Οι μεγάλες πλατφόρμες κατακερματίζουν την προσοχή, πολλαπλασιάζουν τις άμεσες ικανοποιήσεις, δημιουργούν εθιστικούς βρόχους, παγιδεύουν τους χρήστες σε αλγοριθμικές φούσκες και εκθέτουν ανηλίκους σε εξαιρετικά βίαιο, επικίνδυνο και τοξικό περιεχόμενο.
Συνέντευξη με τον Μισέλ Ντεμουρζέ*
Για έναν αιώνα, οι δυτικές κοινωνίες ζούσαν με μια έμμεση βεβαιότητα: κάθε γενιά θα ήταν πιο μορφωμένη, πιο προηγμένη γνωστικά και καλύτερα διανοητικά εξοπλισμένη από την προηγούμενη. Ωστόσο, αυτή η ιστορική δυναμική φαίνεται τώρα να αντιστρέφεται.
Μείωση των επιπέδων ανάγνωσης, εξασθένηση του εύρους προσοχής και μείωση των λεκτικών δεξιοτήτων: αρκετές διεθνείς μελέτες δείχνουν μια άνευ προηγουμένου μείωση ορισμένων γνωστικών ικανοτήτων μεταξύ των νεότερων γενεών. Μήπως οι υπερσυνδεδεμένες κοινωνίες αποδυναμώνουν τα πνευματικά θεμέλια που κάποτε αποτελούσαν το δυνατό τους σημείο;
- Ιστορική αντιστροφή του φαινομένου Flynn**: σε αρκετές δυτικές χώρες, ορισμένες γνωστικές ικανότητες εξελίσσονται λιγότερο ή μειώνονται, ιδίως οι λεκτικές δεξιότητες και η προσοχή.
- Αυτή η μείωση συνδέεται με διάφορους συγκλίνοντες παράγοντες: οθόνες αναψυχής, μειωμένη ανάγνωση, κατακερματισμένη προσοχή και υποβαθμισμένο ύπνο.
- Η ψηφιοποίηση των σχολείων έχει συχνά προκαλέσει ασθενείς ή αρνητικές επιπτώσεις όταν αντικαθιστά τις παιδαγωγικές βασικές αρχές.
- Αυτό το ζήτημα υπερβαίνει τα σχολεία και επηρεάζει την καινοτομία, την παραγωγικότητα, την ποιότητα του δημοκρατικού διαλόγου και την ανάπτυξη του ανθρώπινου κεφαλαίου.
Iστορική αναστροφή για όλη τη Δύση
Atlantico: Για σχεδόν δύο αιώνες, κάθε γενιά πέτυχε καλύτερα γνωστικά αποτελέσματα από την προηγούμενη. Γιατί η τρέχουσα αντιστροφή αυτής της τάσης αποτελεί ένα σημαντικό ιστορικό γεγονός, πολύ πέρα από μια απλή σχολική ή εκπαιδευτική συζήτηση;
Μισέλ Ντεμουρζέ: Πρέπει να διευκρινίσουμε την ιδέα ότι αυτή η εξέλιξη ήταν απόλυτα γραμμική και καθολική για δύο αιώνες. Αυτό που ονομάζουμε φαινόμενο Φλιν είναι ένα φαινόμενο που παρατηρήθηκε κατά τον 20ό αιώνα σε χώρες που βίωσαν συνεχή βελτίωση στις συνθήκες υγείας, οικονομίας και εκπαίδευσης. Δεν είναι «φυσικός νόμος» της ανθρωπότητας, αλλά προϊόν ενός περιβάλλοντος που ευνοεί τη γνωστική ανάπτυξη: καλύτερη διατροφή, μείωση των παιδικών ασθενειών, μεγαλύτερη διάρκεια σχολικής φοίτησης, πολιτιστικός εμπλουτισμός, οικονομική σταθερότητα, αυξημένες γνώσεις κ.ο.κ.
Η ανθρώπινη νοημοσύνη εξαρτάται από αυτούς τους πολλαπλούς παράγοντες. Ιστορικά, για δεκαετίες, στις περισσότερες ανεπτυγμένες δυτικές χώρες, αυτοί οι παράγοντες εξελίχθηκαν προς θετική κατεύθυνση. Τα παιδιά μεγάλωσαν σε περιβάλλοντα που ήταν γενικά πιο ευνοϊκά από αυτά των γονιών τους. Και αυτό είχε ως αποτέλεσμα μια σταδιακή αύξηση της απόδοσης σε γνωστικά τεστ.
Ωστόσο, αυτό που συμβαίνει σήμερα είναι πρωτοφανές για αυτές τις κοινωνίες: σε αρκετές δυτικές χώρες, αυτή η τάση σταμάτησε και στη συνέχεια άρχισε να αντιστρέφεται. Τα πρώτα ισχυρά μηνύματα προήλθαν από τις σκανδιναβικές χώρες, ιδίως τη Νορβηγία και τη Δανία, οι οποίες διαθέτουν εξαιρετικά ισχυρές βάσεις δεδομένων που παρακολουθούνται εδώ και αρκετές δεκαετίες. Το φαινόμενο παρατηρήθηκε στη συνέχεια και σε άλλες χώρες: το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ολλανδία, τις Ηνωμένες Πολιτείες… Είναι πλέον δύσκολο να αμφισβητηθεί.
Αυτό που καθιστά αυτή την τάση τόσο ανησυχητική είναι ότι επηρεάζει άμεσα το ανθρώπινο κεφάλαιο πάνω στο οποίο βασίζονται οι σύγχρονες οικονομίες μας. Μια προηγμένη κοινωνία βασίζεται στην ικανότητα του πληθυσμού της να κατανοεί πολύπλοκα συστήματα, να καινοτομεί, να επεξεργάζεται πληροφορίες, να παράγει γνώση και να διατηρεί υψηλό επίπεδο πνευματικής παραγωγικότητας. Για πολύ καιρό, οι δυτικές κοινωνίες θεωρούσαν αυτή τη γνωστική πρόοδο δεδομένη, σχεδόν αυτόματα. Σαν κάθε γενιά να γινόταν μηχανικά πιο αποτελεσματική από την προηγούμενη. Αυτή η υπόθεση τώρα κλονίζεται.
Και πίσω από αυτή την αντιστροφή κρύβεται κάτι βαθιά ανησυχητικό: οι πλουσιότερες, πιο τεχνολογικά προηγμένες και πιο συνδεδεμένες κοινωνίες στην ιστορία αρχίζουν να παράγουν γενιές των οποίων οι θεμελιώδεις ικανότητες μειώνονται. Αυτό είναι ένα σημαντικό πολιτισμικό παράδοξο.
Στάφορντ: Κινδυνος για τη Δημοκρατία!
Atlantico: Όταν μιλάμε για γνωστική παρακμή και την αντιστροφή του φαινομένου Flynn, εννοούμε μια συνολική παρακμή της ανθρώπινης νοημοσύνης ή κυρίως την παρακμή ορισμένων δεξιοτήτων που ιστορικά εκτιμώνται από τα σχολεία και τα τυποποιημένα τεστ; Περιορίζεται η νοημοσύνη πραγματικά σε ποσοτικοποιήσιμα και μετρήσιμα κριτήρια ή μήπως αυτές οι εξελίξεις δείχνουν και μια άλλη μορφή προσαρμογής σε ένα βαθιά διαφορετικό γνωστικό και ψηφιακό περιβάλλον;
Μισέλ Ντεμουρζέ: Πρέπει να αποφύγουμε δύο παρανοήσεις. Η πρώτη θα ήταν να αρνηθούμε τα δεδομένα εξηγώντας ότι «οι νέοι είναι απλώς έξυπνοι με διαφορετικό τρόπο». Η δεύτερη θα ήταν να ισχυριστούμε ότι όλη η ανθρώπινη νοημοσύνη καταρρέει ομοιόμορφα. Η πραγματικότητα είναι πιο περίπλοκη.
Καταρχάς, η νοημοσύνη προφανώς δεν περιορίζεται σε μια απλή βαθμολογία IQ ή σε μερικά τυποποιημένα κριτήρια. Οι ανθρώπινες ικανότητες είναι πολύπλευρες: δημιουργικότητα, κοινωνική νοημοσύνη, προσαρμοστικότητα, αφηρημένη συλλογιστική και συναισθηματική νοημοσύνη. Επομένως, τα γνωστικά τεστ δεν αποτυπώνουν ποτέ πλήρως το φάσμα της ανθρώπινης νοημοσύνης.
Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι μετρούμενες δεξιότητες είναι αυθαίρετες ή δευτερεύουσες. Επιπλέον, το φαινόμενο Flynn δεν έχει αντιστραφεί παντού ή ομοιόμορφα. Ορισμένες χώρες συνεχίζουν να προοδεύουν, ιδιαίτερα εκείνες που εξακολουθούν να επιδιώκουν δυναμική στην οικονομική, υγειονομική και εκπαιδευτική ανάπτυξη. Και δεν φαίνεται να επηρεάζονται όλα τα στοιχεία της νοημοσύνης με τον ίδιο τρόπο.
Αυτό που φαίνεται ιδιαίτερα ευάλωτο σήμερα είναι οι λεκτικές δεξιότητες: ο πλούτος του λεξιλογίου, η κατανόηση κειμένου, οι γενικές γνώσεις, η συλλογιστική και η κριτική κατανόηση των πληροφοριών. Με άλλα λόγια, όλα όσα εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τη γλώσσα, την ανάγνωση, την απομνημόνευση και τη συσσωρευμένη γνώση. Οι δεξιότητες συγκέντρωσης επίσης επιδεινώνονται ραγδαία.
Και αυτό δεν είναι ασήμαντο, επειδή αυτές οι δεξιότητες δομούν ένα μεγάλο μέρος της σχέσης μας με τον κόσμο . Η γλώσσα δεν χρησιμοποιείται μόνο για επικοινωνία. Χρησιμοποιείται και για σκέψη. Όσο πλουσιότερο είναι το λεξιλόγιο ενός ατόμου, όσο πιο εκλεπτυσμένη είναι η γνώση του στη σύνταξη και όσο πιο στέρεες είναι οι γνώσεις του, τόσο πιο ικανό είναι να δομεί πολύπλοκη σκέψη, να αναλύει αφηρημένες καταστάσεις, να ιεραρχεί τις πληροφορίες ή να χειρίζεται λεπτές ιδέες. Ωστόσο, αυτή τη στιγμή παρατηρούμε μια μαζική μείωση στην ανάγνωση, ιδίως σε μεγαλύτερα κείμενα, μια μείωση στις λεκτικές ανταλλαγές εντός των οικογενειών, μια αυξανόμενη έμφαση στην αναψυχή, η οποία συσχετίζεται με την αποδυνάμωση της ικανότητας προσπάθειας, καθώς και μια επιδείνωση του ύπνου, ο οποίος παίζει κεντρικό ρόλο στην ανάπτυξη και τη λειτουργία του εγκεφάλου. Όλα αυτά συμβαίνουν σε ένα ψηφιακό περιβάλλον που ωθεί συνεχώς προς σύντομες, κατακερματισμένες και συναισθηματικά φορτισμένες μορφές.
Κάποιοι υποστηρίζουν ότι οι νέοι αναπτύσσουν μια μορφή «ψηφιακής νοημοσύνης», που ταιριάζει καλύτερα σε αυτό το νέο γνωστικό περιβάλλον. Πιθανότατα υπάρχουν κάποιες μορφές προσαρμογής. Τα ψηφιακά περιβάλλοντα μπορούν, για παράδειγμα, να ενθαρρύνουν τους γρήγορους χρόνους αντίδρασης που συνδέονται με πιο επιφανειακή επεξεργασία ή ορισμένες μορφές οπτικής προσοχής.
Όταν όμως μετράμε στην πραγματικότητα τις ψηφιακές δεξιότητες των νεότερων γενεών, τα αποτελέσματα είναι πολύ λιγότερο εντυπωσιακά από ό,τι θα περίμενε κανείς. Μελέτες για τον ψηφιακό γραμματισμό δείχνουν ότι η πλειοψηφία των νέων αντιμετωπίζει σημαντικές δυσκολίες στην αναζήτηση, κατανόηση, αξιολόγηση και κριτική ανάλυση των πληροφοριών που συναντούν καθημερινά, ιδιαίτερα στο διαδίκτυο. Πολλοί δυσκολεύονται να διακρίνουν μια αξιόπιστη πηγή από τη χειραγώγηση ή τις ψευδείς ειδήσεις.
Η έρευνα που διεξήχθη στο Στάνφορντ*** είναι εξαιρετικά ανησυχητική από αυτή την άποψη. Οι ερευνητές εξηγούν ότι η ικανότητα των νέων να αξιολογούν σωστά τις πληροφορίες στο διαδίκτυο έχει γίνει τόσο αδύναμη που πλέον αποτελεί πιθανή απειλή για τη λειτουργία της ίδιας της δημοκρατίας.
Ναι, λοιπόν, ορισμένες μορφές γνωστικής προσαρμογής πιθανώς υπάρχουν σε ψηφιακά περιβάλλοντα. Αλλά δεν αντισταθμίζουν την υποβάθμιση των βασικών δεξιοτήτων που απαιτούνται για την εις βάθος μάθηση, την κριτική σκέψη, την παραγωγή γνώσης ή την πνευματική καινοτομία. Ακόμη και μια λεγόμενη συνδεδεμένη κοινωνία εξακολουθεί να χρειάζεται τη γλώσσα, την ανάγνωση, τη μνήμη, τη συγκέντρωση και τις γενικές γνώσεις για να λειτουργήσει βιώσιμα.
Οθόνες εναντίον ανάγνωσης και ύπνου
Atlantico: Υπάρχει αιτιώδη σύνδεση μεταξύ της έκθεσης σε οθόνες και της γνωστικής παρακμής ή μήπως πρόκειται για μια βολική συσχέτιση που συγκαλύπτει άλλους παράγοντες;
Μισέλ Ντεμουρζέ: Σήμερα, γίνεται πολύ δύσκολο να υποστηρίξει κανείς σοβαρά ότι οι οθόνες δεν παίζουν κανέναν αιτιώδη ρόλο σε αυτήν την εξέλιξη. Φυσικά, οι οθόνες δεν είναι ο μόνος παράγοντας. Αλλά ο τεράστιος όγκος των συσσωρευμένων δεδομένων αρχίζει να γίνεται εξαιρετικά επαχθής.
Το πρόβλημα είναι ότι συχνά συγχέουμε την «επιστημονική προσοχή» με την πνευματική παράλυση. Φυσικά, στη βιολογία και τις ανθρωπιστικές επιστήμες, υπάρχουν πάντα πολλαπλές μεταβλητές, πολύπλοκες αλληλεπιδράσεις και τεμνόμενες αιτιακές σχέσεις. Αλλά σε ένα συγκεκριμένο σημείο, όταν οι μελέτες συγκλίνουν μαζικά, όταν έχουμε συνεκτικές αιτιακές εξηγήσεις, όταν λαμβάνουμε υπόψη μελέτες που χειραγωγούν πειραματικά την έκθεση σε ποικίλο ψηφιακό περιεχόμενο (κοινωνικά δίκτυα, ταινίες, παιχνίδια κ.λπ.) και όταν παρατηρούμε τις ίδιες βλαβερές επιπτώσεις σε διαφορετικά πλαίσια, σε διαφορετικούς πληθυσμούς, ανεξάρτητα από τις λεπτομέρειες της χρήσης τους, το να συνεχίζουμε να ισχυριζόμαστε ότι η συζήτηση δεν έχει διευθετηθεί, ότι μας λείπουν μελέτες, ότι δεν υπάρχει συναίνεση και, τελικά, ότι είναι επείγον να μην κάνουμε τίποτα, συνορεύει με πνευματική ανεντιμότητα.
Και οι επεξηγηματικοί μηχανισμοί είναι πολυάριθμοι
Καταρχάς, οι οθόνες μειώνουν δραστικά τις πρώιμες λεκτικές αλληλεπιδράσεις. Ωστόσο, είναι γνωστό εδώ και καιρό ότι η ανάπτυξη της νοημοσύνης (ιδιαίτερα της λεκτικής αλλά και της συναισθηματικής) εξαρτάται άμεσα από τον πλούτο των οικογενειακών αλληλεπιδράσεων κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής. Ορισμένες μελέτες δείχνουν ότι μέσα σε λίγα μόνο χρόνια, τα παιδιά έχουν χάσει δεκάδες χιλιάδες λεκτικές αλληλεπιδράσεις με τους γονείς τους κάθε χρόνο. Αυτό είναι συγκλονιστικό.
Έπειτα, υπάρχει και η ανάγνωση. Όλες οι μελέτες συγκλίνουν σε μια τεράστια κατάρρευση του χρόνου που αφιερώνεται στην εκτεταμένη ανάγνωση. Ωστόσο, η ανάγνωση είναι ένα από τα πιο ισχυρά γνωστικά εργαλεία που υπάρχουν. Έχει τεκμηριώσει θετικές επιπτώσεις στη νοημοσύνη (κατανοητή με την περιοριστική έννοια του IQ), τη γλώσσα, τις γενικές γνώσεις, τη δημιουργικότητα, τις δεξιότητες γραφής και σύνοψης, τη δομή της σκέψης, την προφορική έκφραση και, φυσικά, την ακαδημαϊκή επιτυχία. Αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Η ανάγνωση μυθιστορημάτων βελτιώνει επίσης σημαντικά τη συναισθηματική και κοινωνική μας νοημοσύνη, επιτρέποντάς μας να «ζήσουμε χίλιες ζωές», όπως το έθεσε ο Ουμπέρτο Έκο. Έτσι, η ανάγνωση έχει αποδεδειγμένες επιπτώσεις στην κατανόηση των άλλων και του εαυτού μας, στην ανοχή και στην ενσυναίσθηση. Ένα παιδί που διαβάζει τακτικά ακούει και αφομοιώνει έναν λεξιλογικό και γραμματικό πλούτο που είναι ασύγκριτος με αυτόν του οπτικοακουστικού περιεχομένου ή των κοινωνικών δικτύων.
Υπάρχει επίσης και ο ύπνος, ο οποίος πλέον διαταράσσεται βαθιά από τη χρήση της ψηφιακής τεχνολογίας. Ωστόσο, ο ύπνος παίζει κεντρικό ρόλο στη μνήμη, την εμπέδωση της μάθησης, τη συγκέντρωση, τη συναισθηματική υγεία και την ωρίμανση του εγκεφάλου.
Πέρα από τις απλές στατιστικές συσχετίσεις, υπάρχουν και πειραματικές μελέτες. Όταν παιδιά που δεν είχαν προηγουμένως κονσόλα παιχνιδιών, tablet ή smartphone παρουσιάζουν μείωση στις δεξιότητες συγκέντρωσης και στις ακαδημαϊκές τους επιδόσεις, παρατηρείται μείωση. Το ίδιο ισχύει και όταν ένα παιδί ή έφηβος επιτρέπεται να χρησιμοποιεί οθόνες στο υπνοδωμάτιό του.
Ανακύπτει επίσης το ζήτημα της προσοχής, ενός κρίσιμου στοιχείου της γνωστικής μας λειτουργίας. Γνωρίζουμε ότι τα βιντεοπαιχνίδια ενισχύουν ορισμένες πολύ συγκεκριμένες μορφές οπτικής προσοχής που σχετίζονται με την ταχεία ανίχνευση ερεθισμάτων. Αλλά αυτή η οπτική υπερεπαγρύπνηση δεν μοιάζει καθόλου με την εστιασμένη προσοχή που απαιτείται για να διαβάσει κανείς ένα σύνθετο κείμενο, να λύσει ένα μαθηματικό πρόβλημα ή να μάθει ένα μάθημα. Με άλλα λόγια, τα βιντεοπαιχνίδια, όπως και τα κύρια ψηφιακά εργαλεία ψυχαγωγίας (ταινίες, σειρές, κοινωνικά δίκτυα κ.λπ.), επηρεάζουν αρνητικά τη συγκέντρωση. Τα smartphones είναι ιδιαίτερα επιζήμια από αυτή την άποψη.
Το κεντρικό πρόβλημα είναι πιθανώς ο συνεχής κατακερματισμός της προσοχής. Τα σύγχρονα ψηφιακά περιβάλλοντα εκπαιδεύουν τον εγκέφαλο να μεταβαίνει συνεχώς από το ένα ερέθισμα στο άλλο. Ειδοποιήσεις, σύντομα βίντεο, ατελείωτη κύλιση, τεχνητή ενεργοποίηση του συστήματος ανταμοιβής – όλα ωθούν προς τη συνεχή διακοπή αντί για τη βαθιά συγκέντρωση. Μελέτες σε ζώα επιβεβαιώνουν αυτό το σημείο, υποδεικνύοντας ότι η σχεδόν συνεχής αισθητηριακή διέγερση είναι καταστροφική για την προσοχή και τις μαθησιακές ικανότητες.
Όλα αυτά τελικά οδηγούν σε μια διαρκή αναδιαμόρφωση των γνωστικών συνηθειών.
Ντροπή η ψηφιοποίηση της Παιδείας!
Atlantico: Τα δυτικά εκπαιδευτικά συστήματα έχουν προωθήσει ενεργά την ψηφιοποίηση των τάξεων (tablets, κ.λπ. ανεστραμμένες τάξεις). Έχουν επιδεινώσει το πρόβλημα που ισχυρίζονταν ότι έλυναν;
Μισέλ Ντεμουρζέ: Αυτή είναι ίσως μια από τις πιο ντροπιαστικές πτυχές όλης αυτής της υπόθεσης. Για χρόνια, η ψηφιακή εκπαίδευση παρουσιαζόταν ως ένα προοδευτικό δεδομένο. Ο εκσυγχρονισμός των σχολείων σήμαινε αυτόματα την εισαγωγή περισσότερων οθονών, tablet, ψηφιακών εργαλείων και διαδραστικών πλατφορμών.
Το πρόβλημα είναι ότι τα επιστημονικά αποτελέσματα δεν έχουν ποτέ επικυρώσει αυτόν τον ενθουσιασμό.
Σημαντικές διεθνείς αξιολογήσεις, εκθέσεις του ΟΟΣΑ, αρκετές κοινοβουλευτικές μελέτες και έρευνες που διεξήχθησαν στις σκανδιναβικές χώρες δείχνουν γενικά ότι αυτές οι μαζικές ψηφιακές επενδύσεις δεν είχαν, στην καλύτερη περίπτωση, καμία επίδραση και στη χειρότερη, αρνητικές επιπτώσεις στην επίδοση των μαθητών. Μια πρόσφατη έκθεση της Γερουσίας από την κα Aeschlimann και την κα Garnier**** προσφέρει μια διαφωτιστική και αξιοσημείωτη επισκόπηση αυτών των ζητημάτων.
Ακόμη και στις σπάνιες ευνοϊκές εμπειρίες, τα οφέλη που παρατηρούνται παραμένουν οριακά σε σύγκριση με πολύ πιο αποτελεσματικές πολιτικές, όπως η εκπαίδευση των εκπαιδευτικών, η βελτίωση των συνθηκών διδασκαλίας ή η έξυπνη μείωση του προσωπικού.
Πολλά ιδρύματα συγχέουν την τεχνολογική καινοτομία με την παιδαγωγική βελτίωση
Ένα τάμπλετ δεν παράγει μαγικά καλύτερες γνωστικές ικανότητες. Αντίθετα, όταν χρησιμοποιείται, όπως σχεδόν πάντα συμβαίνει, χωρίς εξαιρετικά αυστηρή επίβλεψη, εκτός ενός σαφώς προκαθορισμένου εκπαιδευτικού στόχου, εισάγει περισσότερη απόσπαση της προσοχής, διασπορά της προσοχής και ψυχαγωγικές χρήσεις.
Οι σκανδιναβικές χώρες, οι οποίες ήταν από τις πιο ενθουσιώδεις για την ψηφιακή εκπαίδευση, αρχίζουν τώρα να οπισθοχωρούν. Η Σουηδία, ειδικότερα, έχει παραδεχτεί δημόσια μια σημαντική μείωση στις αναγνωστικές δεξιότητες των μαθητών της μετά από χρόνια μαζικής ψηφιοποίησης.
Αυτό που είναι επίσης ανησυχητικό είναι ο ρόλος που παίζουν ορισμένα βιομηχανικά συμφέροντα σε αυτήν την αλλαγή. Αρκετές θεσμικές εκθέσεις (για παράδειγμα, από την UNESCO) και έρευνες της ερευνητικής υπηρεσίας του Radio France αναφέρουν συγκρούσεις συμφερόντων, στρατηγικές άσκησης πίεσης και σημαντική επιρροή των τεχνολογικών εταιρειών στις εκπαιδευτικές πολιτικές.
Αυτό δημιουργεί ένα εξαιρετικά ανησυχητικό παράδοξο: τα ιδρύματα που έχουν ως στόχο την προστασία της γνωστικής ανάπτυξης των παιδιών έχουν μερικές φορές συμβάλει τα ίδια στην επιτάχυνση της έκθεσής τους σε περιβάλλοντα των οποίων οι επιβλαβείς επιπτώσεις έχουν ήδη καταγραφεί.
«Γνωρίζουμε τις επιπτώσεις των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στον ύπνο, τη γλώσσα, την προσοχή, την ψυχική υγεία και την ακαδημαϊκή επιτυχία». Εφ’ όσον οι κυβερνήσεις διστάζουν να λάβουν μέτρα, το βάρος πέφτει στους γονείς να προστατεύσουν τα παιδιά τους…
Άπω Ανατολή: πρωτεύει ο ισχυρός εγκέφαλος!
Atlantico: Γιατί τα ασιατικά εκπαιδευτικά συστήματα (Σιγκαπούρη, Κορέα, Ιαπωνία, Κίνα) αντιστέκονται στην παρακμή που παρατηρείται στη Δύση, αν και είναι εξίσου τεχνολογικά προηγμένα;
Μισέλ Ντεμουρζέ: Επειδή έχουν μια εντελώς διαφορετική σχέση με την ψηφιακή τεχνολογία. Το πρόβλημα δεν είναι η ύπαρξη οθονών ή εργαλείων υπολογιστών. Το πρόβλημα είναι ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιούνται. Και εκεί είναι που η διαφορά με τη Δύση γίνεται σημαντική.
Το έργο που σχετίζεται με το PISA (Πρόγραμμα Διεθνούς Αξιολόγησης Μαθητών) δείχνει κάτι αρκετά σαφές: τα συστήματα που επιτυγχάνουν τα καλύτερα αποτελέσματα δεν είναι αυτά που αφιερώνουν τον περισσότερο χρόνο μπροστά σε οθόνες στα παιδιά. Το αντίθετο μάλιστα! Δεν είναι η παρουσία της τεχνολογίας που καθορίζει την ακαδημαϊκή επίδοση, αλλά ο τρόπος με τον οποίο αυτή διαχειρίζεται. Ο διευθυντής του προγράμματος PISA, κ. Schleicher, εξηγεί στην προαναφερθείσα έκθεση Aeschlimann/Garnier: «Αν με ρωτήσετε για την περίπτωση της Γαλλίας, θα έλεγα ότι δεν βλέπουμε πολλές έξυπνες χρήσεις της τεχνολογίας […] Η τεχνολογία μπορεί να ενισχύσει την καλή διδασκαλία, αλλά δεν μπορεί να αντικαταστήσει την κακή διδασκαλία ». Η ίδια η έκθεση κατέληξε κατηγορηματικά στο συμπέρασμα ότι στη Γαλλία, «οι πολιτικές που εφαρμόστηκαν τα τελευταία 20 χρόνια έχουν αποδειχθεί δαπανηρές και ανίκανες να υποστηρίξουν αποτελεσματικά τη μάθηση των μαθητών ».
Σε αρκετές ασιατικές χώρες, τα προσωπικά smartphones δεν επιτρέπονται στα σχολεία. Επιπλέον, η ψυχαγωγική χρήση στο σπίτι είναι πιο περιορισμένη. Δεν αναμένεται από τα παιδιά να είναι συνεχώς συνδεδεμένα για μάθηση. Η ψηφιακή τεχνολογία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη διδασκαλία της επιστήμης των υπολογιστών, την αναζήτηση πληροφοριών, τον προγραμματισμό και τον χειρισμό ορισμένων εργαλείων. Ωστόσο, σπάνια, αν όχι ποτέ, χρησιμοποιείται ως μόνιμο υποκατάστατο των βιβλίων, της γραφής****, της απομνημόνευσης ή της άμεσης μετάδοσης γνώσης.
Αυτή είναι μια θεμελιώδης διαφορά από ένα μέρος του δυτικού μοντέλου, όπου η «διδασκαλία ψηφιακών δεξιοτήτων» και η «διδασκαλία μέσω ψηφιακών εργαλείων» συχνά συγχέονται (μερικές φορές σκόπιμα). Πρόκειται για δύο πολύ διαφορετικά πράγματα. Η διδασκαλία ενός παιδιού για την έξυπνη χρήση ενός υπολογιστή ή μιας σουίτας γραφείου είναι μια χρήσιμη δεξιότητα. Η ανάθεση της εκμάθησης των γαλλικών, των μαθηματικών ή της ανάγνωσης σε οθόνες είναι κάτι εντελώς διαφορετικό.
Οι ασιατικές χώρες με υψηλές επιδόσεις έχουν επίσης διατηρήσει μια πολύ ισχυρότερη κουλτούρα βασικών δεξιοτήτων. Ανάγνωση, αριθμητική, απομνημόνευση, λεξιλόγιο, επανάληψη και εργασιακή πειθαρχία: όλα αυτά παραμένουν κύρια. Και αυτά ακριβώς τα θεμέλια είναι που επιτρέπουν την αποτελεσματική χρήση της ψηφιακής τεχνολογίας. Για να κατανοήσει κανείς πληροφορίες που βρίσκονται στο διαδίκτυο, πρέπει να είναι σε θέση να διαβάζει σωστά, να κατέχει λεξιλόγιο, να έχει γνώσεις και να είναι σε θέση να τις τοποθετήσει σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο.
Αυτό είναι όλο το πρόβλημα με τον «ψηφιακό γραμματισμό». Μερικές φορές πιστεύουμε ότι ένα παιδί είναι ικανό επειδή ξέρει πώς να κάνει κύλιση σε μια διεπαφή ή να χρησιμοποιεί μια εφαρμογή. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι ξέρει πώς να αναζητά αξιόπιστες πληροφορίες, να εντοπίζει χειραγώγηση, να κατανοεί ένα σύνθετο κείμενο ή να ιεραρχεί τις πηγές. Οι μελέτες του Στάνφορντ για αυτό το θέμα είναι πολύ ανησυχητικές: δείχνουν ότι πολλοί νέοι είναι εξαιρετικά ευάλωτοι στις διαδικτυακές πληροφορίες. Οι μελέτες PISA, από την πλευρά τους, δείχνουν ότι η ανάγνωση μεγάλων και σύνθετων κειμένων είναι πολύ καλύτερος προγνωστικός παράγοντας του ψηφιακού γραμματισμού των μαθητών από τη χρήση της ίδιας της τεχνολογίας.
Έτσι, η πραγματική διαφορά είναι ότι σε αυτές τις χώρες, φαίνεται να δίνεται μεγαλύτερη έμφαση στην ιδέα ότι πρέπει πρώτα να χτιστεί ένας ισχυρός εγκέφαλος πριν εκτεθεί σε ψηφιακά εργαλεία. Στη Δύση, συχνά έχουμε κάνει το αντίθετο: έχουμε δώσει εργαλεία στα παιδιά από πολύ νωρίς, χωρίς ένα δομημένο εκπαιδευτικό σχέδιο, ελπίζοντας ότι οι δεξιότητες θα αναπτυχθούν φυσικά. Αλλά τα δεδομένα δείχνουν ότι αυτό δεν ισχύει.
Mετρήσιμες οικονομικές συνέπειες
Atlantico: Έχει η μείωση των γνωστικών ικανοτήτων μιας ολόκληρης γενιάς μετρήσιμες μακροοικονομικές συνέπειες ή πρόκειται ουσιαστικά για μια πολιτισμική συζήτηση;
Μισέλ Ντεσμουρζέ: Όχι, δεν είναι απλώς μια πολιτιστική συζήτηση. Είναι ένα σημαντικό οικονομικό ζήτημα. Υπάρχει μια πολύ ισχυρή σύνδεση μεταξύ του επιπέδου των ακαδημαϊκών, γνωστικών και πνευματικών δεξιοτήτων ενός πληθυσμού και της μακροπρόθεσμης οικονομικής του απόδοσης. Το έργο οικονομολόγων όπως ο Eric Hanushek και ο Ludger Woessmann*** το έχει καταδείξει εδώ και καιρό: η ποιότητα του ανθρώπινου κεφαλαίου επηρεάζει άμεσα την ανάπτυξη, την παραγωγικότητα, την καινοτομία, τον αριθμό των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας και τη βιομηχανική και επιστημονική ικανότητα μιας χώρας.
Συχνά σκεφτόμαστε σαν η οικονομία να εξαρτάται αποκλειστικά από το χρηματοοικονομικό κεφάλαιο, την ενέργεια, τις υποδομές ή τη φορολογία. Αλλά μια προηγμένη οικονομία βασίζεται πρώτα και κύρια στο πνευματικό δυναμικό. Χρειάζεται μηχανικούς, ερευνητές, τεχνικούς, δασκάλους, γιατρούς, μαθηματικούς, ειδικευμένους τεχνίτες και διευθυντές ικανούς να λύνουν πολύπλοκα προβλήματα.
Εάν οι γνωστικές δεξιότητες μειωθούν, αυτό αναπόφευκτα θα γίνει εμφανές. Το βλέπουμε ήδη αυτό σε ορισμένους τομείς όπου οι εταιρείες εκφράζουν ανησυχίες σχετικά με τη δυσκολία πρόσληψης ισχυρών επιστημονικών ή τεχνικών προφίλ. Όταν ένας μεγάλος βιομηχανικός όμιλος εξηγεί ότι έχει έλλειψη μηχανικών και μαθηματικών, δεν πρόκειται για μεμονωμένο περιστατικό. Είναι ένα σύμπτωμα.
Είναι επίσης σημαντικό να θυμόμαστε ότι η δημιουργικότητα δεν πηγάζει από το τίποτα. Συχνά μιλάμε για τη δημιουργικότητα σαν να ήταν ένα είδος αυθόρμητου, σχεδόν μαγικού ταλέντου. Στην πραγματικότητα, η δημιουργικότητα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη γνώση. Για να καινοτομήσετε, πρέπει να είστε σε θέση να συνδέσετε διαφορετικούς τομείς γνώσης, να αναδιοργανώσετε ιδέες και να χτίσετε γέφυρες μεταξύ τομέων που αρχικά φαίνονταν άσχετοι.
Αλλά για να συνδέσει κανείς τη γνώση, πρέπει πρώτα να την κατέχει. Μια γενιά που διαβάζει λιγότερο, απομνημονεύει λιγότερο, έχει μικρότερο λεξιλόγιο και λιγότερες γενικές γνώσεις είναι αναπόφευκτο να είναι λιγότερο ικανή για καινοτομία. Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν λύνει αυτό το πρόβλημα. Μπορεί να επιταχύνει ορισμένες εργασίες, αλλά δεν αντικαθιστά την εις βάθος πνευματική κατάρτιση. Αντίθετα, αν χρησιμοποιηθεί για να κάνει τη δουλειά των μαθητών για αυτούς, κινδυνεύει να γίνει μια μορφή γνωστικής εξάρτησης και να επιταχύνει την πνευματική μας παρακμή.
Το παράδοξο εδώ είναι σαφές: Οι δυτικές χώρες επενδύουν σε μεγάλο βαθμό στην Τεχνητή Νοημοσύνη, την τεχνολογική μετάβαση και τη βιομηχανική κυριαρχία, ωστόσο ταυτόχρονα αποδυναμώνουν τις ανθρώπινες δυνατότητες που απαιτούνται για την ανάπτυξη, τον έλεγχο και τη χρήση αυτών των εργαλείων. Είναι παράλογο. Αλλά περισσότερο από αυτό, είναι επικίνδυνο. Εκτός αν θέλουμε να παραδώσουμε τα κλειδιά του κόσμου μας στην Τεχνητή Νοημοσύνη, όπως υποδηλώνουν ορισμένοι οραματιστές των μέσων ενημέρωσης, τι καλό θα μας κάνει το ChatGPT αν γίνουμε ανίκανοι να κατανοήσουμε τι μας λέει; Και πέρα από την οικονομική πτυχή, πώς μπορούμε να παραμείνουμε πολίτες των δημοκρατιών μας αν δεν κατανοούμε πλέον τις συζητήσεις που τις στηρίζουν και τις στηρίζουν; Το να απαρνηθούμε τη νοημοσύνη μας ισοδυναμεί με το να απαρνηθούμε την ανθρώπινη φύση μας.
Οι κυβερνήσεις… «διστάζουν»
Atlantico: Ποιες δημόσιες πολιτικές θα ήταν αποτελεσματικές και γιατί οι δυτικές κυβερνήσεις αργούν να τις εφαρμόσουν;
Μισέλ Ντεμουρζέ: Τα αποτελεσματικά μέτρα δεν είναι μυστηριώδη. Τα περισσότερα τα γνωρίζουμε ήδη. Καταρχάς, πρέπει να περιορίσουμε αυστηρά τη χρήση των smartphone στα σχολεία. Οι πολιτικές που βασίζονται στην αυτορρύθμιση δεν λειτουργούν. Το να λέμε στα παιδιά «χρησιμοποιούν το τηλέφωνό τους με σύνεση» είναι άσκοπο, όταν γνωρίζουμε ότι αυτές οι συσκευές έχουν σχεδιαστεί ειδικά για να τραβούν την προσοχή τους. Χρειαζόμαστε σαφείς κανόνες: όχι smartphone στις τάξεις, όχι smartphone σε χώρους μάθησης και, ιδανικά, πλήρη απαγόρευση στα σχολεία, συμπεριλαμβανομένων των λυκείων . Στη συνέχεια, πρέπει να επανεξετάσουμε τον ρόλο της ψηφιακής τεχνολογίας στην εκπαίδευση. Δεν πρόκειται για την απαλλαγή από όλους τους υπολογιστές, αλλά για το να σταματήσουμε την πεποίθηση ότι ένα tablet βελτιώνει αυτόματα τη μάθηση. Οι οθόνες θα πρέπει να χρησιμοποιούνται όταν παρέχουν γνήσια, αποδεδειγμένη εκπαιδευτική αξία, όχι απλώς επειδή δίνουν την εντύπωση της νεωτερικότητας. Πρέπει να επενδύσουμε στην εκπαίδευση και την ποιότητα των εκπαιδευτικών. Τα δεδομένα σε αυτό το σημείο είναι αναμφισβήτητα: η επίδραση του εκπαιδευτικού στην επίδοση των μαθητών είναι πολύ μεγαλύτερη από την επίδραση της τεχνολογίας. Οι μελέτες PISA δείχνουν ότι ο εκπαιδευτικός είναι ο πρωταρχικός παράγοντας για την ακαδημαϊκή επιτυχία.
Πρέπει επίσης να προστατεύσουμε τα παιδιά από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και, γενικότερα, από τις οθόνες ψυχαγωγίας. Και εδώ, οι αναφορές συσσωρεύονται. Γνωρίζουμε τις επιπτώσεις αυτών των εργαλείων στον ύπνο, τη γλώσσα, την προσοχή, την ψυχική υγεία και, φυσικά, την ακαδημαϊκή επιτυχία. Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν υπάρχει πραγματικά πρόβλημα. Το ερώτημα είναι γιατί συνεχίζουμε να αναβάλλουμε.
Η απάθεια της κυβέρνησης πηγάζει από διάφορους λόγους. Πρώτον, υπάρχει η γνωστή ρητορική: «δεν υπάρχει συναίνεση», «είναι ηθικός πανικός», «η συσχέτιση δεν συνεπάγεται αιτιώδη συνάφεια», «δεν πρέπει να καταπνίξουμε την καινοτομία». Δεύτερον, διακυβεύονται σημαντικά οικονομικά συμφέροντα. Η οικονομία της προσοχής είναι απίστευτα επικερδής. Οι πλατφόρμες ευδοκιμούν χάρη στον χρόνο που οι χρήστες, συμπεριλαμβανομένων των ανηλίκων, ξοδεύουν σε αυτές. Ωστόσο, μακροπρόθεσμα, όπως δείχνει μια πρόσφατη μελέτη του Υπουργείου Οικονομικών, αυτή η χαλαρή προσέγγιση θα αποδειχθεί τελικά πολύ δαπανηρή για την κοινωνία, όσον αφορά την παραγωγικότητα, την οικονομική απόδοση και το ΑΕΠ.
Έχουμε ήδη δει αυτό το είδος στρατηγικής με τον καπνό, ορισμένα φυτοφάρμακα και την κλιματική αλλαγή. Από τη στιγμή που τα στοιχεία γίνονται συντριπτικά μέχρι τη στιγμή που οι αρχές αναλαμβάνουν πραγματικά δράση, μπορεί να περάσουν είκοσι ή τριάντα χρόνια. Το πρόβλημα είναι ότι τα παιδιά δεν έχουν μπροστά τους είκοσι ή τριάντα χρόνια ζωής. Ενώ οι κυβερνήσεις διστάζουν, εκατομμύρια παιδιά μεγαλώνουν σε επιβλαβή ψηφιακά περιβάλλοντα. Ελλείψει άμεσης δημόσιας δράσης, οι γονείς πρέπει να πάρουν την κατάσταση στα χέρια τους: γονικός έλεγχος, αυστηρά όρια στον χρόνο μπροστά σε οθόνες, όχι smartphones πολύ νωρίς, όχι κοινωνικά δίκτυα που βασίζονται στην οικονομία της προσοχής (TikTok, Instagram κ.λπ.) και ιεράρχηση του ύπνου, του διαβάσματος και των δραστηριοτήτων χωρίς οθόνη.
Δεν πρέπει όμως να ρίχνουμε όλο το βάρος στις οικογένειες. Είναι επίσης μια συλλογική ευθύνη. Όταν ένα βιομηχανικό προϊόν απειλεί την ανάπτυξη των παιδιών, δεν μπορούμε απλώς να περιμένουμε από κάθε οικογένεια να τα βγάλει πέρα μόνη της. Η σωτηρία μπορεί να έρθει, όπως και με τον καπνό, από Αμερικανούς εισαγγελείς. Οι μεγάλες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, των οποίων τα εσωτερικά έγγραφα επιβεβαιώνουν τις επιβλαβείς επιπτώσεις τους, αντιμετωπίζουν μαζικές ομαδικές αγωγές. Η Google και η Meta μόλις έχασαν τις δύο πρώτες υποθέσεις τους.
Ναι στην τεχνολογία ως μέσον Παιδείας
Atlantico: Τελικά, το κύριο πρόβλημα είναι πράγματι τεχνολογικό ή μήπως πρόκειται σε οικονομικά μοντέλα που αποσκοπούν για να αιχμαλωτίζουν και να κατακερματίζουν συνεχώς την ανθρώπινη προσοχή, συμπεριλαμβανομένης και της προσοχής των παιδιών;
Μισέλ Ντεμουρζέ: Το πρόβλημα δεν είναι η ίδια η τεχνολογία. Είναι σημαντικό να το πούμε αυτό, αλλιώς γελοιοποιούμε τη συζήτηση. Κανείς δεν λέει ότι πρέπει να απαλλαγούμε από τους υπολογιστές, το διαδίκτυο ή την Τεχνητή Νοημοσύνη. Αυτά τα εργαλεία μπορούν να είναι φανταστικά. Ένας υπολογιστής μπορεί να χρησιμοποιηθεί για μάθηση, προγραμματισμό, αναζήτηση πληροφοριών και πιο αποτελεσματική εργασία. Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να εξοικονομήσει σημαντικό χρόνο όταν χρησιμοποιείται από κάποιον που έχει ήδη τις δεξιότητες για να ελέγχει, να κατανοεί και να διορθώνει τα αποτελέσματά της.
Το πρόβλημα έγκειται στην κυρίαρχη χρήση της ψηφιακής τεχνολογίας από τα παιδιά. Και αυτή η χρήση είναι σε μεγάλο βαθμό ψυχαγωγική: βίντεο, σειρές, βιντεοπαιχνίδια, μέσα κοινωνικής δικτύωσης, σύντομο περιεχόμενο, συνεχής εναλλαγή. Υπό αυτές τις συνθήκες, η ψηφιακή τεχνολογία δεν χρησιμεύει για την ανάπτυξη της νοημοσύνης, αλλά για να τραβήξει την προσοχή.
Οι μεγάλες πλατφόρμες δεν έχουν σχεδιαστεί κυρίως για να εκπαιδεύουν ή να ενδυναμώνουν τους χρήστες. Έχουν σχεδιαστεί για να διατηρούν τους χρήστες για όσο το δυνατόν περισσότερο. Κατακερματίζουν την προσοχή, πολλαπλασιάζουν τις άμεσες ικανοποιήσεις, δημιουργούν εθιστικούς βρόχους, παγιδεύουν τους χρήστες σε αλγοριθμικές φούσκες και εκθέτουν ανηλίκους σε εξαιρετικά βίαιο, επικίνδυνο και τοξικό περιεχόμενο.
Αυτή είναι η ουσία του προβλήματος. Και αυτή η οικονομία επηρεάζει πλέον τα παιδιά από πολύ μικρή ηλικία. Πρέπει, επομένως, να διακρίνουμε δύο πράγματα. Η ψηφιακή τεχνολογία ως εργαλείο μπορεί να είναι ωφέλιμη. Η ψηφιακή τεχνολογία ως ένα διαρκώς συναρπαστικό περιβάλλον είναι καταστροφική. Ένα παιδί που μαθαίνει να γράφει κώδικα, να αναζητά πληροφορίες μεθοδικά υπό την επίβλεψη ενηλίκου ή να χρησιμοποιεί μια σουίτα γραφείου για να δημιουργήσει κάτι δεν βρίσκεται στην ίδια κατάσταση με ένα παιδί που ξοδεύει ώρες στο TikTok, το Snapchat, το YouTube Shorts, το Netflix ή σε βιντεοπαιχνίδια που έχουν σχεδιαστεί για να μεγιστοποιούν την αλληλεπίδραση.
Το ζήτημα επομένως δεν είναι «υπέρ ή κατά της τεχνολογίας». Το ζήτημα είναι: δεχόμαστε ότι οι ιδιωτικές εταιρείες οργανώνουν βιομηχανικά την προσέλκυση της προσοχής των παιδιών, με σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις στην ανάπτυξη, την ψυχική τους υγεία και την ακαδημαϊκή τους επίδοση;
Μέχρι να τεθεί με σαφήνεια αυτό το ερώτημα, θα συνεχίσουμε να προσποιούμαστε ότι συζητάμε για το «ψηφιακό» γενικότερα, ενώ το πραγματικό ζήτημα είναι πολύ πιο συγκεκριμένο: για πόσο ακόμη θα δεχόμαστε τη μαζική, πρώιμη, καταστροφική και ανεξέλεγκτη χρήση εργαλείων που έχουν σχεδιαστεί για να χειραγωγούν τα παιδιά μας και να εκμεταλλεύονται τις αδυναμίες προσοχής και συναισθηματικής ικανότητας του εγκεφάλου τους;
* Ο Μισέλ Ντεσμουρζέ είναι διδάκτωρ νευροεπιστημών. Eργάστηκε για οκτώ χρόνια στα μεγαλύτερα πανεπιστήμια των ΗΠΑ. Εργάζεται στο Ινστιτούτο Γνωστικών Επιστημών Marc Jeannerod. Έγραψε τα βιβλία Τηλεοπτική λοβοτομή: Η επιστημονική αλήθεια για τις επιπτώσεις της τηλεόρασης» (2011) και το 2019 Ζημιά στην οθόνη: Οι κίνδυνοι των ψηφιακών μέσων για παιδιά, τα οποία βραβεύτηκαν από κοινωνικούς φορείς.
** Το φαινόμενο Flynn – από τον Νεοζηλανδό ερευνητή Τζέιμς Φλιν, ο οποίος το τεκμηρίωσε το 1984 – περιγράφει τη σταθερή, μακροπρόθεσμη μεταβολή των βαθμολογιών στα τεστ νοημοσύνης (IQ) που παρατηρήθηκε παγκοσμίως καθ’ όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα.
***The Knowledge Capital of Nations: Education and the Economics of Growth” (MIT Press)
**** Την έκθεσή τους με τίτλο «Επίδραση των οθονών στην υγεία και τις επιδόσεις των μαθητών προτείνουν: Απαγόρευση στα δημοτικά, επιστροφή στο έντυπο, περιορισμός των οθονών στα σχολεία, ψηφιακός “κόφτης”» για τους γονείς.
***** Μελέτη δείχνει στη Γαλλία ότι μαθητές που δεν γράφουν μπερδεύουν τα σύμφωνα d και b, το p και το q.
Επιμέλεια: Ε. Δ. Νιάνιος
