Της ΒΑΝΑΣ ΣΤΕΛΛΟΥ
«Μέσα στον χειμώνα, ανακάλυψα επιτέλους ότι υπήρχε μέσα μου ένα ανίκητο καλοκαίρι» – Αλμπέρ Καμύ. Υπάρχει μια ερώτηση που μοιάζει σχεδόν ανάρμοστη να τη θέσει κανείς, όταν ο κόσμος φλέγεται. Κι όμως, μπορεί να είναι η πιο σημαντική που μπορούμε να θέσουμε αυτή τη στιγμή: Mπορεί η ομορφιά να υπάρχει σε έναν κόσμο σε πόλεμο;
Tο ένστικτο λέει όχι. Ότι η ομορφιά είναι πολυτέλεια – κάτι που ανήκει στις εποχές της ειρήνης. Ότι πρέπει να περιμένει, υπομονετικά, μέχρι να τελειώσει η οδύνη. Αυτό το ένστικτο είναι κατανοητό. Είναι επίσης, όπως δείχνει η ιστορία, απολύτως λανθασμένο.
Ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι είχε κερδίσει το δικαίωμα να το πει αυτό. Στα είκοσι επτά του, συνελήφθη για πολιτική διαφωνία και πέρασε οκτώ μήνες φυλακισμένος στο Φρούριο Πέτρου και Παύλου πριν οδηγηθεί, στις 22 Δεκεμβρίου 1849, στην Πλατεία Σεμιόνοφσκι στην Αγία Πετρούπολη, όπου του ανακοινώθηκε η θανατική ποινή. Η πρώτη ομάδα ανδρών δέθηκε στους πασσάλους. Τα τύμπανα χτύπησαν…
Την τελευταία στιγμή, έφτασε ένας απεσταλμένος με αναστολή εκτέλεσης από τον Τσάρο. Η εικονική εκτέλεση είχε σκηνοθετηθεί εξαρχής ως τιμωρία. Ένας από τους κρατουμένους τρελάθηκε επιτόπου. Ο Ντοστογιέφσκι στάλθηκε σε τέσσερα χρόνια καταναγκαστικής εργασίας στη Σιβηρία.
Έφτασε πιστεύοντας ότι η πολιτική μπορούσε να λυτρώσει τον κόσμο. Έφυγε πεπεισμένος για κάτι πολύ πιο δύσκολο να αντικρουστεί: Ότι κανένα σύστημα, όσο βάναυσο κι αν είναι, δεν μπορεί να σβήσει πλήρως την ανθρώπινη ικανότητα να σταματά, έστω και για μια στιγμή, μπροστά στην ομορφιά. Το είχε δει αυτό και στο ίδιο το στρατόπεδο• τον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος μπορούσε να σταθεί, μέσα στην εξαθλίωση και το κρύο, και να παρατηρήσει ότι ο ουρανός πάνω από την παγωμένη στέπα ήταν, ανεξήγητα, μεγαλοπρεπής.
Ο Άνθρωπος Αναζητά Νόημα
Ο Βίκτορ Φρανκλ, που επέζησε από τέσσερα στρατόπεδα συγκέντρωσης και πέρασε χρόνια μελετώντας τι επέτρεπε στους ανθρώπους να αντέχουν το ανυπόφορο, διατύπωσε την ίδια αλήθεια στο βιβλίο του Ο Άνθρωπος Αναζητά Νόημα: «Όλα μπορούν να αφαιρεθούν από έναν άνθρωπο, εκτός από ένα πράγμα: Την τελευταία από τις ανθρώπινες ελευθερίες – να επιλέγει τη στάση του σε οποιεσδήποτε συνθήκες».
Με αυτή την πεποίθηση προχώρησε στο λογοτεχνικό έργο του. Στον Ηλίθιο, ένας νεαρός μηδενιστής, ο Ιππόλιτ, που πεθαίνει από φυματίωση και περιφρονεί την ελπίδα, στρέφεται προς τον ήπιο, αθώο πρίγκιπα Μίσκιν και τον ρωτά ειρωνικά: «Είναι αλήθεια, πρίγκιπα, ότι κάποτε είχατε πει πως “η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο”; Μεγαλοδύναμε Θεέ! Ποια ομορφιά σώζει τον κόσμο;»
Το εννοούσε ως πρόκληση. Και θα ήταν εύκολο να το διαβάσει κανείς ως αυταπάτη ενός ανόητου. Αλλά ο Ντοστογιέφσκι, που είχε γονατίσει μπροστά σε εκτελεστικό απόσπασμα και είχε περάσει τέσσερα χρόνια αλυσοδεμένος, εννοούσε το αντίθετο. Γιατί με τον όρο ομορφιά, ο Μίσκιν δεν εννοούσε την επιφανειακή ομορφιά, αλλά εκείνη την πεισματική, αόρατη δύναμη που αναδύεται χωρίς άδεια από το χειρότερο έδαφος, τη χειρότερη στιγμή – την απόδειξη, ακόμη και στις πιο σκοτεινές συνθήκες, ότι η ανθρώπινη ψυχή δεν έχει ηττηθεί ολοκληρωτικά.
Και τα πιο βίαια κεφάλαια της ιστορίας καταλήγουν ξανά και ξανά στο ίδιο συμπέρασμα: Ότι η ομορφιά δεν χρειάζεται ειρήνη και ότι ορισμένα από τα σπουδαιότερα αριστουργήματα της ανθρώπινης ιστορίας γεννήθηκαν ακριβώς μέσα στην απουσία της. Ένας μονόλογος που έγραψε ο Γκράχαμ Γκριν και εκφωνήθηκε από τον Όρσον Γουέλς στον Τρίτο Άνθρωπο, διατυπώνει αυτό το επιχείρημα με τρόπο που δύσκολα ξεχνιέται: «Στην Ιταλία, για τριάντα χρόνια υπό τους Βοργίες, είχαν πολέμους, τρόμο, δολοφονίες και αιματοχυσία, αλλά παρήγαγαν τον Μιχαήλ Άγγελο, τον Λεονάρντο ντα Βίντσι και την Αναγέννηση. Στην Ελβετία είχαν αδελφική αγάπη, είχαν πεντακόσια χρόνια δημοκρατίας και ειρήνης, και τι παρήγαγαν; Το ρολόι-κούκος».
Η ομορφιά σε καιρό πολέμου
Η ομορφιά σε καιρό πολέμου δεν περιμένει καλύτερες συνθήκες. Δεν περιμένει την κατάπαυση του πυρός, ούτε τη συνθήκη ειρήνης, ούτε άδεια. Απλώς αναδύεται, μερικές φορές ως αντίσταση ή ως θλίψη που γίνεται ορατή και άλλες φορές ως η μόνη μορφή αντίστασης που απομένει. Η Αναγέννηση, η πιο συμπυκνωμένη έκρηξη ανθρώπινης ιδιοφυΐας στη δυτική ιστορία, εξελίχθηκε μέσα σε πανούκλα, δολοφονίες και συνεχείς πολέμους.
Ο Μιχαήλ Άγγελος ζωγράφισε την οροφή της Καπέλα Σιξτίνα μεταξύ 1508 και 1512, ενώ η Ιταλία βρισκόταν στο χάος των Ιταλικών Πολέμων. Και έπειτα, είκοσι χρόνια αργότερα, επέστρεψε. Μέχρι τότε, η Ρώμη είχε υποστεί ένα από τα πιο τραυματικά γεγονότα της ιστορίας της. Το 1527, οι στρατιώτες του αυτοκράτορα Καρόλου Ε΄ λεηλάτησαν την πόλη, αφήνοντας χιλιάδες νεκρούς και τον Τίβερη γεμάτο πτώματα. Μέσα στην καταστροφή, ο Μιχαήλ Άγγελος ζωγράφισε την απάντησή του: 180 τετραγωνικά μέτρα, 400 μορφές, πέντε χρόνια δουλειάς.
Μια κοσμική οπτασία κρίσης: άγιοι και αμαρτωλοί που στριφογυρίζουν στον χώρο, οι ευλογημένοι που ανεβαίνουν και οι καταραμένοι που σύρονται προς τα κάτω – ζωγραφισμένη με μια αγριότητα που σόκαρε ακόμη και εκείνους που την είχαν παραγγείλει. Ο παπικός τελετάρχης την κατήγγειλε ως ντροπιαστικό έργο και ακατάλληλο για παρεκκλήσι Πάπα. Η απάντηση του Μιχαήλ Αγγέλου ήταν να ζωγραφίσει το πρόσωπό του στη μορφή του Μίνωα στην Κόλαση, με αυτιά γαϊδάρου, σύμβολο στην αναγεννησιακή εικονογραφία, ανεπανόρθωτης βλακείας.
Οι Φρικαλεότητες του Πολέμου
Ο Γκόγια είχε περάσει δεκαετίες ως ο πιο διάσημος ζωγράφος της Ισπανίας, φτάνοντας το 1799 στο αξίωμα του Πρώτου Ζωγράφου της Αυλής. Έπειτα οι στρατιές του Ναπολέοντα εισέβαλαν το 1808 και κάτι μέσα του άλλαξε. Άρχισε να καταγράφει ιδιωτικά όσα έβλεπε – 82 χαρακτικά, Οι Φρικαλεότητες του Πολέμου, που έδειχναν ωμότητες με μια αλήθεια που δεν θα δημοσιευόταν παρά 35 χρόνια μετά τον θάνατό του. Όταν οι Γάλλοι έφυγαν, ήταν κουφός, άρρωστος και τραυματισμένος ψυχικά. Ήταν όμως ακόμα ζωγράφος.
Το 1814, ζήτησε από την ισπανική κυβέρνηση να τιμήσει τη νύχτα της 3ης Μαΐου 1808, όταν πολίτες που είχαν εξεγερθεί συνελήφθησαν και εκτελέστηκαν πριν την αυγή. Η κυβέρνηση περίμενε έναν εορτασμό ηρωισμού. Αυτό που παρέδωσε όμως ο Γκόγια δεν ήταν ένας ύμνος στη νίκη, αλλά μια αμείλικτη καταγγελία της βίας. Θεωρούμενο ως ένα από τα πρώτα έργα της σύγχρονης εποχής, ανατέθηκε ως φόρος τιμής αλλά κατέληξε να γίνει κατηγορητήριο. Όχι μόνο για μια νύχτα στη Μαδρίτη, αλλά για το τι κάνει η εξουσία όταν αποφασίζει ότι κάποιες ζωές είναι αναλώσιμες.
Μεταξύ 1992 και 1995, το Σεράγεβο υπέμεινε τη μεγαλύτερη πολιορκία πρωτεύουσας στην ιστορία του σύγχρονου πολέμου. Για περίπου 1.500 ημέρες, κατά μέσο όρο 329 βλήματα όλμων έπεφταν στην πόλη κάθε μέρα. Πάνω από 11.500 άνθρωποι σκοτώθηκαν και όμως μέσα στην πόλη, τα σχολεία συνέχισαν να λειτουργούν σε υπόγεια, το πανεπιστήμιο κράτησε τις πόρτες του ανοιχτές, ηθοποιοί ίδρυσαν υπόγειο θέατρο και έδωσαν 2.000 παραστάσεις κατά τη διάρκεια της πολιορκίας, και γεννήθηκε ένα φεστιβάλ κινηματογράφου, σήμερα από τα μεγαλύτερα στην Ευρώπη. Το Σεράγεβο δεν σταμάτησε να ζει. Αρνήθηκε…
Μετά το τέλος του πολέμου, οι κάτοικοι έκαναν κάτι που καμία αρχή δεν είχε σχεδιάσει ή παραγγείλει. Βρήκαν τους κρατήρες από οβίδες στα πεζοδρόμια και τους γέμισαν με κατακόκκινη ρητίνη. Το αποτύπωμα μιας έκρηξης από όλμο στο τσιμέντο απλώνεται προς τα έξω σε ένα σχήμα που από ψηλά μοιάζει σχεδόν με λουλούδι. Τα ονόμασαν Ρόδα του Σεράγεβο. Σχεδόν 200 από αυτά είναι διάσπαρτα σε όλη την πόλη και τα πατούν καθημερινά οι άνθρωποι που επέζησαν. Δεν υπάρχει ακριβέστερος ορισμός της ομορφιάς ως αντίστασης: Μια πόλη που μετέτρεψε τις ίδιες της τις πληγές σε λουλούδια.
Τον Απριλίου του 1937, γερμανικά και ιταλικά πολεμικά αεροσκάφη βομβάρδισαν τη βασκική πόλη Γκουέρνικα. Ο Πικάσο, που ζούσε στο Παρίσι, ετοίμαζε ένα μνημειακό έργο για το Ισπανικό Περίπτερο της Παγκόσμιας Έκθεσης. Το εγκατέλειψε και μέσα σε περίπου έξι εβδομάδες ζωγράφισε αντ’ αυτού τη Γκουέρνικα. Επέλεξε ασπρόμαυρο και γκρι. Τα χρώματα μιας φωτογραφίας εφημερίδας. Τα χρώματα της απόδειξης.
Ο πίνακας δεν απεικονίζει τον βομβαρδισμό. Απεικονίζει τι κάνει ο βομβαρδισμός: ένα άλογο που ουρλιάζει, μια μητέρα που κρατά το νεκρό παιδί της, ένας διαλυμένος στρατιώτης. Καμία ηρωικότητα. Κανένας εχθρός. Καμία σημαία. Μόνο τα συντρίμμια που μένουν όταν τα αεροπλάνα έχουν επιστρέψει στη βάση τους.
Μετά την πρώτη του παρουσίαση,ταξίδεψε Σκανδιναβία, Λονδίνο, Νέα Υόρκη, συγκεντρώνοντας χρήματα για Ισπανούς πρόσφυγες, αναγκάζοντας τον πόλεμο να… εισέλθει σε χώρους όπου οι άνθρωποι προτιμούσαν να μην τον σκέφτονται. Ο Πικάσο είπε ότι δεν θα επιστρέψει στην Ισπανία μέχρι να αποκατασταθεί η δημοκρατία. Επέστρεψε μετά από 44 χρόνια.
Σήμερα θεωρείται από πολλούς κριτικούς τέχνης ο πιο συγκλονιστικός και δυνατός αντιπολεμικός πίνακας στην ιστορία. Κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής του Παρισιού, ένας Γερμανός αξιωματικός που τον επισκέφθηκε στο ατελιέ του, του έδειξε μια φωτογραφία του έργου και τον ρώτησε: «Εσείς το κάνατε αυτό;» Ο Πικάσο τον κοίταξε. «Όχι», είπε. «Εσείς το κάνατε».
Σοστακόβιτς και Λένινγκραντ
Από την Ορχήστρα Ραδιοφώνου του Λένινγκραντ είχαν απομείνει λίγοι μουσικοί· Οι υπόλοιποι είχαν πεθάνει από την πείνα, ή είχαν πάει να πολεμήσουν. Ο στρατηγός Γκοβόροφ διέταξε μια επιχείρηση πυροβολικού για την καταστολή των γερμανικών θέσεων κατά τη διάρκεια της εκτέλεσης, και μεγάφωνα μετέδιδαν τη συμφωνία προς τις εχθρικές γραμμές. Η πόλη άκουγε. Το ίδιο και ο εχθρός.
Χρόνια αργότερα, ο ίδιος ο Σοστακόβιτς είπε: «Καθώς συνέθετα αυτή τη συμφωνία, σκεφτόμουν την ευγένεια του λαού μας, τον ηρωισμό, τις θαυμαστές ανθρωπιστικές ιδέες, τις ανθρώπινες αξίες, τη σπουδαία φύση μας, την ανθρωπότητα, την ομορφιά».
Γυρίζοντας πίσω από όπου ξεκινήσαμε…
Έναν αιώνα αφότου ο Ντοστογιέφσκι γονάτισε μπροστά σε ένα εκτελεστικό απόσπασμα και βγήκε από αυτή την εμπειρία, κατά κάποιον τρόπο ακόμη πιο πεπεισμένος ότι η ομορφιά δεν είναι πολυτέλεια αλλά σωσίβιο ζωής, ο Αλεξάντρ Σολζενίτσιν στάθηκε το 1970 μπροστά στην Επιτροπή Νόμπελ για να εκφωνήσει τον λόγο του. Πάλεψε με την εμβληματική φράση από τον Ηλίθιο, αναγνωρίζοντας πρώτα την φαινομενική της παραδοξότητα – και έπειτα, αργά, την ανέτρεψε: «Μια μέρα ο Ντοστογιέφσκι διατύπωσε την αινιγματική φράση: “Η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο”. Τι είδους δήλωση είναι αυτή; Για πολύ καιρό τη θεωρούσα απλώς λόγια. Πώς θα μπορούσε να είναι δυνατό; Πότε στην αιματοβαμμένη ιστορία έσωσε ποτέ η ομορφιά κάποιον από οτιδήποτε; Εξευγένισε, ανύψωσε, ναι, αλλά ποιον έσωσε; Και τότε η φράση του Ντοστογιέφσκι δεν ήταν μια επιπόλαιη διατύπωση, αλλά μια προφητεία».
Αυτή είναι η απάντηση. Ο Ντοστογιέφσκι είπε ότι η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο. Δεν εννοούσε ότι αυτό θα συμβεί γρήγορα. Εννοούσε ότι, στο τέλος, δεν μπορεί να κατασταλεί οριστικά. Ότι όσο υπάρχει η ανθρώπινη ικανότητα να δημιουργεί, να συγκινείται και να αναγνωρίζει το ωραίο μέσα στο σκοτάδι, η ήττα δεν είναι ποτέ ολοκληρωτική.
