' αυτό ο Πλάτων δεν προκρίνει την διάλυσι της οικογένειας εν ονόματι κάποιας ερωτικής ασυδοσίας, αλλά εν ονόματι μιας ανώτερης ενότητος, πιο εσωτερικής, εκείνης της δικαιοσύνης, της ευθύνης των φυλάκων έναντι πάντων...».

Πασχίζοντας μισόν αιώνα περίπου με τα γραπτά του Πλάτωνα, ο Ράμφος δεν κέρδισε απλώς τη γνώση του έργου στους μικρούς αλλά και στους μεγάλους διαλόγους˙ το κυριότερο είναι ότι η ανταπόκριση του έργου τον πλούτισε με μια βαθύτητα η οποία προσδίδει αντί για σχολαστικότητα, μια ομορφιά στην επιχειρηματολογία η οποία δίνει χαρά στον αναγνώστη, όποια και αν είναι η δική του εντύπωση. Η εξορία των ποιητών από την πόλη, η κριτική της μιμήσεως, ο μύθος του Ηρ του Παμφυλίου που πέθανε και επανήλθε στη ζωή και μια ατελεύτητη σειρά από φιλοσοφικές απορίες που έρχονται και δένουν σημαδιακά χαρίζοντας κάτι σαν φωτεινό στεφάνι στην κεφαλή του αναγνώστη είναι χωρίς καμιά αμφιβολία ένας πλούτος που δίνεται απλόχερα και κυρίως χωρίς δεύτερη σκέψη.

Τα δέκα βιβλία της Πολιτείας διαβάζονται και ξαναδιαβάζονται με οδηγό την Καλλίπολι Ψυχή, κοινωνώντας με ένα έργο που, αν μη τι άλλο, πλαταίνει τον κόσμο αντί να τον περιορίζει. Επίσης, το εσωτερικό του ανθρώπου που κατονομάζεται ποικιλοτρόπως αγγίζει τις δώδεκα φορές: εντός οράν, εντός άνθρωπος, το βέλτιστον εαυτού, εαυτού θειότατον, εν αυτώ θρεμμάτων, εν αυτώ το θείον άρχον, οικείον έχοντος εν αυτώ, πάντα τα αυτού, την εν αυτώ πολιτείαν, αμείνω αυτόν ποιήσειν, τη εαυτού πόλει, εαυτού κατοικίζειν.

Συμπεραίνει ο Ράμφος: «Η δυσκολία του πλατωνικού κειμένου για τον σημερινό αναγνώστη έγκειται κυρίως στο ότι διακρίνει πολύ καθαρά την ηθική από την αισθητική συγκίνησι, κάτι που δεν ισχύει για τον αρχαίο και τον μεσαιωνικό άνθρωπο. Ο αρχαίος άνθρωπος, όπως δείχνει και το κείμενό μας, δεν ξεχωρίζει την ηθική συγκίνησι από την αισθητική. Το ηθικό περιεχόμενο περικλείει το αισθητικό επειδή μορφοποιεί την υπέρβασι. Μπορεί η τραγική ηδονή να οφείλεται στην πλοκή κι αυτή να συνδυάζη μεγάλους χαρακτήρες (ήθη) με φοβερές πράξεις (αιμομιξίες, παιδοκτονίες, μητροκτονίες) ώστε να προκαλή έλεος για τους ήρωες και φόβο για τον εαυτό μας, όμως το περιωρισμένο της εσωτερικότητος του Αρχαίου δεν ενθαρρύνει την καθαρώς αισθητική ηδονή, όπως το κάνει η αναγεννησιακή αποτύπωση των αισθημάτων στη μορφή και το χρώμα...».

ΠΗΓΗ: LiFO