Του ΠΑΝΤΕΛΗ ΜΠΟΥΚΑΛΑ
Είναι κάποια κείμενα, λογοτεχνικά, δοκιμιακά ή δημοσιογραφικά, που δείχνουν σαν να σκαλίστηκαν στην πέτρα ή στο μάρμαρο, κι ας τυπώθηκαν με τις τεχνικές της μεταγουτεμβεργιανής εποχής. Τέτοιο κείμενο είναι το περίφημο «Κατηγορώ» του Εμίλ Ζολά, που χάρη στις αρετές του, όσες σφραγίζουν το περιεχόμενο και τη διατύπωσή του, έχει κερδίσει προ πολλού τη μάχη του με τον χρόνο.
Αίσθημα πνευματικής ευθύνης, διακινδύνευση, παρρησία, ευθύτητα, έγνοια για τους αδικούμενους, διηγηματική ευστροφία και πυκνότητα, αφοπλιστικά στρατηγήματα που θέτουν τη ρητορική στην υπηρεσία της λογοτεχνίας, και όχι το αντίστροφο. Γι’ αυτές τις αρετές μιλάω, που επιτρέπουν στον λόγο του Ζολά να παραμένει διαρκώς έγκαιρος, έτσι όπως αναδεικνύει την κρισιμότητα τεσσάρων (τουλάχιστον) θεμάτων που θα μας απασχολούν πάντα: α) Οι λαϊκές προκαταλήψεις και οι στερεοτυπικές αναπαραστάσεις εθνών και θρησκειών, εν προκειμένω η αναπαράσταση των Εβραίων από τον ανέκαθεν ακμαίο ευρωπαϊκό αντισημιτισμό. β) Η κατά φήμην τυφλή Δικαιοσύνη και τα ματογυάλια που της φοράνε βίαια οι ποικίλες εξουσίες (πολιτική, εκκλησιαστική, οικονομική, στρατιωτική), για να δει το φως το αληθινόν. γ) Ο ρόλος του δημόσιου διανοουμένου. δ) Ο ρόλος των ΜΜΕ, χάρτινων, ερτζιανών, γυάλινων ή διαδικτυακών.
Το λεπτοδουλεμένο τομίδιο-ντοκουμέντο που περιέχει το «Κατηγορώ» του Ζολά, καθώς και σχετικά κείμενα του Ανατόλ Φρανς και του Ζαν Ζορές, μεταφρασμένα από τη φιλόλογο και συγκριτολόγο Μαίρη Καιρίδη, στην οποία οφείλεται επίσης η ανθολόγηση, η εισαγωγή και το χρονολόγιο, είναι το τέταρτο της σειράς «Για έναν νέο ανθρωπισμό» των εκδόσεων Πατάκη. Ο συντονιστής της, ο Θανάσης Τριαρίδης, εξηγεί πως ο ψυχωφελής σκοπός της είναι «να παρουσιάσει φιλοσοφικά και πολιτικά κείμενα, καθώς και μαρτυρίες και ντοκουμέντα με μοναδικό (αλλά κεντρικό) κοινό σημείο τους την πολιτισμική ή και ηθική αντιπρόταση στις κυρίαρχες κουλτούρες της βίας, της εκδίκησης, του μίσους και του τελετουργικού φόνου, που στα θεμελιακά πολιτισμικά αφηγήματα παρουσιάζονται ως “ιστορική νομοτέλεια”».
Προηγήθηκαν τα εξής βιβλία, όλα σε μετάφραση του Θοδωρή Τσομίδη:
α) «”Δε θα σιωπήσουμε ποτέ”. Οι Προκηρύξεις του Λευκού Ρόδου (1942-1943)» (η ιστορία μιας ομάδας φοιτητών του Πανεπιστημίου του Μονάχου που συγκρότησαν την εμβληματικότερη αντιναζιστική οργάνωση της Γερμανίας και πλήρωσαν με τη ζωή τους, ανάμεσά τους και η Σόφι Σολ, η σημαντικότερη Γερμανίδα του 20ού αιώνα, σύμφωνα με σχετική ψηφοφορία). β) Αλβέρτος Σβάιτσερ, «Δέος για τη ζωή. Η σκέψη του μεγάλου ανθρωπιστή μέσα από κείμενα της περιόδου 1905-1965» («η κεντρική ιδέα του ηθικού στοχασμού του Σβάιτσερ είναι απλή και κοινή: σεβασμός της ζωής, δέος (Ehrfurcht) μπροστά στο θαύμα της ζωής», γράφει στον πρόλογό του ο Σταύρος Ζουμπουλάκης). γ) Έντμουντ Μορέλ, «Απέναντι στην καρδιά του σκότους. Ο αγώνας ενάντια στη γενοκτονία των Κονγκολέζων (1885-1908)» (στοιχεία από την πένα του Βρετανού δημοσιογράφου και ακτιβιστή για τη γενοκτονία των Κονγκολέζων που διέπραξε το Βέλγιο του βασιλιά Λεοπόλδου του Β΄ για να εξασφαλίσει τη συγκομιδή του καουτσούκ).
Η Υπόθεση Ντρέυφους με άκρα συντομία: Στις 19.12.1894 ο Εβραίος αξιωματικός του γαλλικού πυροβολικού Αλφρεντ Ντρέυφους, ένας λόγιος πιστός στις οικουμενικές αξίες της Γαλλικής Επανάστασης, κατηγορείται για εσχάτη προδοσία, τάχα ότι αποκάλυψε στρατιωτικά μυστικά στους Γερμανούς. Το στρατιωτικό δικαστήριο εμπιστεύεται τα χαλκευμένα στοιχεία και τον καταδικάζει σε ισόβια εξορία στη διαβόητη Νήσο του Διαβόλου, στ’ ανοιχτά της Γαλλικής Γουιάνας. Η γαλλική κοινωνία, δηλητηριασμένη όπως όλοι οι Ευρωπαίοι από τον αντισημιτισμό, προσυπογράφει ενθουσιωδώς την κρατική σκευωρία. Θέλει να είναι ένοχος ο Ντρέυφους, επειδή είναι Εβραίος. Αυτή είναι η νοσηρή επιθυμία της, που υπολογίζεται όμως ως τεκμήριο εθνικής υγείας, και η επιθυμία της τής αρκεί ως απόδειξη ενοχής. «Η Υπόθεση Ντρέυφους», τονίζει στη διεξοδική εισαγωγή της η Καιρίδη, «είναι ένα δικαστικό, στρατιωτικό και πολιτικό σκάνδαλο με αντισημιτικά κίνητρα. […] Είναι επίσης η υπόθεση κατά την οποία αναδεικνύεται η μορφή του δημόσιου διανοουμένου που επαγρυπνά προκειμένου να καταγγείλει την καταπάτηση θεμελιωδών δικαιωμάτων και τη διαφθορά. Με το “Κατηγορώ…!” ο Εμίλ Ζολά γίνεται ο ταγός που, υπομένοντας προπηλακισμούς και αψηφώντας θεόρατο προσωπικό κόστος, επιμένει να πει την αλήθεια και ορθοτομεί τις ανάγκες μιας δημοκρατικής κοινωνίας».
Η ανοιχτή επιστολή του Ζολά προς τον πρόεδρο της Γαλλικής Δημοκρατίας Φελίξ Φορ δημοσιεύτηκε στις 13.1.1898 στην Aurore, ενόσω οι ακροδεξιές φυλλάδες λυσσομανούσαν. Οι συμπαραστάτες του Ντρέυφους αξιώνουν αναθεώρηση της δίκης, όμως ο υπουργός Στρατιωτικών μηνύει τον Ζολά, που, τι περίεργο, καταδικάζεται με φυλάκιση ενός έτους και πρόστιμο 3.000 φράγκων. Μπορεί κανείς να θυμηθεί εδώ τον Φρύνιχο και το πρόστιμο των χιλίων δραχμών που του έκοψαν οι Αθηναίοι, επειδή τους πίκρανε με τη «Μιλήτου άλωσιν», θυμίζοντάς τους «οικεία κακά». Πιο πολύ και από τον Φρύνιχο, όμως, οφείλουμε να σκεφτούμε τον Ευριπίδη, που πλήρωσε βαριά την κατάπτωση των Αθηναίων στον ανορθολογισμό και στη δεισιδαιμονία, στο γέρμα του «χρυσού αιώνα».
Ο Ευριπίδης αναγκάστηκε να διαφύγει στην Πέλλα. Ο Ζολά διέφυγε στην Αγγλία, ενώ στο σπίτι του έγιναν κατασχέσεις για να πληρωθούν τα πρόστιμα. Στη νέα δίκη, ο Ντρέυφους καταδικάζεται σε δεκαετή κάθειρξη και ο Ζολά ορθώνει ξανά το ηθικό ανάστημά του, γράφοντας εκ νέου στην Aurore, 12.9.1899. Τρία χρόνια αργότερα, 29.9.1902, ο Ζολά πεθαίνει μέσα στο διαμέρισμά του, δηλητηριασμένος από μονοξείδιο του άνθρακα. Δυστύχημα; Οχι βέβαια. Η έρευνα έδειξε ότι επρόκειτο για οργανωμένο έγκλημα. Δράστης ένας καπνοδοχοκαθαριστής, σχετιζόμενος με κύκλους της εθνικιστικής Δεξιάς, που σφράγισε την καμινάδα στο σπίτι του Ζολά. Τέσσερα χρόνια μετά τον θάνατο του συγγραφέα, ο Ντρέυφους αθωώνεται πλήρως.
Με τα παρεμβατικά άρθρα του ο Ζολά ρίσκαρε κάτι αφάνταστα πολυτιμότερο (για τον ίδιο και την οικουμένη) από τη λογοτεχνική δόξα και την ευημερία του: τη ζωή του. Ενσαρκώνοντας στον απόλυτο βαθμό τον ρόλο του δημόσιου διανοουμένου, που ή είναι αυστηρά κριτικός, γενικευμένα αμφισβητίας και ριζικά αντιεξουσιαστικός ή απλώς δεν υπάρχει, αντιμετώπισε έναν πολυπλόκαμο κρατικό και παρακρατικό μηχανισμό αλλά και την κοινωνική πλειονότητα, ο χριστιανισμός της οποίας εκβάλλει μάλλον αναπόφευκτα στον αντισημιτισμό, έστω κι αν το εν λόγω φαινόμενο μισαλλοδοξίας έχει προχριστιανικές ρίζες.
