«Μαύρη Βίβλος Διωγμών και Μαρτυριών του εν Τουρκία Ελληνισμού (1914-1918)»

Γράφει ο ΒΛΑΣΗΣ ΑΓΤΖΙΔΗΣ

Συμπληρώνονται σήμερα 107 χρόνια από την Γενοκτονία των Ποντίων, που ακολούθησε την Γενοκτονία των Αρμενίων από το καθεστώς των Νεότουρκων. Η επίσημη απόφαση για τις γενοκτονίες πάρθηκε τον Οκτώβριο του 1911 σε ένα συνέδριο στην οθωμανική Θεσσαλονίκη. Ήταν εκεί που οι Νεότουρκοι αποφάσισαν την εξόντωση των μη τουρκικών εθνοτήτων.

[...]

Έτσι θα πραγματοποιηθεί η πρώτη φάση της γενοκτονίας. Στο τέλος του πολέμου θα επιχειρηθεί η καταγραφή των αποτελεσμάτων που οδήγησαν στην Γενοκτονία των Ποντίων. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο θα εκδώσει το 1919 τον απολογισμό με τίτλο «Μαύρη Βίβλος Διωγμών και Μαρτυριών του εν Τουρκία Ελληνισμού (1914-1918)». Η Μαύρη Βίβλος, συντάχθηκε από την Κεντρική Επιτροπή υπέρ των Μετατοπισθέντων Ελληνικών Πληθυσμών. Εκδόθηκε στα ελληνικά και στα γαλλικά.

ΠΗΓΗ: SLpress

Γενοκτονία Ποντιακού Ελληνισμού: Γιανναράς... επίκαιρος

«Ίσως σήμερα ένα παιδί που τελειώνει το ελληνικό σχολείο να αγνοεί ακόμα και το που βρίσκεται γεωγραφικά ο Πόντος, που η Τραπεζούντα, που η Σινώπη, η Κερασούντα, η Αμισός, η Αμάσεια, η Αργυρούπολη, η Οινόη, η Παναγία Σουμελά. Να αγνοεί ότι εκεί ανθούσε επί αιώνες ένας γεμάτος σφρίγος Ελληνισμός και ότι έφτασε κάποια στιγμή που αποτέλεσε αυτόνομο ελληνικό κράτος. Τουλάχιστον όμως να μην αγνοεί το σημερινό ελληνόπουλο ότι έξω από τα όρια του επαρχιώτικου ελλαδικού κρατισμού, ο Ελληνισμός του Πόντου είχε κατορθώσει επιτεύγματα που σήμερα μόνο θαυμάζουμε οι κατά υπηκοότητα Έλληνες, όντας ανίκανοι να τα πραγματώσουμε. Ανυπέρβλητο επίτευγμα η από θέσεως ισχύος, και για αυτό δημιουργική, συνάντηση του Ποντιακού (και γενικότερα του Μικρασιατικού) Ελληνισμού με τα επιτεύγματα της ευρωπαϊκής Νεωτερικότητας. Λειτούργησε στις χαμένες αυτές κοιτίδες του Ελληνισμού η πανάρχαιη αφοβία των Ελλήνων να προσλαμβάνουν ο,τιδήποτε και οπουδήποτε χωρίς να υποτάσσονται στο πρόσλημμα. Αφομοίωναν στις δικές τους ανάγκες και στους δικούς τους στόχους θησαυρίσματα αλλότριων πολιτισμών- δεν αλλοτριώθηκε όμως τότε η ελληνική αυτοσυνειδησία και ετερότητα από τέτοιες προσλήψεις. Η αλλοτρίωση κυριάρχησε μόνο στο ελλαδικό κρατίδιο, όπου η ελληνικότητα βιώθηκε (και βιώνεται) σαν εξουθενωτική μειονεξία, αφού μία ξιπασμένη διανόηση πότισε (και ποτίζει) αυτό το λαό, ως το μεδούλι, με τη βεβαιότητα ότι είναι δεύτερος, καθυστερημένος, υπανάπτυκτος σε σύγκριση με τα "πεφωτισμένα και λελαμπρισμένα της εσπερίας έθνη"».

ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ

ΠΗΓΗ: Σπουδή στον Νέο Ελληνισμό

Βιβλία του πεταματού

Γράφει ο ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΝΤΟΥΛΑΣ

Τα βιβλία πλέον ούτε τα λογοκρίνουν ούτε τα καίνε. Αλλά ούτε και τα πολυδιαβάζουν. Και όσα μένουν στα αζήτητα, οι εκδότες τους τα πάνε αδιάβαστα στις χωματερές ή στην πολτοποίηση της τρέντι ανακύκλωσης.

Αυτό όμως δεν είναι το μόνο παράδοξο: όσο εκλείπουν οι συνθήκες ανάγνωσης των βιβλίων, τόσο περισσότερα βιβλία εκδίδονται, αυξάνοντας –έτερο παράδοξο αυτό– όχι τις επιλογές, αλλά τη σύγχυση των αναγνωστών. Υπερβαίνουν τις 11.000 οι τίτλοι που εκδίδονται ετησίως στη χώρα, χωρίς οι χαμηλές επιδόσεις φιλαναγνωσίας να δικαιολογούν έναν τόσο μεγάλο αριθμό. Αλλά τότε τι συμβαίνει;

Αν εξαιρέσουμε τους, λίγους πλέον, αιθεροβάμονες (ναι, υπάρχουν και τέτοιοι) στον χώρο του βιβλίου, οι πολλοί φαίνεται να υπερθεματίζουν στα τερτίπια της αγοράς που δεν παράγει για να καταναλώσει, αλλά καταναλώνει για να συνεχίσει να παράγει.

Ο εκδοτικός πληθωρισμός (και όχι πλουραλισμός) της μικρομέγαλης εγχώριας πολιτιστικής παραγωγής –ακαταγώνιστη «βαριά βιομηχανία» μας παραμένει το «λίγο κρασί, λίγο θάλασσα και τ’ αγόρι μου»– καθιστά τα βιβλία ευπαθή αντι-κείμενα με όλο και κοντινότερη ημερομηνία λήξης. Στην πραγματικότητα δεν πρόκειται για πνευματικά αγαθά, όπως διατεινόμαστε κολακεύοντας την αναγνωστική μας εντρύφηση, αλλά για προϊόντα που η παραγωγή τους θα προγραμματιστεί και θα διανεμηθεί (με κριτήρια διόλου πνευματικά) μέχρι κεραίας. Οσα από αυτά δεν πωληθούν άμεσα, θα αποσυρθούν σαν ληγμένα και θα αντικατασταθούν από φρεσκοτυπωμένα, καθότι το κόστος φύλαξής τους είναι μεγαλύτερο από τις εν δυνάμει πωλήσεις τους μετά την αρχική τοποθέτησή τους. Κάποιοι από τους συντελεστές παραγωγής (συγγραφείς, μεταφραστές, εικονογράφοι, γραφίστες κ.ά.) δεν θα πληρωθούν ποτέ ή θα μείνουν στα «έναντι». Οι μόνοι που έχουν σίγουρες απολαβές από το πηγαινέλα των βιβλίων είναι οι μεταφορείς τους. Ολοι οι υπόλοιποι κανακεύουν ένα Μινώταυρο, μεριμνώντας πρωτίστως για τη συνεχή τροφοδοσία του και όχι για τη διακίνηση των ιδεών, τη συντήρηση της μνήμης και τη διάχυση της γνώσης – αυτά είναι προφάσεις όσων αιτούνται ή μοιράζουν επιδοτήσεις. Οι διευθυντές πωλήσεων φτιάχνονται με αριθμούς και, όπως καταλαβαίνετε, όταν τα νούμερα έχουν τον πρώτο λόγο, το μεράκι της καλλιτεχνίας έχει πάει περίπατο από τα αποδυτήρια.

Αλλά δεν βαριέσαι; «Το μοναστήρι να είναι καλά» δεν λένε; Εδώ το «μοναστήρι» κι ο μπεζαχτάς του συχνάκις επικουρούνται από την ανθρώπινη ματαιοδοξία που, προκειμένου να της αποδοθεί ο επίζηλος –Κύριος οίδε γιατί– τίτλος του «συγγραφέα», βάζει το χέρι βαθιά στην τσέπη, έστω κι αν το αναγνωστικό κοινό δεν ξεπερνά τον συγγενικό ή κοινωνικό κύκλο όσων την υπηρετούν.

Το πρόβλημα είναι ότι μέσα στον καταιγισμό των εκδόσεων και τον άτυπο έλεγχο της διανομής τους πάνε στράφι και καλές εκδόσεις, που πολλές φορές δεν φτάνουν καν στα ράφια των βιβλιοπωλείων, των οποίων οι διαχειριστές, συνήθως, υποκύπτουν στην εξωνημένη προβολή και στη λογική της βραχυπρόθεσμης κερδοφορίας.

Παρεπόμενο όλων των παραπάνω είναι η σκανδαλώδης απουσία θεμελιωδών βιβλίων από τις βιβλιοθήκες, με αποτέλεσμα οι αναγνώστες, απαράσκευοι από το οικογενειακό και σχολικό τους περιβάλλον, να έχουν λάθος συστάσεις και, φτωχοί σημείων αναφοράς, να εθίζονται στη στρέβλωση της παραλογοτεχνίας και να στερούνται την απόλαυση της ανάγνωσης. Ωστόσο, οι συστηματικοί και επαρκείς αναγνώστες, όσο μπορούν, μένουν ανεπηρέαστοι από τους συρμούς και τις εκδουλεύσεις όσων τους υπηρετούν, γνωρίζοντας ότι τα καλά βιβλία δεν έχουν ημερομηνία λήξης. Γνωρίζουν επίσης οι καλοί αναγνώστες ότι ένα καλό βιβλίο που δεν διαβάστηκε, γιατί πλακώθηκε από τον όγκο της ελαφρογραφίας, δεν είναι απλώς ένα εμπορικά αποτυχημένο βιβλίο. Είναι μια δυνατότητα χαράς που χάσαμε το ξεδίπλωμά της.

Εδώ η κριτική εγρήγορση θα μπορούσε να παίξει σημαντικό ρόλο ξεχωρίζοντας τα αξιανάγνωστα από τον σωρό. Για να συμβεί όμως αυτό χρειάζεται να προηγηθεί η σαφής διάκριση των διαφημιστικών χώρων από εκείνους της κριτικής αποτίμησης.

Και τότε ίσως πάψει να μας θορυβεί υποκριτικά η ύπαρξη βιβλίων μιας (ή καμιάς) χρήσεως και θα μας απασχολήσει ότι όλο και λιγοστεύουν τα βιβλία που αξίζει να υπερασπιστούμε τη θέση τους στις βιβλιοθήκες μας (και στις ζωές μας).

Πριν από πολλά χρόνια, στην ερώτηση αν φοβάμαι ότι το βιβλίο θα εξαφανιστεί από την εξάπλωση των νέων τεχνολογιών είχα απαντήσει βιαστικά «όχι», θεωρώντας άστοχη τη σύγκριση. «Τι σχέση έχει ο έρωτας με το ξεφύλλισμα πορνοπεριοδικών;» είχα αναρωτηθεί ρητορικά ποντάροντας στον έρωτα. Το ίδιο θα απαντούσα και σήμερα, αλλά στον λογαριασμό θα έβαζα και τον πολλαπλασιασμό των ανέραστων.

Ο κ. Θεόδωρος Παντούλας είναι συγγραφέας.

ΠΗΓΗ: Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Εκκλησία και Πολιτισμός

«Το να κρίνεις σημαίνει να βλέπεις και τις δύο πλευρές. Η Εκκλησία κρίνει τον πολιτισμό, συμπεριλαμβανομένων και των δικών της μορφών ζωής. Γιατί οι μορφές αυτές δημιουργούνται από τον πολιτισμό, ενώ η ουσία της καθιστά τον πολιτισμό δυνατό. Η Εκκλησία και ο πολιτισμός είναι δύο κόσμοι σε αλληλοδιαπλοκή, όχι δύο παράλληλοι κόσμοι. Κι η Βασιλεία του Θεού τους περιλαμβάνει αμφότερους, ενώ ταυτόχρονα τους υπερβαίνει».

PAUL TILLICH. (2023). Η ελπίδα ενάντια στην ελπίδα, εισαγωγή & μετάφραση Δημήτρης Μ. Μόσχος. Αθήνα: Firebrand, σ. 34.

«… η θρησκεία είναι πολιτικό ζήτημα, αλλά ακόμα πιο σημαντικό συμπέρασμα είναι το αντίστροφο: το νόημα της ιστορίας είναι ζήτημα πίστης, η θρησκεία είναι πάντα το κομμάτι του πολιτισμού που τείνει προς ένα μέλλον, είναι στο όριο μεταξύ της ενεργούς πραγματικότητας και μιας δυνητικότητας που διανοίγεται»· από τον πρόλογο του Δημήτρη Μ. Μόσχου, σ. 16.

Ασφυξία στη σχολική τάξη: Με αφορμή την αυτοκτονία των δύο 16χρονων μαθητριών

«Θα τελειώσω ένα σχολείο ανάπηρο που με οδηγεί χωρίς ενοχές στα φροντιστήρια. Εκεί με σκληρή καταναγκαστική δουλειά, πνευματικά απροστάτευτος, χωρίς ωράριο, με κλεμμένο τον ελάχιστο χρόνο, περνώ στο πανεπιστήμιο. Μου μάθανε να περιφρονώ τον Όμηρο, τα θρησκευτικά, τις τέχνες και τη γυμναστική, κέρδισα χρόνο και πέτυχα. Συγκινημένος στην αρχή, κουρέλι απ‘ την κούραση, χωρίς να συνειδητοποιώ και πολύ τι μου συμβαίνει, ξεσπάω για ένα διάστημα, ξεδίνω, πίνοντας και καπνίζοντας, συζητάω για το νόημα της ζωής με τ’ άλλα κουρέλια, ακούω μουσική και ξημερώνομαι στο internet, ξυπνώ το μεσημέρι. Κάτι συμβαίνει μέσα μου. Σ’ αυτή τη θεσπέσια παύση μια φωνή ακούγεται βαθιά απ’ το πηγάδι. Ποιος είναι; Ποιος εγώ; Υπάρχω;… Με κοιτάνε. Θέλει να γλυτώσει! Από τι άραγε; Περίεργο πλάσμα. Του μιλάμε, δεν καταλαβαίνει τίποτα. Μπα, τι του μαθαίναμε τόσα χρόνια; Τι του μαθαίνατε τόσα χρόνια;… Τι φοιτητής είναι αυτός; Η ύπαρξή του αμφισβητεί αυτή την ίδια την έννοια της επιστήμης, υποδαυλίζει το ξόανο κάθε ιερό και όσιο. Είμαι ο κανένας, ο φροντιστηριάκιας, το φυτό, το νούμερο 6 εισαχθείς-απεχθής στους πολιτικούς μηχανικούς, ο “δέστε πως κατάντησε”. Ποιος είμαι; Εγώ ποιος είμαι, ή ποιος είστε; Είστε μασκαρεμένος, δε σας βλέπω. Η φωνή σας παράξενη, οι παύσεις σας σκέτο θρίλερ. Ποιος είστε, κύριε; Άλλα λένε οι λέξεις σας κι άλλα εννοούν. Μήπως δεν παίζουμε στο ίδιο όνειρο; Ποιο είναι το παιχνίδι σας; Η αγορά; Το κακάσχημο τέρας, που περιφέρετε με το λουρί περήφανα, το δημιούργημά σας μου ‘κατσε βαρύ πλατύ στο κεφάλι. Θα πεθάνω, κύριε, πάρτε το τέρας παραπέρα. Κύριε, οι επιστήμες, οι τέχνες, ο έρωτας, κύριε, λιώνουν κάτω από τη χοντρή του την κοιλιά. Βρυχάται το τέρας, κύριε, και ουρλιάζει την ύστατη αλήθεια του τον ανταγωνισμό. Δε θα ‘μαι, λέει, έτσι που το πάω έτοιμος για τις προκλήσεις της εποχής μου. Θα μείνω πίσω, κύριε, θα χάσω το τρένο της ζωής, θα, θα, θα ρημάξω, κύριε. Αγουροξυπνημένος μετά από 12 χρόνια σχολείου δεν έμαθα ακόμη να εκμεταλλεύομαι το χρόνο. Κύριε, τι ωραίες εκφράσεις που χρησιμοποιείτε! Να εκμεταλλεύομαι το χρόνο! Το χρόνο προσπαθώ να καταλάβω τόσα χρόνια, το νόημα, το νόημα τόσου χρόνου. Θέλω να του δώσω ένα όνομα. Μα αυτός είναι ντυμένος υποχρέωση, μου ξεγλιστρά. Κύριε, ο χρόνος σας είναι τραβεστί! Εγώ, κύριε, κερδισμένος αισθάνομαι στις οάσεις μου, όταν ξοδεύω το χρόνο μου στη μουσική, στα γκράφιτι, στο διάβασμα, στη φιλοσοφία, στις βόλτες με τις παρέες. Μα αυτά δεν είναι ακριβώς κάτι χρήσιμο, είναι και δεν είναι, όλα είναι θέμα μέτρου, λέτε. Μέτρον άριστον, όλα με το μέτρο δηλαδή. Κύριε, γιατί δεν αντιδράτε; Σας περιπαίζουν. Τη δουλεία σας τη μετατρέψατε σε φυλακή, το σπίτι σε βασανιστήριο, τον έρωτα σε πορνογραφία. Μιλάτε με κλισέ. Κύριε, με ξένη φωνή δανεισμένη από τα ειδησεογραφικά πρακτορεία, χάσατε την πίστη, τους φίλους σας, ζείτε στην αγωνία της γρίπης, της κρίσης του περιβαλλοντικού ολέθρου, του τσουνάμι της οικονομίας, της απιστίας. Είναι τρομακτική και απάνθρωπη η τάξη σας, Κύριε. Ταχτοποιημένη σαν την απόλυτη αταξία. Δεν τη βλέπετε; Όχι δεν βλέπετε, Κύριε. Κύριε, είστε νεκρός;

«—Κύριε, είναι μεσημέρι κι ακόμα δεν ξυπνήσατε

—Κύριε, δεν πήρατε το πρωινό σας

—Κύριε, ήπιατε πολλούς καφέδες

—Κύριε, ο ήλιος λάμπει, αστράφτει βρέχει και χιονίζει

—Κύριε, ένα κόκκινο πουλί έχει κολλήσει στο παράθυρο σας

—Κύριε, μια μαύρη πεταλούδα φάνηκε πάνω στο στήθος σας

—Κύριε, πώς τρέχετε με το ποδήλατο!

—Κύριε, είστε παγωμένος

—Κύριε, έχετε πυρετό

—Κύριε, είσαστε νεκρός;»

(Μίλτου Σαχτούρη, «Κύριε», από τη συλλογή Το Σκεύος, εκδ. Κείμενα. Αθήνα 1971)».

ΧΡΗΣΤΟΣ ΚΕΧΑΓΙΟΓΛΟΥ. (2011). «Σημειώσεις ενός ισορροπιστή» στο: Τάξη + Αταξία: Οι νέοι φωνάζουν. Εισαγωγή – Επιμέλεια Μάριος Κουκουνάρας – Λιάγκης. Αθήνα: Ακρίτας, σσ. 209-212.

Γιώργος Βακιρτζής (1923-1988)· «Φως στο χώρο».

Εκδήλωση για την Άλωση της Κωνσταντινούπολης (29 Μαΐου 1453)

Δ Ε Λ Τ Ι Ο   Τ Υ Π Ο Υ 

Η Λέσχη Ανάγνωσης του Βιβλιοπωλείου ΦΩΤΙΟΥ διοργανώνει εκδήλωση αφιερωμένη στο τραγικό γεγονός Άλωσης της Κωνσταντινούπολης (29 Μαΐου 1453), η οποία θα γίνει την Δευτέρα, 18 Μαΐου και ώρα 19.30 στον φιλόξενο χώρο του Βιβλιοπωλείου ΦΩΤΙΟΥ. 

Για την Άλωση της Πόλης θα μιλήσει ο κ. Ευστράτιος Αναγνώστου, Φιλόλογος, Ιστορικός, Δρ Πανεπιστημίου Αιγαίου, πρώην Σχολικός Σύμβουλος Φιλολόγων Λέσβου και Πρόεδρος της Εταιρείας Λεσβιακών Μελετών. Παράλληλα θα γίνει παρουσίαση του βιβλίου του Λέσβιου συγγραφέα - λογοτέχνη Παναγιώτη Μ. Σωτήρχου, Η Γιαγιά μου η Άλωση, εκδ. Εν πλω. Αθήνα 2023. Για το βιβλίο θα μιλήσει ο κ. Αθανάσιος Ι. Καλαμάτας, Δρ Θεολογίας ΑΠΘ, Υποδιευθυντής στο Πρότυπο ΓΕ.Λ. Μυτιλήνης του Πανεπιστημίου Αιγαίου και Γενικός Γραμματέας Πανελλήνιου Θεολογικού Συνδέσμου ΚΑΙΡΟΣ για την αναβάθμιση της Θρησκευτικής Εκπαίδευσης. 

〰〰〰〰〰〰

Γιατί έπεσε η Βασιλεύουσα στα χέρια των Αγαρηνών; Γιατί καταστράφηκε η χιλιόχρονη αυτοκρατορία το 1453; Κρύβει μέσα της μηνύματα η τραγική αυτή ώρα, κορυφαία στην ιστορία του κόσμου; Μπορούσε να σωθή; Πολλά τα ερωτηματικά, που κρύβονται μέσα στα γεγονότα. Κι αυτά τα γεγονότα πλησιάζει με πολυεπίπεδη λογοτεχνική γραφή ο συγγραφέας Π. Μ. Σωτήρχος στις σελίδες αυτού του βιβλίου. Σέβεται την ιστορία και την αλήθεια της τούτο το μυθιστόρημα, που επιχειρεί μιάν αποκαλυπτική προσέγγιση ένδον των γεγονότων· [από το οπισθόφυλλο του βιβλίου].

«Σε απόσταση εφτακοσίων περίπου μέτρων από την Πύλη του Αγίου Ρωμανού και σε μιάν απόμερη κώχη του τείχους υπήρχε μια μικρή ξεχασμένη πόρτα, η Κερκόπορτα ή Πύλη του κίρκου (ιππόδρομος), όπου ήταν μισοκρυμμένη από αγριόχορτα και θάμνους και ήταν μια βοηθητική είσοδος, που έμενε αφύλακτη. Αυτό ήταν και το φοβερό, το μέγα λάθος. Μια λεπτομέρεια, στην οποία κανείς δεν έδινε σημασία. Ούτε την είχαν προσέξει. Ούτε την γνώριζαν. Η μικρή πορτούλα έμοιαζε σαν χτισμένος τοίχος από τα αγριόχορτα. Κι όμως η λεπτομέρεια, το ασήμαντο σημείο ανέτρεψε την παγκόσμια ιστορία και η βαρβαρότητα, πήρε την θέση του πολιτισμού…».

Π. Μ. ΣΩΤΗΡΧΟΣ. (1995). Η Γιαγιά μου η Άλωση. Αθήνα: Αρμός, σ. 217.

«Ιεραποστολή και Πολιτισμός. Το διαχρονικό παράδειγμα μαρτυρίας των αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου»

Του ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΤΣΙΡΕΒΕΛΟΥ

Εισαγωγή[1]

Το ιεραποστολικό έργο των αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου είναι μοναδικό στην Ιστορία. Σε μεγάλο βαθμό το επίτευγμά τους οφείλεται στον τρόπο διαχείρισης του σλαβικού πολιτισμού. Δεν τον αρνήθηκαν, ούτε τον υποτίμησαν, αλλά τον εξύψωσαν. Σύνδεσαν την εκκλησιαστική ζωή, τη θεολογική σκέψη και τις αξίες των Βυζαντινών με την κοινωνία και τον πολιτισμό των Σλάβων, χωρίς να χαθεί η ιδιαίτερη ταυτότητα των τελευταίων.

Ουσιαστικά οι δύο άγιοι ως απεσταλμένοι του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Μεγάλου Φωτίου, εργάστηκαν για τη σάρκωση του Λόγου του Θεού στον σλαβικό πολιτισμό. Αυτή η μέθοδος δεν είναι καινούρια για την Εκκλησία. Θεμελιώνεται στο παράδειγμα επικοινωνίας πολλών ιεραποστόλων, ανδρών και γυναικών. Η προσέγγιση αυτή στον πολιτισμό είναι αναμφίβολα χρήσιμη για τις νέες ανά τον κόσμο εκκλησίες αλλά και ενδεχομένως και για την ποιμαντική στους χριστιανούς.

Ο σεβασμός της πολιτιστικής ιδιαιτερότητας και των θρησκευτικών παραδόσεων κάθε λαού

Στον Ορθόδοξο χώρο ο πολιτισμός θεωρήθηκε ως μέσο διάδοσης του μηνύματος του Ευαγγελίου και ως γέφυρα επικοινωνίας μεταξύ των ιεραποστόλων και των γηγενών. Προφανώς αυτή η πολιτισμική συνάντηση προϋποθέτει τη βαθιά γνώση, τον σεβασμό και τη δημιουργική αξιοποίηση των συμβολικών εκφράσεων, των ηθικών αξιών, των κοινωνικών αναπαραστάσεων και οπωσδήποτε και των θρησκευτικών δοξασιών κάθε λαού.

Σύμφωνα με τον Γρηγόριο Θεολόγο, ο πολιτισμός κάθε λαού έχει την πηγή της δημιουργίας του στην αναζήτηση του Θεού. Οι πρώτοι χριστιανοί, όπως ο Απόστολος Παύλος, αξιοποίησαν δημιουργικά τις πολιτιστικές και θρησκευτικές αναπαραστάσεις των ανθρώπων της εποχής τους για να μεταδώσουν το Ευαγγέλιο. Με περισσή τόλμη ο Ιουστίνος ο Φιλόσοφος και άλλοι Πατέρες, μίλησαν για τον «άσαρκο Λόγο» που καθοδήγησε σε μοναδικά επιτεύγματα τους Αρχαίους Έλληνες. Έτσι λοιπόν η αρχαία ελληνική φιλοσοφία και παιδεία θεωρήθηκαν ως προπαρασκευή για την εν Χριστώ διδασκαλία.

Κάτι αντίστοιχο έπραξαν και οι άγιοι Κύριλλος και Μεθόδιος. Πριν την αποστολή τους, μελέτησαν και γνώρισαν σε βάθος τον σλαβικό πολιτισμό για να τον κατανοήσουν. Στη συνέχεια τον αξιοποίησαν ως «αγωγό» μετάδοσης του μηνύματος του Ευαγγελίου και κωδικοποίησης των χριστιανικών αληθειών. Όσα στοιχεία ήταν ενάντια με το εν Χριστώ ήθος, τα περιόρισαν ή τα αποκόψανε σταδιακά. Άλλα πάλι τα μεταμόρφωσαν, προσφέροντας τους ένα νέο νόημα.

Ενδεικτικά αναφέρω τρία παραδείγματα από τη σύγχρονη ιεραποστολή. Η πολυγαμία δεν είναι αποδεκτή στον Χριστιανισμό. Στις αφρικανικές φυλές ομάδες η πολυγαμία των ανδρών δε σχετίζεται με την ηδονή, αλλά με την αγωνία για επιβίωση στις ζούγκλες και τις άγριες σαβάνες καθώς και με τη διατήρηση της επικοινωνίας με τους προγόνους. Προφανώς η πρακτική αυτή είναι ενάντια στο χριστιανικό ήθος και θα πρέπει να αποκοπεί ριζικά. Συνήθως αυτό το πετυχαίνουν οι ιεραπόστολοι μετά από 2-3 γενιές. Τότε γίνεται σε βάθος κατανοητή η ιερότητα του γάμου, και ότι αυτό το Μυστήριο είναι μέγα και αποτυπώνει τη σχέση του Χριστού με την Εκκλησία.

Εξάλλου σε πολλούς πολιτισμούς της Αφρικής και της Ανατολικής Ασίας οι πρόγονοι λατρεύονται ως μικροί θεοί, που όμως καθορίζουν τη ζωή των ανθρώπων. Οι Αφρικανοί προσφεύγουν και ικετεύουν τους προγόνους για να αντιμετωπίσουν τις δυσκολίες της ζωής και να λάβουν σημαντικές αποφάσεις. Αν και πιστεύουν σε έναν ανώτερο θεό, ωστόσο δεν τον επικαλούνται. Μάλιστα η προγονολατρία είναι τόσο σημαντική, ώστε οι σαμάνοι που επικοινωνούν με τους προγόνους, καθορίζουν τη ζωή και τις επιλογές της κοινότητας. Προφανώς αυτή η λατρεία δεν είναι αποδεκτή στον Ορθόδοξο κόσμο. Ωστόσο οι δοξασίες αυτές μπορούν να μεταμορφωθούν νοηματικά και να λειτουργήσουν ως γέφυρα για την ανάδειξη της τιμής των αγίων και της ιερότητας των μνημόσυνων στη ζωή της Εκκλησίας.

Το τρίτο παράδειγμα αναφέρεται σε πολιτιστικά στοιχεία που μπορούν να γίνουν αποδεκτά δίχως αλλαγή. Τέτοια είναι τα σύμβολα στον γάμο, π.χ., αντί για στεφάνια να χρησιμοποιούνται τοπικά στοιχεία ή η μουσική, τα τύμπανα και ο χορός, όπως συμβαίνει στη λατρεία της Αφρικανικής Ορθοδοξίας.

Αυτή άλλωστε είναι η πρακτική της Ορθόδοξης Εκκλησίας στο διάλογο με τις ετερότητες. Γι’ αυτό οι σύγχρονοι ιεραπόστολοι έχουν το χρέος να μελετούν διαρκώς τις πολιτιστικές εκφράσεις, τη θρησκεία και τις κοινωνικές αξίες του έθνους, που καλούνται να κηρύξουν. Πολλές φυλές που θεωρούνται πρωτόγονες για τα στενά κριτήρια του δυτικού πολιτισμού, έχουν μία μεγάλη πολιτιστική εξέλιξη και έναν πολιτιστικό κώδικα, με τον οποίον αναπαριστούν τις εμπειρίες και τα βιώματά τους. Ο εθιμικός αυτός κώδικας απαιτείται να μελετηθεί σε βάθος και να αξιοποιηθεί για να μεταδοθεί το μήνυμα του Ευαγγελίου με τα κριτήρια που αναφέρθηκαν.

Σε κάθε περίπτωση η επιθετική και δίχως αξιολόγηση απόρριψη των τοπικών πολιτιστικών στοιχείων απογυμνώνει τον εθιμικό πλούτο των γηγενών. Οι ντόπιοι λειτουργούν νοσηρά, αφού αποδέχονται δίχως αφομοίωση ξενότροπα νοητικά κατασκευάσματα. Η τακτική αυτή ακολουθήθηκε πολλές φορές από δυτικούς ιεραποστόλους, οι οποίοι απέρριψαν καθετί τοπικό ως ειδωλολατρικό. Το αποτέλεσμα ήταν το ιεραποστολικό τους έργο να μην αποκτήσει ρίζες και να αποτύχει εξ ολοκλήρου με το πέρασμα του χρόνου.

Το ζητούμενο λοιπόν είναι η σάρκωση του Λόγου του Θεού σε κάθε πολιτισμό με κριτικό τρόπο και δημιουργική σκέψη. Το γράφει πολύ ωραία ο Μέγας Βασίλειος, ότι ο κάθε άνθρωπος έχει τη δυνατότητα «προς το αγαθόν οικειώσεως» (ΒΕΠ 53, 148). Έργο των ιεραποστόλων δεν είναι η πολιτιστική αφομοίωση των γηγενών ή η εξαφάνιση του πολιτισμού τους. Χρέος τους είναι ο διάλογος, η γόνιμη αλληλεπίδραση και η δημιουργική σύνθεση μεταξύ των πολιτισμών. Κάθε λαός καλείται να αναπτύξει τον δικό του πολιτισμό μέσα από τις ευαγγελικές σταθερές και ξέχωρα από εθνικιστικά και ξένα προσωπεία.

Αποκορύφωμα αυτού του τρόπου εργασίας αποτελεί η μετάφραση των ιερών κειμένων (Αγία Γραφή, Πατέρες, Λειτουργικά Κείμενα) στη γλώσσα και τις διαλέκτους κάθε λαού. Το παράδειγμα των ισαποστόλων αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου παραμένει μοναδικό στην χριστιανική ιστορία. Στην προσπάθεια τους να μεταφέρουν το Ευαγγέλιο στους Σλάβους, ασχολήθηκαν συστηματικά με τη δημιουργία ενός αλφαβήτου, στο οποίο θα μπορούσε να καταγραφεί η μέχρι τότε προφορική σλαβική γλώσσα. Έτσι λοιπόν οι Σλάβοι για πρώτη φορά πέρασαν από τον προφορικό στο γραπτό λόγο. Ουσιαστικά πρόκειται για μια γενναία αναβάθμιση του σλαβικού πολιτισμού αλλά και ευρύτερη προαγωγή του πολιτισμού.

Η δημιουργία στελεχών και η σύσταση Τοπικής Εκκλησίας

Όλα όσα αναφέρθηκαν απαιτούν τη συνεργασία με τα γηγενή στελέχη. Αυτό άλλωστε έπραξαν και οι άγιοι Κύριλλος και Μεθόδιος και συνεργάστηκαν με τους ντόπιους μαθητές τους Κλήμη, Ναούμ, Σάββα, Γεράσιμο και Αγγελάριο. Όλοι μαζί αποτέλεσαν τους άγιους Επτάριθμους. Αυτοί συνέχισαν τη μετάδοση του μηνύματος του Ευαγγελίου στις γύρω περιοχές.

Και στις μέρες μας, η χειροτονία ιθαγενών κληρικών και η δημιουργία ομάδας γηγενών λαϊκών στελεχών, ανδρών και γυναικών, καλλιεργεί σχέσεις εμπιστοσύνης με την τοπική κοινότητα και διευκολύνει την κωδικοποίηση του Ευαγγελίου στον τοπικό πολιτισμό. Έτσι λοιπόν δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για μια γνήσια και προσωπική «ψηλάφηση» της αναστάσιμης εμπειρίας από τους νεοφώτιστους. Κατά αυτόν τον τρόπο οι κατηχούμενοι μπορούν να μεταβληθούν σταδιακά σε νέους ιεραποστόλους.

Σύμφωνα με τον Αρχιεπίσκοπο Αλβανίας Αναστάσιο, «κάθε Εκκλησία, χωρίς να απωλέσει την “τοπική” της ταυτότητα, οφείλει να αναπτύξει την “καθολικότητα” της, ζώντας οργανικά την παράδοση, την ενότητα και την κοινωνία με την «μία, αγία, καθολική και αποστολική Εκκλησία» (2000:125). Και αυτή είναι η καθοριστική συμβολή των γηγενών στο ιεραποστολικό κήρυγμα.

Επίλογος

Η προσωπικότητα του ιεραποστόλου αποτελεί τον πιο καθοριστικό παράγοντα για τον ευαγγελισμό των εθνών. Ο ιεραπόστολος συνταράσσεται υπαρξιακά από την Ανάσταση του Χριστού και επιθυμεί να μοιρασθεί αυτή την εμπειρία και με άλλους ανθρώπους. Το βίωμα αυτό τον οδηγεί να κηρύξει το Ευαγγέλιο με φιλική διάθεση, έργα διακονίας και με αυτοθυσιαστικό φρόνημα. Αυτό άλλωστε έπραξαν και οι άγιοι Κύριλλος και Μεθόδιος και αποτελούν διαχρονικά πρότυπα αποστόλων. Το παράδειγμά τους ακολούθησαν όλοι οι μετέπειτα κήρυκες του Ευαγγελίου στα έθνη, όπως ο νέος άγιος της Εκκλησίας μας, ο π. Χρυσόστομος Παπασαραντόπουλος που διακόνησε στην Αφρική, η οσία Γερόντισσα Γαβριηλία, ο αρχιμανδρίτης Κοσμάς Γρηγοριάτης, ο Μητροπολίτης Νιγηρίας Αλέξανδρος Γιαννίρης, ο Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας Αναστάσιος, ο Μητροπολίτης Νέας Ζηλανδίας Αμφιλόχιος και άλλοι πολλοί. Όλοι τους δεν αναζητήσαν την πολιτιστική ομοιομορφία, αλλά την ομοψυχία στην πολυφωνία.

Σήμερα το παράδειγμά των αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου είναι σημαντικό και για την ποιμαντική εργασία της Εκκλησίας, ώστε οι χριστιανοί να μάθουν με σωστό τρόπο την πίστη τους, χωρίς θρησκοληψία ή φανατισμό. Το διαδίκτυο και ο σύγχρονος πλουραλιστικός τρόπος ζωής έχουν οδηγήσει στη διαμόρφωση ποικίλων αναπαραστάσεων και διαφορετικών αντιλήψεων, ακόμη και μεταξύ των ατόμων που έχουν κοινή εθνική καταγωγή και θρησκευτική πίστη. Ειδικά οι νέοι επικοινωνούν με τους δικούς τους κώδικες και επιλέγουν τις δικές τους πολιτιστικές εκφράσεις, που είναι εντελώς διαφορετικές από εκείνες των προηγουμένων γενιών. Επομένως και εδώ απαιτείται μια ανάλογη προετοιμασία για να κωδικοποιηθεί το αναλλοίωτο μήνυμα της εν Χριστώ σωτηρίας στις αναζητήσεις των νέων.

Άλλωστε, «ο μεν θερισμός είναι πολύς, οι εργάτες όμως είναι λίγοι· παρακαλέστε, λοιπόν, τον κύριο του θερισμού να βγάλει εργάτες στον θερισμό του» (Μτ. 9:37-38)!

Αναφορές

Αναστασίου Γιαννουλάτου Αρχιεπισκόπου Αλβανίας, Παγκοσμιότητα και Ορθοδοξία, εκδ. Ακρίτας, Τίρανα 2000.

Αναστασίου Γιαννουλάτου Αρχιεπισκόπου Αλβανίας, Έως εσχάτου της γης. Ιστορικά ιεραποστολικά μελετήματα, εκδ. Αποστολικής Διακονίας, Αθήνα 2009.

Αναστασίου Γιαννουλάτου Αρχιεπισκόπου Αλβανίας, Στην Αφρική. Άρθρα, μελέτες, απολογισμοί, οδοιπορικά (Με ανταποκρίσεις συνεργατών), εκδ. Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα 2010.

Βασιλείου Μέγα, Ερώτησις Β’ . ΒΕΠ 53, 148.

Γρηγορίου Θεολόγου, Λόγος θεολογικός Ε΄ Περί του Αγίου Πνεύματος, PG 36.

Ιουστίνου Μάρτυρος, Απολογία Β΄).

Ευαγγέλου Ηλία, Ιστορία της Μεσαιωνικής Γραμματείας των Ορθοδόξων Σλάβων, εκδ. Αφοί Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2023.

Κούκουρα Δήμητρα, Το κήρυγμα της Εκκλησίας και η διαμόρφωσή του. Ομιλία - Λόγος, εκδ. Μπαρμπουνάκης, Θεσσαλονίκη 2019.

Ματσούκα Νίκου, Ορθοδοξία και αίρεση στους εκκλησιαστικούς συγγραφείς του Δ΄, Ε΄, ΣΤ΄ αιώνα, εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 1992.

Παναγιωτόπουλου Πέτρου, «Η ιεραποστολή ως πληρότητα», Πάντα τα Έθνη, τεύχ. 145 (2018), σελ. 15-21.

Παπαθανασίου Θανάση, Πες το στον άνεμο! Μελέτες για το ειδύλλιο Μαύρης Αφρικής και Χριστιανισμού, εκδ. Άρτος Ζωής, Αθήνα 2022.

Ταρνανίδη Ιωάννη, Μεσαιωνική Γραμματεία των Σλάβων, εκδ. Αφοί Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2013.

Τσιρέβελου Νικολάου, Θεολογική θεμελίωση της Ορθόδοξης Μαρτυρίας. Σπουδή στο έργο του Αρχιεπισκόπου Αλβανίας Αναστασίου, εκδ. Ostracon Publishing, Θεσσαλονίκη 2015.

Τσιρέβελου Νικολάου, Ένας πρόδρομος της Ορθόδοξης Μαρτυρίας στην Οικουμένη. Άγιος Αμφιλόχιος της Πάτμου, εκδ. Ostracon Publishing, Θεσσαλονίκη 2019

Τσιρέβελου Νικολάου, Η Ορθόδοξη Μαρτυρία κατά τη μεταπολεμική περίοδο. Ο ρόλος των ιεραποστολικών περιοδικών Πορευθέντες και Πάντα τα Έθνη, εκδ. Αρμός, Αθήνα

[1] Το παρόν κείμενο αποτελεί μέρος της εισήγησης που εκφωνήθηκε στο πλαίσιο της Εσπερίδας με θέμα: «Η Ιεραποστολή χθες και σήμερα. Από τους Αγίους Κύριλλο και Μεθόδιο στη σύγχρονη Ιεραποστολική Μαρτυρία», η οποία πραγματοποιήθηκε στον Ιερό Προσκυνηματικό Ναό Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου τη Δευτέρα 4 Μαΐου 2026. Ο Νικόλαος Τσιρέβελος, είναι Δρ Θεολογίας ΑΠΘ - Εργαστηριακό Διδακτικό Προσωπικό Τμήματος Θεολογίας ΑΠΘ και Διδάσκων στο Πανεπιστημιακό Κολλέγιο ΛΟΓΟΣ 

ΠΗΓΗ: η τέχνη του θεολογείν