Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ
Στην ιστορική διαδρομή της Λέσβου, η 8η Νοεμβρίου συνιστά έναν κομβικό σταθμό, όπου διασταυρώνονται οργανικά η εθνική και η θρησκευτική συνείδηση των κατοίκων της. Η ημερομηνία αυτή σηματοδοτεί την απελευθέρωση του νησιού από τον οθωμανικό ζυγό το 1912, μετά από 452 έτη, ένα γεγονός που στο συλλογικό υποσυνείδητο της τοπικής κοινωνίας συνδέεται αναπόσπαστα με τη θρησκευτική λατρεία. Η βαθιά πίστη στον Ταξιάρχη –όπως μαρτυρείται από το πλήθος των ναών και των παρεκκλησίων που είναι αφιερωμένα σε αυτόν ανά τη λεσβιακή ύπαιθρο– υπερβαίνει την τυπολατρική θρησκευτικότητα. Αντίθετα, αποτελεί δομικό στοιχείο μιας βιωματικής κατήχησης, η οποία εγγράφει την παρουσία των αγγελικών δυνάμεων σε κάθε έκφανση του καθημερινού και ιστορικού βίου των πιστών. Υπό την έννοια αυτή, ο συνεορτασμός της απελευθέρωσης του νησιού με τη Σύναξη των Αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ και των λοιπών Επουρανίων Ταγμάτων αποκτά μια σύνθετη, εθνοθρησκευτική διάσταση.
Σύμφωνα με τη δογματική και λειτουργική πνευματολογία του Νίκου Ματσούκα, οι άγγελοι ορίζονται ως λειτουργικά πνεύματα, τα οποία διακονούν το έργο της Θείας Οικονομίας και της σωτηρίας του ανθρώπου. Ως ασώματες οντότητες ιεραρχούνται οντολογικά ως κατώτερες του Θεού αλλά ανώτερες του ανθρώπου. Το έργο τους είναι κατεξοχήν φωτοδοτικό, εκπεμπόμενο ως θεία έλλαμψη. Τα φωτοδοτικά αυτά πνεύματα προσδίδουν νόημα σε αυτό που ο φυσικός Γιώργος Γραμματικάκης ορίζει μεταφορικά ως «φωτεινά σκιρτήματα της ιστορίας».
Αναμφίβολα, η συστηματική σύμπλευση θρησκευτικών εορτών και εθνικών επετείων αποτελεί αντικείμενο έντονης κριτικής στο πλαίσιο της σύγχρονης κοινωνιολογικής, πολιτικής και ιστορικής προσέγγισης. Οι επικριτές αυτής της οργανικής σύνδεσης (συχνά οριζόμενης ως «εθνοθρησκευτικός πατριωτισμός») επισημαίνουν τον κίνδυνο εργαλειοποίησης της θρησκευτικής πίστης για την εξυπηρέτηση εθνικιστικών αφηγημάτων ή την ενίσχυση μιας ετεροπροσδιοριζόμενης συλλογικής ταυτότητας. Από τη σκοπιά αυτή, η εθνικοποίηση θρησκευτικών συμβόλων, καθώς φαίνεται, αλλοιώνει την οικουμενική και υπερβατική διάσταση της θεολογίας, εγκλωβίζοντάς την σε στενά εθνικά και ιστορικά όρια.
.jpg)
Ωστόσο, στην περίπτωση της Λέσβου, η συγκεκριμένη σύνδεση δεν λειτουργεί ως μια άνωθεν επιβεβλημένη ιδεολογική κατασκευή, αλλά ως ένα αυθεντικό πολιτισμικό φαινόμενο λαϊκής ευσέβειας με βαθιές ιστορικές ρίζες. Οι ιερές μορφές των Αρχαγγέλων λειτουργούν εδώ ως συλλογικά αρχέτυπα και σύμβολα επιβίωσης, καθώς η θρησκευτική λατρεία αποτέλεσε για αιώνες το κύριο καταφύγιο διατήρησης της ταυτότητας των υπόδουλων κατοίκων του Λέσβου. Όπως επισημαίνει ο ιστορικός των θρησκειών Μίρτσεα Ελιάντε στο έργο του Εικόνες και Σύμβολα, «κάθε κουλτούρα είναι ένα συμβάν μέσα στην ιστορία». Κατά συνέπεια, ο Αρχάγγελος Μιχαήλ –με επίκεντρο την εμβληματική μορφή του στον Μανταμάδο– λειτουργεί για την τοπική κοινότητα ως δίαυλος προς μια υπεριστορική πραγματικότητα, όπου η θρησκευτική μεταφυσική συναντά οργανικά το κορυφαίο ιστορικό γεγονός του 1912, χωρίς να εκπέφτει σε στείρο εθνικισμό.
Υ.Γ. «Προχώρησε στο εσωτερικό του ναού. Ένιωσε να πλημμυρίζει από τη γνώριμη μυρουδιά του λιβανιού, την μυρουδιά του ξύλου από τα στασίδια, τα παγκάρια και τα ψαλτήρια. Ήταν το μέρος εκείνο όπου είχαν εναποθέσει τις προσδοκίες τους από τον Άγιό τους γενιές και γενιές των χωριανών του, ο καθένας καταθέτοντας τα δικά του θέλω, όλοι τους όμως κάτω από την ίδια σκέπη. Ήταν το μέρος εκείνο που όλοι έψαχναν την λύτρωση.
»Πήρε μια λαμπάδα από το παγκάρι και προχώρησε προς την ανάγλυφη εικόνα του Ταξιάρχη. Ο μελαμψός Άγιός τους στεκόταν εκεί μπροστά του. Αξιώθηκε να ανάψει το κερί του, να γονατίσει μπροστά του και να νιώσει την γεύση του αγιασμένου πηλού στα χείλη του. Ήταν ο δικός τους Άγιος, πλασμένος από λάσπη και αίμα των σφαγμένων μοναχών, που έγινε Θεϊκός από έναν καλόγερο που βρήκε, εκείνη την τρομερή ώρα, την χάρη να πλάσει τον Αρχάγγελο.
»Κοντά χίλια χρόνια πέρασαν από την επιδρομή των Σαρακηνών κουρσάρων, που με εντολή του ξακουστού για την αγριότητά του αρχιπειρατή Σιρχάν είχαν βάλει σκοπό να λεηλατήσουν τούτο το μοναστήρι που βρισκόταν κοντά στην παλιά πολιτεία του Στένακα, για να πει το κρασί του στο χρυσό δισκοπότηρο που λειτουργούσαν οι καλόγεροι.
»Όμως ο τόπος τούτος είχε την ευλογία: μέσα σε εκείνη τη σφαγή, ένας μοναχός, ο δόκιμος Γαβριήλ να σωθεί και συντετριμένος και απελπισμένος να σκύψει και να μαζέψει το αίμα των συντρόφων του, για να τους κρατήσει εκεί στο μοναστήρι και να τους μετουσιώσει στον Αρχάγγελο Μιχαήλ. Νωρίτερα είχε βιώσει ένα όραμα: η στέγη του ναού μετατράπηκε σε μια φουρτουνιασμένη θάλασσα και ανάμεσα στα κύματα ξεχώρισε η πελώρια μορφή ενός στρατιώτη, που γεμάτος οργή πρόταξε το σπαθί του και έτρεψε τους πειρατές σε φυγή. Αυτόν τον οργισμένο στρατιώτη, προστάτη τους παντοτινό, λάξευσε και άφησε αναλλοίωτο στους αιώνες ο μοναχός Γαρβιήλ.
»Πόσο δικό τους είχαν τον Ταξιάρχη! Ένιωθαν το βλέμμα του από τα μεγάλα κατάμαυρα μάτια, ακουμπούσαν το δάκρυ τους στο μάγουλό του, αισθάνοντας την χαρά του αλλά και την θλίψη του. Ένας ανεξήγητος και αξεπέραστος δίαυλος επικοινωνίας είχε αναπτυχθεί μεταξύ τους. Σ' αυτόν ακουμπούσαν όλοι τα ντέρτια τους, σ' αυτόν τις χαρές τους. Μπροστά του δεν ξεχώριζε κανένας, ούτε πλούσιος, ούτε φτωχός, ούτε προύχοντας, ούτε παρακατιανός. Μα και ο φόβος για όποιον τυχόν έβλαπτε τον διπλανό του, στεκόταν σαν μέγγενη πάνω από τα κεφάλια τους, γιατί ο Άγιος αγρίευε και τιμωρούσε, τους ήξερε όλους καλά! Ήταν ένα συντοπίτης τους. Και πάντα έπαιρνε το σωστό μήνυμα και με αυτό πορευόταν»· απόσπαμα από το εξαιρετικό μυθιστόρημα της Κατερίνας Καραμανώλη, Γιαγκίνι, εκδ. Ταξιδευτής, Αθήνα 2026, σσ. 68-69.
.jpg)
