Του ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ
Φέτος σε όλο τον δυτικό κόσμο εορτάζονται, με πλήθος εκδηλώσεις, θρησκευτικές ή ακαδημαϊκές, τα 800 χρόνια από την κοίμηση του αγίου Φραγκίσκου της Ασσίζης, τη νύχτα της 3ης προς την 4η Οκτωβρίου 1226. Στην Ελλάδα δεν το έχουμε μάλλον πάρει είδηση, και ας τον μυθιστόρησε ο διασημότερος πεζογράφος μας (Ο Φτωχούλης του Θεού). Πολλές είναι και οι εκδόσεις ή επανεκδόσεις σχετικών βιβλίων που έγιναν με αυτήν την επετειακή αφορμή, άλλων αυστηρά επιστημονικών και άλλων στην κατηγορία των ψυχωφελών. Από τα πρώτα ξεχωρίζω το βιβλίο του Sylvain Piron, François et ses frères. Biographie collective de François d’ Assise (Éditions la Tempête, 2026), το οποίο συνιστώ ασμένως σε κάθε ενδιαφερόμενο.
Ο άγιος Φραγκίσκος (1181 ή 1182-1226) είναι ο άγιος της Καθολικής Εκκλησίας με την οικουμενικότερη αποδοχή, τον αναγνωρίζουν και τον τιμούν χριστιανοί όλων των ομολογιών, πιστοί άλλων θρησκειών και άθεοι, ένας οδηγός της ανθρωπότητας, όπως τον αποκαλεί ο σπουδαίος ιστορικός Ζακ Λε Γκοφ στη βιογραφία του (Jacques le Goff, Saint François d’ Assise, folio, σ. 117). Ο Νίτσε θεωρούσε ότι ήταν ο μόνος αληθινός μαθητής του Χριστού. Ο άνθρωπος αυτός, που δεν ήταν μεγάλος θεολόγος, συγγραφέας ή οτιδήποτε άλλο, με μια μικρή συντροφιά δίπλα του, άλλαξε τον ρου της ιστορίας στη Δύση. Η δύναμή του βρισκόταν στο ότι πήρε πολύ σοβαρά το Ευαγγέλιο και αποφάσισε να το τηρήσει. Ακολούθησε πιστά τον Χριστό, έζησε χριστικά, εξού και του δωρίστηκαν τα στίγματα του Σταυρού, στις 14 Σεπτεμβρίου 1224, ημέρα της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, κάτι που μέχρι το τέλος της ζωής του προσπάθησε με διάφορους τρόπους να κρατήσει κρυφό.
Η μεταστροφή του αγίου Φραγκίσκου δεν γίνεται από τη μια στιγμή στην άλλη, αλλά κρατάει καιρό, είναι ουσιαστικά μια πορεία, με διάφορα επεισόδια (βλ. Jacques le Goff, François d’ Assise, ό.π., σ. 60). Αποφασιστικό πάντως γεγονός αυτής της πορείας μεταστροφής είναι, όπως εξηγεί ο ίδιος ο άγιος στις πρώτες αράδες της βαρυσήμαντης Διαθήκης του, η συνάντησή του με τους λεπρούς. Ο ασπασμός του λεπρού μια μέρα του 1205 θα μεταμορφώσει οριστικά τη ζωή του και συνακόλουθα τη ζωή εκατοντάδων χιλιάδων άλλων ανθρώπων.
Το κέντρο της ζωής και της διδασκαλίας του αγίου Φραγκίσκου ήταν η αποστέρηση του εαυτού από κάθε αγαθό, η απογύμνωση, και με την κυριολεκτική ακόμη σημασία της λέξης, η απόλυτη πτωχεία. Ο Φραγκίσκος και η παρέα του θεώρησαν ότι οι εντολές του Ευαγγελίου απευθύνονται σε αυτούς τους ίδιους προσωπικά και θέλησαν να τις εφαρμόσουν κατά γράμμα: μηδέν αίρετε εις την οδόν, μήτε ράβδους μήτε πήραν μήτε άρτον μήτε αργύριον μήτε ανά δύο χιτώνας έχειν (Λκ 9:3). Έτσι ακριβώς έζησαν και πορεύτηκαν μέσα στον κόσμο, μονοχίτωνες και ανυπόδητοι επαίτες. Το κρίσιμο σημείο σε αυτή την πρόταση βιοτής είναι το αργύριον, τα λεφτά. Ο άγιος Φραγκίσκος στον Κανόνα του 1221, αυτόν που δεν έλαβε την παπική βούλα (Regula non bullata), στο όγδοο άρθρο («Quod fratres non recipiant pecuniam»), όρισε να μη δέχονται χρήματα για κανέναν λόγο, ούτε για να αγοράσουν ρούχα ούτε για να αγοράσουν βιβλία ούτε ως αμοιβή για την εργασία τους, με μόνη εξαίρεση αν πρόκειται να καλύψουν με αυτά τις ανάγκες άρρωστου αδελφού. Προτρέπει τους συνοδοιπόρους του να μην αποδίδουν στα χρήματα μεγαλύτερη αξία και χρησιμότητα από ό,τι στα χαλίκια, και συμπληρώνει πως όποιος δεν το πιστεύει αυτό σημαίνει ότι τον έχει τυφλώσει ο διάβολος. Αν κάποιος αδελφός παραβιάσει την εντολή και δεχτεί χρήματα, που δεν είναι για τις ανάγκες ασθενών, αυτός είναι ψευδάδελφος, κλέφτης και ληστής, Ιούδας. Η άρνηση των χρημάτων είναι απόλυτη. Οι fratres minores δεν πρέπει να πιάνουν χρήματα στα χέρια τους, αυτό θα αποτελεί το θεμελιακό διακριτικό γνώρισμά τους. Ποια η σημασία αυτής απόλυτης άρνησης και καταδίκης των χρημάτων; Είναι άραγε μόνο η ακριβής τήρηση του Ευαγγελίου και η προσήλωση στην παραδοσιακή ακτημοσύνη των μοναχών; Ασφαλώς ναι, αλλά είναι και κάτι καινούργιο, συνδεδεμένο με την εποχή. Βρισκόμαστε στον 13ο αιώνα, όταν αρχίζει να αναπτύσσεται η χρηματική οικονομία, που επιτρέπει τη μεγάλη συσσώρευση αγαθών, πολλαπλάσιων από τις πραγματικές ανάγκες αυτών που τα σωρεύουν. Σε αυτήν ακριβώς τη νέα οικονομική πραγματικότητα αποτελεί αντίδραση η απόλυτη άρνηση του χρήματος από τον άγιο Φραγκίσκο. Από την ιστορία του φραγκισκανισμού γνωρίζουμε πως οι μαθητές, μετά τον θάνατο του αγίου, διχάστηκαν πάνω στο ζήτημα αυτό ακριβώς. Το χρήμα πάντα διχάζει.
Υπάρχει ωστόσο στη διδασκαλία του και κάτι που δεν διχάζει, αλλά συναντάει τη γενική αποδοχή, η αγάπη του αγίου Φραγκίσκου για τον κόσμο και τα πλάσματά του, όπως την έζησε στη ζωή του -οι βιογράφοι του έχουν διασώσει πολλά σχετικά περιστατικά- και την εξέφρασε συγκλονιστικά στο Άσμα στον αδερφό Ήλιο, δοξολογική προσευχή αγάπης για τον ήλιο, το φεγγάρι, τα αστέρια, τον άνεμο, τα σύννεφα, τον νερό, τη φωτιά, τη γη και τους καρπούς της. Αυτό το ποίημα γραμμένο στα ιταλικά της Ούμπριας (και όχι στα λατινικά), που ο Ερνέστος Ρενάν το θεωρούσε το ωραιότερο θρησκευτικό δημιούργημα μετά τα Ευαγγέλια, ο Φραγκίσκος το έγραψε την άνοιξη του 1225, σε μια καλύβα, άρρωστος και εξαντλημένος. Οι δύο τελευταίες στροφές γράφτηκαν αργότερα, η τελευταία μάλιστα, όπου δοξάζει τον Θεό για τον αδελφό μας τον Θάνατο, γράφτηκε λίγο πριν πεθάνει και ο ίδιος. Η προσευχή αυτή αποτελεί έκφραση χαράς για το γεγονός πως υπάρχουν γύρω μας τα πλάσματα του Θεού, όλα ανεξαιρέτως, ήμερα και άγρια. Ο χριστιανισμός του Φραγκίσκου είναι απολύτως ένας χριστιανισμός αγάπης και χαράς, που για να μπορέσει ωστόσο να υπάρξει πραγματικά προϋποθέτει την ελευθερία της πτωχείας. Το Άσμα στον αδερφό Ήλιο συνδέεται άρρηκτα με την καταδίκη του χρήματος!
Για όποιον θα ενδιαφερόταν ενδεχομένως να εισέλθει λίγο στο πνεύμα του αγίου Φραγκίσκου, θα πρότεινα ως πρώτο βήμα να αναζητήσει και να δει την αριστουργηματική ταινία του Ρομπέρτο Ροσελλίνι, με τη συνεργασία του Φελλίνι στο σενάριο, Francesco, giullare di Dio (1950).
ΠΗΓΕΣ:
