ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ!!! Μόνο Βινίλιο!!!

 

ΠΗΓΗ: Pet Shop Boys

Shall I rewrite or revise
My October symphony?
Or as an indication
Change the dedication
From revolution to revelation?

Ευγένιος Βούλγαρις: Κοσμολογία και Φυσική Φιλοσοφία στον Νεοελληνικό Διαφωτισμό

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Κατά την περίοδο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, η εισαγωγή των θετικών επιστημών στον υπόδουλο Ελληνισμό αποτέλεσε ένα πεδίο έντονων πνευματικών αναζητήσεων, αλλά και ιδεολογικών συγκρούσεων. Οι Έλληνες λόγιοι της εποχής κλήθηκαν να επιτελέσουν το έργο της «μετακένωσης», δηλαδή της μεταφοράς των επαναστατικών επιστημονικών ανακαλύψεων της Δυτικής Ευρώπης στην καθ' ημάς Ανατολή. Στην πρωτοπορία αυτής της προσπάθειας βρέθηκε ο Ευγένιος Βούλγαρις, μια από τις εμβληματικότερες μορφές της νεοελληνικής παιδείας. Αν και ευρύτερα γνωστός για το θεολογικό και φιλοσοφικό του έργο, ο Βούλγαρις επέδειξε συστηματικό ενδιαφέρον για τη μελέτη της Φυσικής Φιλοσοφίας και της Κοσμολογίας. Το παρόν άρθρο -μικρό μέρος της διδακτορικής διατριβής μου- εξετάζει τη συμβολή του γηραιού δασκάλου στο πεδίο των φυσικών επιστημών, εστιάζοντας στα δύο κορυφαία συγγράμματά του που εκδόθηκαν στη Βιέννη το 1805: το Περί Συστήματος του Παντός και το Τα αρέσκοντα τοις Φιλοσόφοις. Μέσα από τη σύντομη ανάλυση αυτών των έργων, αναδεικνύεται η προσπάθεια του Βούλγαρι να γεφυρώσει τις νέες επιστημονικές θεωρίες με την ορθόδοξη θεολογική παράδοση, αποκαλύπτοντας ταυτόχρονα τις εσωτερικές αντιφάσεις και τους δισταγμούς της σκέψης του απέναντι στο ηλιοκεντρικό σύστημα και τη νεωτερικότητα.

Πέρα όμως από αυτήν τη συμβολή στο πεδίο των θετικών επιστημών, ο Βούλγαρις θα εκθέσει, κάπως διστακτικά βέβαια, και θεωρίες της φυσικής επιστήμης. Δύο είναι τα βασικά έργα του που καταπιάνονται με ζητήματα της Κοσμολογίας και Φυσικής Φιλοσοφίας. Και τα δύο εκδόθηκαν το 1805 στη Βιέννη, στο τυπογραφείο του Γεωργίου Βενδότη, με χρηματοδότηση των Ζωσιμάδων. Το πρώτο φέρει τον τίτλο Περί Συστήματος του Παντός και είναι ένα κλασικό εγχειρίδιο αστρονομίας. Το δεύτερο, ένας ογκωδέστατος τόμος αποτελούμενος από 432 σελίδες με μεγάλο αριθμό διαγραμμάτων υπό τον τίτλο Τα αρέσκοντα τοις Φιλοσόφοις, αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα συγγράμματα Κοσμολογίας και φυσικής της εποχής του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.

Και τα δύο αυτά έργα παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί αποκαλύπτουν το μέγεθος και την ευρύτητα της φιλοσοφικής και επιστημονικής σκέψης του γηραιού δασκάλου, και, όπως φυσικά δείχνουν οι τίτλοι τους, αποτέλεσαν έργα της διδακτικής του δραστηριότητας στη Μαρουτσαία Σχολή των Ιωαννίνων, στην Αθωνιάδα και στην Πατριαρχική Ακαδημία. Τούτο τεκμηριώνεται από τα λεγόμενα του μαθητή του στην Αθωνιάδα, Ιώσηπου Μοισιόδακα, που επικρίνει τη θέση του δασκάλου του για την άρνησή του ότι υπάρχουν άλλοι πλανήτες κατοικημένοι εκτός από το δικό μας:

«ο κλεινός Ευγένιος εν πολλοίς μέρεσι της Λογικής αυτού, και κατ’ εξοχήν είτα εν τω παραγρ. Ιθ΄ της δευτέρας Προδιατριβής αυτού, ουχί μόνον απαρέσκεται τη υπολήψει της οικήσεως των πλανητών, ή τη πληθύι των κόσμων, αλλά και απελέγχει, μάλιστα στηλιτεύει τους δοξάζοντας αυτήν, καλών αυτήν την υπόληψιν αλογιστίαν, και λέγων περί των Φιλοσόφων των προστατών αυτής, πως εξαμαρτάνουσιν αναξιωτάτως της φιλοσοφικής επαγγελίας αυτών, δια τι; διότι μεταπηδώσιν, ως λέγει ο σοφός ανήρ, από του επί μέρους, επί το καθόλου ή από του δυνάμει επί το ενεργεία»· Απολογία, [Βιέννη 1780], επιμέλεια Άλκης Αγγέλου. Αθήνα 1992: Ερμής, σ. 106 σημ. 1. Εδώ βέβαια επικαλείται τη Λογική και προφανώς τις θέσεις, που σε αυτή διατύπωσε για την αστρονομία ο Κερκυραίος δάσκαλος.

Στα δεκατέσσερα κεφάλαια του πρώτου έργου ο Βούλγαρις αναλύει ζητήματα που αφορούν τους αστέρες, τους πλανήτες, τη σελήνη, τον ήλιο, το φως και τους κομήτες. Παρότι περιορίζει τις φιλοσοφικές του αναζητήσεις σε ό,τι αφορά το ηλιοκεντρικό σύστημα και την κίνηση της γης, δεν παύει να επικαλείται και να συνοψίζει τις θεωρίες παλαιότερων και νεότερων επιστημόνων, όπως του Πτολεμαίου, του Κοπέρνικου και του Τύχωνα Brahe:

«το τρίτον των ημίν εις έρευναν προτεθέντων ει εγκριτέον εστί του Πτολεμαίου, και Κοπέρνικου, το Τυχώνειον σύστημα, εκ των ειρημένων ευαμαρώς πάνυ επιλύεται. Ει γαρ ουχί τη φύσει αντίκειται, ως το Πτολεμαϊκόν ουδέ ταις ιεραίς Σελίσιν, ως το Κοπερνικαίον τη δε Αστρονομία καθ’ εαυτό μάλιστα συνείδον κατείληπται εικότως άρα αμφοτέρων εκείνων εγκρίνεται προτιμώτερον. Καίτοι μηδείς ηγείσθω, ούτως ημάς πεπείσθαι απαρατρέπτων καθ’ εαυτά έχει προς άλληλα τα εν τω παντί σώματα, ως υπό Τύχωνος υποτέθειται. Ου τούτο φρονούμεν εκείνο δε, μάλλον πιθανωτέραν είναι των άλλων ηγούμεθα την δόξαν, και ταύτη εμμένειν προσήκον αποφαινόμεθα, έως αν μείζον επί τούτων φως ημίν επιλάμψη»· Περί Συστήματος του Παντός, σ. 63.

Ωστόσο, επάνω στο ζήτημα του ηλιοκεντρικού συστήματος δεν μπόρεσε να προχωρήσει όπως ο Νικηφόρος Θεοτόκης, στην αποδοχή δηλαδή της κοπερνίκειας θεωρίας. Παρέμεινε διστακτικός απέναντι σε αυτή τη κοσμολογική θεωρία, βρίσκοντας καταφύγιο στη συμβιβαστική τυχώνεια σκέψη. Τούτο, βέβαια, δεν υποδήλωνε καμία αδυναμία αποδοχής των φυσικών εννοιών στη σκέψη του Βούλγαρι. Αντίθετα, πήγαζε από τη θέση του να βλέπει τις θεωρίες των φυσικών επιστημών από τη σκοπιά που αυτές δεν θα παραβίαζαν πρωταρχικές και θεμελιώδεις αλήθειες της Αγίας Γραφής.

Βέβαια, ήταν προϊόν της  συγχώνευσης της προγενέστερης νεοαριστοτελικής κορυδαλικής παράδοσης η οποία, σε συνδυασμό με τη θεολογική σκέψη κατά τον 17ο και στις αρχές του 18ου αιώνα, εμπόδισε σημαντικότατους λογίους, όπως ο ουμανιστής Πατριάρχης Ιεροσολύμων Χρύσανθος Νοταράς, να αποδεχθούν πλήρως τις θεωρίες του Κοπέρνικου, του Γαλιλαίου και του Νεύτωνα. Πρόκειται εδώ για τη διαμάχη των αριστοτελικών με τους νεότερους, που αυτούσια φαίνεται να μεταφέρθηκε από την αντίστοιχη των σχολαστικών και νεότερων στον ευρωπαϊκό χώρο κατά τον 17ο αιώνα, και, όπως ήταν φυσικό, το απείκασμά της είχε ισχυρό αντίκτυπο στην καθ’ ημάς Ανατολή.

Αν με το παραπάνω έργο ο Βούλγαρις δεν κατόρθωσε να πετύχει αυτό που τόλμησε ο συμπατριώτης του Νικηφόρος Θεοτόκης –να αποδεχθεί δηλαδή τη νευτώνεια φυσική– με το Τα αρέσκοντα τοις Φιλοσόφοις κατάφερε να προσφέρει μια συστηματική ερμηνεία διαφόρων ορισμών της φύσης και αντικειμένων της φυσικής επιστήμης. Διαρθρωμένο σε 31 κεφάλαια, το έργο παρουσιάζει το εξαιρετικό ενδιαφέρον του Βούλγαρι για τις λεπτομέρειες των φυσικών επιστημών. Παράλληλα, εκθέτει και τις γενικότερες τάσεις της φυσικοφιλοσοφικής σκέψης του Έλληνα διανοητή. Γι’ αυτό και ορθά υποστηρίζεται ότι ο χαρακτήρας του έργου είναι αυστηρά φιλοσοφικός. Ονόματα και θεωρίες αρχαίων και νεότερων φιλοσόφων διαπερνούν ολόκληρη την έκταση του έργου. Άλλοτε υιοθετεί και άλλοτε επικρίνει όσα πρέσβευαν οι Σχολαστικοί, οι Ελεάτες, ο Αριστοτέλης, ο Δημόκριτος, ο Επίκουρος, ο Πλούταρχος, ο Πλάτωνας, ο Πυθαγόρας, ο Ζήνωνας, ο Descartes, ο Gassendi, ο Leibniz, ο Wolff, ο Musschenbroek, ο Maignan και ο Newton.

Το κύριο σώμα του απαρτίζεται από την απαρίθμηση αρχών της Φυσικής: φύση του σώματος, ύλη, έκταση και μορφή, διαιρετότητα και σύνθεση των σωμάτων, έννοια της μορφής, πυκνότητα, αραιότητα, σκληρότητα, πλαστικότητα και αδράνεια των σωμάτων, έννοια του χρόνου, του χώρου και του κενού, μάζα και βαρύτητα, κίνηση μάζας επί κεκλιμένου πεδίου, κίνηση του εκκρεμούς, κεντρόφυγες και κεντρομόλες δυνάμεις, έλξη, πυκνότητα, συνάφεια, ρευστότητα, υδροστατικές δυνάμεις, γη, νερό, αέρας, φωτιά, φως, αντανάκλαση του φωτός, φάσμα κ.λπ.

Εκείνο, ωστόσο, που οφείλω να σημειώσω εδώ είναι η κριτική του έναντι του καρτεσιανισμού. Καταδικάζει την «κουφότητα του ανδρός», κατατάσσει τον Descartes στους δημιουργούς «φαντασμάτων» και χαρακτηρίζει τη θεωρία του ως «αρχολογίαν» και «αστεϊσμό». Βέβαια, η κριτική αυτή λειτουργεί υποδειγματικά. Η απόρριψη της καρτεσιανής θεωρίας γίνεται κάτω από το βάρος όχι της αδυναμίας του Βούλγαρι να την ενστερνιστεί, αλλά για να στηρίξει την ταύτισή του με τη γεωκεντρική υπόθεση.

Συμπερασματικά, το κοσμολογικό και φυσικοφιλοσοφικό έργο του Ευγένιου Βούλγαρι αποτυπώνει ανάγλυφα τις εσωτερικές εντάσεις και τις ιδεολογικές ισορροπίες που χαρακτήρισαν την πρώιμη φάση του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Μέσα από τα συγγράμματά του Περί Συστήματος του Παντός και Τα αρέσκοντα τοις Φιλοσόφοις, ο γηραιός δάσκαλος επιτελεί ένα σπουδαίο μετακενωτικό έργο, εισάγοντας στην ελληνική παιδεία τις σύγχρονες ευρωπαϊκές επιστημονικές αναζητήσεις και έννοιες της Φυσικής. Ωστόσο, η επιμονή του στο συμβιβαστικό τυχώνειο σύστημα και η πολεμική του κατά του καρτεσιανισμού αναδεικνύουν τα όρια της επιστημονικής του τόλμης. Σε αντίθεση με ριζοσπαστικότερους συγχρόνους του, όπως ο Νικηφόρος Θεοτόκης, ο Βούλγαρις επιλέγει συνειδητά να μην υπερβεί τα ερμηνευτικά πλαίσια της Αγίας Γραφής και της νεοαριστοτελικής παράδοσης. Η στάση του αυτή, αν και διστακτική απέναντι στο ηλιοκεντρικό μοντέλο, δεν μειώνει την αξία της προσφοράς του· αντίθετα, καθιστά το έργο του ένα πολύτιμο τεκμήριο της πνευματικής μετάβασης της καθ' ημάς Ανατολής προς τη νεωτερικότητα, όπου η ανάγκη για επιστημονική ανανέωση συνομιλεί διαρκώς με τη διαφύλαξη της δογματικής αυθεντίας.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Αγγελομάτη - Τσουγκαράκη, Ε. (επιμ.) (2009). Ευγένιος Βούλγαρης. Πρακτικά Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου (Κέρκυρα, 1–3 Δεκεμβρίου 2006). Αθήνα: Ιόνιο Πανεπιστήμιο / Εκδόσεις Κανάκη.

Δημαράς, Θ. Κ.  (1985). Νεοελληνικός Διαφωτισμός. Αθήνα: Ερμής.

Καραφύλλης, Γ. (1993). Ο Ευγένιος Βούλγαρις και η Φιλοσοφία του Διαφωτισμού. Αθήνα: Ίδρυμα Ευαγγέλου Παπανούτσου.

Καλαμάτας, Ι. Α. (2011). Ευγένιος Βούλγαρης (1716-1806): Σκιαγράφηση των πολιτισμικών αλλαγών και των ιδεολογικών ζυμώσεων στον 18ο αιώνα. Θεσσαλονίκη: Διδακτορική Διατριβή. Θεολογική Σχολή ΑΠΘ.

Κιτρομηλίδης, Π. (1999). Νεοελληνικός Διαφωτισμός: Οι πολιτικές και κοινωνικές ιδέες. Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης.

Κονδύλης, Π. (1988). Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός: Οι φιλοσοφικές ιδέες. Αθήνα: Θεμέλιο.

Νούτσος, Π. (επιμ.) (1993). Η Νεοελληνική Φιλοσοφία: Από τον 14ο ώς τον 19ο αιώνα. Αθήνα: Γνώση.

Πασχαλίδης, Α. Σ. (επιμ.) (2018). Ευγενίου Βουλγάρεως έργα: Θεολογικά - Ιστορικά - Μεταφράσεις. Θεσσαλονίκη: Αγιορειτική Εστία.

Πέτσιος, Θ. Κωνσταντίνος. (επιμ.). (2010). Ευγενίου Βουλγάρεως Η Λογική. Ιωάννινα: Πανεπιστήμιο Ιωάννίνων - Τομέας Φιλοσοφίας. Εργστήριο Ερευνών Νεοελληνικής Φιλοσοφίας. 

Ψημμένος, Ν. (1989). Η Ελληνική Φιλοσοφία από το 1453 ως το 1821. Αθήνα: Γνώση.

Batalden, K. S.  (1982). Catherine II's Greek Prelate: Eugenios Voulgaris in Russia, 1771-1806. New York: Columbia University Press.

Henderson, G. P. (1977). The Revival of Greek Thought, 1620-1830. Edinburgh: Scottish Academic Press· [ελληνική μετάφραση: Η αναβίωση του ελληνικού στοχασμού 1620-183: Η ελληνική φιλοσοφία στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, μτφρ. Φ Βώρος. Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών].

Γεννημένος Ποιητής

«Δικαιολογημένα λοιπόν ο Ελύτης τον χαρακτηρίζει “Ελληνοσύρο μάγο”, με μόνη διαφορά ότι ο Ρωμανός ήταν Έλλην στη γλώσσα του και ουσιαστικά ξένος προς τους συρογλώσσους της ιδιαίτερης πατρίδας του. Η άνθιση της τέχνης του συμβάδιζε με τη δυναμική του κέντρου μέσα στο οποίο ενετάχθη αλλά και με της εποχής του τα ανοίγματα – εποχή δόξας και μεγαλείου. Στο θρόνο ηγεμόνευε ο Ιουστινιανός· πλάι του η “κυπρία” Θεοδώρα. Το όνομά τους συνδέεται με γεγονότα ή πράξεις που συντελούν σε καθοριστικές αλλαγές και οδηγούν στην πολυδύναμη ανάπτυξη της αυτοκρατορίας […]

»Το φωτοστέφανο που στόλιζε την ποίηση του Ρωμανού μας δίνει ακριβώς την εικόνα που είχαν γι’ αυτόν οι άνθρωποι της εποχής του και οι αμέσως επόμενοι. Η πρώτη κιόλας ποιητική του εμφάνιση από του άμβωνος (φαίνεται κι από το αρχαίο Συναξάριο ότι ο ύμνος ψαλλόταν εκεί) συνδέεται από το σημείον της θεοπνευστίας. Άσχετα από την ιστορικότητα ή όχι του θαύματος (το θαύμα είναι ακριβώς η κατάργηση του ιστορικού χρόνου), στεκόμαστε στο φυσικό και αυτονόητο για την εποχή του Ρωμανού γεγονός της κατάποσης χάρτου. Η θεία έμπνευση εισέρχεται στο σώμα του ποιητή ρεαλιστικά και αυτός εγείρεται, ώριμος και πλήρης, όπως η Αθηνά, που βγαίνει με τ’ άρματά της από το κεφάλι του πατέρα της. Κείνο που συμπεράνουμε από την ιστόρηση του θαύματος, είναι ότι ο Ρωμανός γεννήθηκε Ποιητής, του είχε οριστεί με θεία εντολή ν’ ακολουθήσει τον θεσπέσιο δρόμο της υμνογραφικής δημιουργίας […]

»Με λίγα λόγια έχουμε μπροστά μας έναν ποιητή του οποίου η αξία θα πρέπει εξ όνυχος να συλλάβουμε, μη λησμονούντες, επίσης, ό,τι κατ’ ανάγκην λειτουργούμε μονόχορδα – μας διαφεύγει το μέλος που έντυνε τον ύμνο. Πρέπει ακόμα να στοχαζόμαστε πως η σύγχρονη εκκλησιαστική μελωδία (και μαζί της οι προσλαμβάνουσες παραστάσεις μας) δεν σχετίζονται με τα μελίσματα και τους τρόπους της αρχαίας εκκλησιαστικής μελωδίας του 6ου αιώνα. Είναι βασικό για τον ακροατή αλλά και το μεταφραστή να θυμούνται πως ο ύμνος δεν προοριζόταν προς ανάγνωση παρά ως ψαλμωδία. Χάρη στη σύζευξη του λόγου με τον ήχο αποκτούσε ο ύμνος την πραγματική σημασία και την υπόστασή του. Η σχέση του υμνωδού με το εκκλησίασμα ήτανε μυστική και είχε ως αποτέλεσμα τούτος να γίνεται ο ενδιάμεσος, το γλυκόφθογγο όργανο που εξέφραζε με το έργο του τα αισθήματα των πιστών. Για ν’ αληθεύει το ρηθέν του Μεγάλου Αθανασίου: “Αυτός ο άνθρωπος ψαλτήριον γενόμενος”».

Ρωμανού του Μελωδού. (1997). Τρεις Ύμνοι: Εις την Γέννησιν του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Εις την Ανάστασιν του Κυρίου. Εις την Ανάληψιν του Κυρίου. Εισαγωγή – μετάφραση Κυριάκος Χαραλαμπίδης. Αθήνα: Άγρα, σσ. 10-11, 12, 13-14.

Πώς η ψηφιακή επικοινωνία αλλάζει τα ελληνικά

Του ΔΗΜΗΤΡΗ ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΥ

Ένα νέο είδος υβριδικών ελληνικών, μεταξύ γραπτής και προφορικής γλώσσας, έχει γίνει το εργαλείο επικοινωνίας στις εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του; Γλωσσολόγοι αναλύουν στην «Κ»

Αν θες πάμε αύριο για καφέ μετά τη δουλειά αν δεν μπορείς δεν πειράζει μπορούμε και κάποια άλλη μέρα.

Τριαντάρης στέλνει το ελαφρώς συνεσταλμένο μήνυμά του μέσω δημοφιλούς σοσιαλμιντιακής πλατφόρμας σε (περίπου) συνομήλική του που γνώρισε προ ημερών κατά τη διάρκεια βραδινής εξόδου σε κλαμπ της μόδας στην παραλιακή. Η τελεία στο τέλος της πρότασης είναι δική μας εφεύρεση για να μην κατακλυστεί το τηλεφωνικό κέντρο της εφημερίδας με τηλεφωνήματα αγανακτισμένων αναγνωστών. Ας τους ενημερώσουμε προκαταβολικά ότι στα ψηφιακά ελληνικά η χρήση τελείας είναι εντελώς ντεμοντέ, φανερώνει ενόχληση ή και αγένεια, επομένως αποφεύγεται συστηματικά. Εκτός αν, όπως εξηγήσαμε, θέλετε να τονίσετε τον θυμό και τον εκνευρισμό σας. Η κοπέλα, εφόσον θέλει να κάνει υπερβολικά ξεκάθαρες τις προθέσεις της και να πικάρει τη γνωριμία του Σαββατόβραδου, μπορεί να απαντήσει με ένα δολοφονικό «δυστυχώς δεν θα μπορέσω ούτε την άλλη μέρα.». Είναι μία τελεία που ο νεαρός της ιστορίας μας δεν θα ξεχάσει ποτέ.

Πάντως, αν προσέξατε, η τελεία δεν είναι το μοναδικό σημείο στίξης που έχει εξοβελιστεί από μiα τυχαία πρόταση ψηφιακής επικοινωνίας στην Ελλάδα του 2026. Εξίσου ανεπιθύμητα θεωρούνται και τα κόμματα, οι άλλοτε βασικοί «οδοδείκτες» κατανόησης ακόμα και του πιο απλού κειμένου. Εδώ που τα λέμε, είναι και λίγο άχρηστα – ο νεοπαγής κανόνας θέλει κάθε μήνυμα και διαφορετική πρόταση («απεριόριστα αφού»: εννοείται η άνευ χρέωσης αποστολή μηνυμάτων).

Για τα δευτερεύοντα σημεία στίξης (άνω τελείες, παρενθέσεις, παύλες κ.λπ.) ούτε λόγος· ένα ραντεβού είπαμε να βγάλουμε, όχι να γράψουμε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως. Τα θαυμαστικά είναι «περίεργα» (υποδηλώνουν «χαμηλό επίπεδο»), το ελληνικό ερωτηματικό (;) έχει αντικατασταθεί πλήρως από το λατινικό (?), ενώ τα αποσιωπητικά έχουν αυτονομηθεί· οι πραγματικοί survivors της παλαιάς γλώσσας των μπούμερ. Ενα μήνυμα με αποσιωπητικά μπορεί να πει τόσο πολλά (συνήθως όχι ευχάριστα) με την παλιομοδίτικη σιωπή τους: «καλά…», «τι μας λες τώρα?…», «σοβαρά τώρα?….», «τι να σου πω…».

Η νέα γλώσσα

Ο αφανισμός των σημείων στίξης είναι μόνο ένα από τα παράπλευρα γνωρίσματα αυτού του γλωσσικού υβριδίου που εκκολάπτεται μπροστά στα μάτια μας – ή, ακριβέστερα, στις οθόνες μας. «Ολόκληρη η γλώσσα των γραπτών μηνυμάτων, είτε αυτά είναι SMS είτε διαλογικού τύπου σε chatbox, πρέπει να θεωρηθεί ένα νέο είδος κειμένου που, λογικά και αναμενόμενα, παρουσιάζει διαφορές από τον παραδοσιακό τρόπο γραφής. Αυτό οφείλεται στο ότι η ψηφιακή επικοινωνία είναι μια νέα, ενδιάμεση μορφή μεταξύ προφορικού και γραπτού λόγου», μας λέει από το Παρίσι η αναπληρώτρια καθηγήτρια Γλωσσολογίας στο Τμήμα Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου Μαριάννα Κατσογιάννου. «Αυτό το νέο είδος», συνεχίζει, «διαθέτει ταυτόχρονα την αμεσότητα του προφορικού και την αποστασιοποίηση του γραπτού και αναγκαστικά περιέχει στοιχεία από τους προηγούμενους τρόπους έκφρασης, αναμεμειγμένα με αυτά που δημιουργεί η νέα τεχνολογία στην οποία βασίζεται».

Τελεία ίσον επιθετικότητα

Προσπαθώντας να αποκωδικοποιήσω τα μυστικά της «νέας» γλώσσας, ζητάω τα φώτα της Ηλιάνας, μαθήτριας της Γ΄ Γυμνασίου. Μου ξεκαθαρίζει τα βασικά: «Η τελεία είναι ένδειξη επιθετικότητας», «τα κόμματα δεν τα χρειαζόμαστε, γιατί σπάνια στο ίδιο μήνυμα θα έχουμε δύο προτάσεις μαζί», «οι συντομογραφίες αγγλικών εκφράσεων μας γλιτώνουν χρόνο». Μερικά χαριτωμένα παραδείγματα: BTW (by the way), G2G (got to go), LMK (let me know), TYSM (thank you so much), IMO (in my opinion) κ.λπ. Πρόκειται για μια εντελώς νέα αρχιτεκτονική κειμένου, όπου συνυπάρχουν περίπου τα πάντα. Σε ένα πρόσφατο άρθρο της στο Atlantic, η Αμερικανίδα δημοσιογράφος και συγγραφέας Τζούντιθ Σούλεβιτς έγραφε –επικαλούμενη τον γιο της– ότι, αντίθετα με την παραδοσιακή στίξη (που οργάνωνε το νόημα του κειμένου και καθοδηγούσε την ανάγνωση), η ψηφιακή στίξη εστιάζει σε διαφορετικές προτεραιότητες, όπως το να δώσει ένταση και να τραβήξει την προσοχή.

Η Αγγελική Αλβανούδη, επίκουρη καθηγήτρια Κοινωνιογλωσσολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, συμφωνεί. «Επειδή τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στηρίζονται στην οικονομία της προσοχής, είναι αναμενόμενο να χρησιμοποιούμε ψηφιακές πρακτικές για να τραβήξουμε την προσοχή, π.χ. πολυτροπικά κείμενα, emoticons, memes. Στην ψηφιακή επικοινωνία έχουν δημιουργηθεί νόρμες που συνδέονται με κοινωνικά νοήματα, π.χ. η απουσία στίξης έχει γίνει μια σύμβαση που δείχνει φιλική στάση, χαλαρότητα, ανεπίσημο ύφος, ικανό χρήστη των social media. Ενα πολύ επιμελημένο κείμενο με σημεία στίξης μπορεί να “προδώσει” άτομο μεγαλύτερης ηλικίας ή χωρίς ψηφιακό γραμματισμό ή να κάνει το κείμενο να φανεί πιο επιτηδευμένο. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν έχει μεγάλη σημασία η σωστή χρήση των σημείων στίξης, μάλλον το αντίθετο», τονίζει.

Σε μια άτυπη ξενάγηση στο νέο ψηφιακό γλωσσικό περιβάλλον, η κ. Αλβανούδη επισημαίνει ότι εκεί αξιοποιούμε κυρίως στοιχεία της καθομιλουμένης, εναλλάσσουμε γλώσσες (π.χ. αγγλικά – ελληνικά, κάνω hate, κάνει φλεξ, πάμε next, έφαγε cancel), χρησιμοποιούμε προφορικό, συνομιλιακό ύφος στη γραφή, μη τυπική ορθογραφία, π.χ. απουσία τονισμού και σημείων στίξης, σύντμηση (τεσπα/τέλος πάντων, δξ/δεν ξέρω), επανάληψη γραμμάτων (χμμμμ), Greeklish ή Engreek (χρήση του ελληνικού αλφάβητου για τη γραπτή αναπαράσταση της αγγλικής), ανατρέπουμε ορθογραφικές συμβάσεις, π.χ. συμπεριληπτική ως προς το φύλο κατάληξη @, κάνουμε εκτενή χρήση emoticons/emoji για έκφραση αξιολογικής/συναισθηματικής τοποθέτησης, συνδυάζουμε γλωσσικά μηνύματα με memes (πολυτροπικά κείμενα), χρησιμοποιούμε δάνεια που ενσωματώνονται μορφολογικά στην κοινή νεοελληνική (π.χ. φλεξάρω, φλεξάρισμα, κριντζάρω) και δάνεια που δεν αφομοιώνονται μορφολογικά (π.χ. cunty, icon, αυτό που είπες ήταν φουλ based, beef κ.ά.).

Μια νέα «στίξη»

Στα ψηφιακά ελληνικά, η προφορικότητα επιστρέφει από την πίσω πόρτα – εν προκειμένω μέσα από το ασίγαστο smartphone. Η τεχνολογία επιβάλλει τους όρους της. «Αυτό σημαίνει», συμπληρώνει η κ. Κατσογιάννου, «ότι δεν υπάρχει δυνατότητα να σχεδιαστεί το κείμενο πριν γραφτεί, ούτε να ξαναγραφτεί ή να διορθωθεί σε βάθος. Ετσι, αφενός δίνεται λιγότερη προσοχή στην ποιότητα της γραφής και αφετέρου τα λάθη γίνονται ανεκτά πιο εύκολα».

Για να πλησιάσει ο χρήστης σε ταχύτητα την προφορική γλώσσα, καταφεύγει σε συντομογραφίες και, αφού οι παλαιότερες δεν είναι αρκετές, δημιουργεί νέες ή δανείζεται από τα αγγλικά, παραλείπει γράμματα (κυρίως φωνήεντα), χρησιμοποιεί σύμβολα και ρέμπους (τηλ., γμτ, λ7/λεφτά, τ κνς/τι κάνεις κ.ά.). Μερικά από αυτά είναι κατάλοιπα από την εποχή των περιορισμών σε χαρακτήρες για τα SMS και τις αναρτήσεις σε διάφορα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, άλλα συνδέονται με τις νεότερες γενιές. «Για κάποιον στην ηλικία μου, συντομογραφίες όπως ASL, G2G και TTYL (talk to you later) είναι εντελώς ακατανόητες», τονίζει η κ. Κατσογιάννου.

Παράλληλα, υποστηρίζει, εμφανίζονται στοιχεία που δεν μπορούν να ονομαστούν ακριβώς «στίξη», είναι όμως στην πραγματικότητα μια παραλλαγή της, με την έννοια ότι παίζουν τον ίδιο ρόλο για τη μετάδοση του μηνύματος. «Οπως και η στίξη σε ένα παραδοσιακό γραπτό κείμενο, έχουν στόχο να αποτυπώσουν δεδομένα του προφορικού λόγου, την έκφραση του προσώπου ή τον επιτονισμό: δεν είναι μόνο τα διάφορα emoji αλλά και η ανεξέλεγκτη επανάληψη γραμμάτων (έεεελα! σιγάαααα! τόοοοοσο πολύ), η σιωπή που δηλώνεται με τελείες, η εναλλαγή πεζών-κεφαλαίων (ΧΑΧΑΧΑ αντί για χαχαχα) και τα τζιφάκια (GIF), τα στίκερ που μοιάζουν με τον ίδιο τον ομιλητή, και ενδεχομένως νεότερα μέσα έκφρασης που μάλλον δεν γνωρίζω».

Προφορική εκπαίδευση

Πώς τα βλέπει όλα αυτά ένας άνθρωπος με μακρά θητεία στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση; «Νομίζω ότι αρκετά πριν από τα έξυπνα κινητά, η ίδια η διδασκαλία της γλώσσας στα σχολεία μας άρχισε να δίνει μικρότερη σημασία στους γραμματικούς κανόνες, στην ορθογραφία και στην παραγωγή γραπτού λόγου», λέει στην «Κ» ο Ευθύμης Δημόπουλος. «Η ορθογραφία ήταν ζήτημα ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ’90, όμως η νέα προσέγγιση υπαγόρευε μεγαλύτερη ανεκτικότητα προκειμένου να μην αποθαρρυνθούν οι πιο αδύναμοι μαθητές. Τα λάθη δεν διορθώνονταν, κανείς δεν έμενε μετεξεταστέος, όλοι προβιβάζονταν. Σε αυτό το περιβάλλον, η τύχη των σημείων στίξης ήταν πολυτέλεια, καθώς κατολισθήσαμε γρήγορα σε πολύ σοβαρότερα ζητήματα, όπως η απλή ανάγνωση και η ορθογραφία. Για έναν δάσκαλο δημοτικού σήμερα, το να μάθεις σε ένα παιδί πού θα βάλει τελεία δεν είναι τόσο απλό όσο ακούγεται».

Η γλωσσολόγος Μαριάννα Κατσογιάννου είναι λιγότερο απαισιόδοξη. «Η διάκριση γραπτού και προφορικού λόγου, που ήταν πιο αυστηρή πριν από την ψηφιακή εποχή, σήμερα έχει υποχωρήσει, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι υπάρχει κάποιος “κίνδυνος” για τη γλώσσα. Τα ίδια ακριβώς βλέπουμε κι εδώ στη Γαλλία. Πρόκειται απλώς για ανάδυση ενός νέου τρόπου μετάδοσης μηνυμάτων, προσαρμοσμένου στο επικοινωνιακό πλαίσιο που έχει προκύψει από την εξέλιξη της τεχνολογίας. Αυτό που χρειάζεται είναι να το αναγνωρίσουμε και να το κατονομάσουμε (ας το πούμε π.χ. συνομιλιακή ή διαδραστική γραφή), γιατί η κατονομασία συντελεί στη συνειδητοποίηση του φαινομένου και μας βοηθάει ώστε να προστατέψουμε τα κεκτημένα χωρίς να αδικήσουμε τα μελλούμενα, που, έτσι κι αλλιώς, θα βρουν τρόπο να επιβληθούν», καταλήγει.

ΠΗΓΗ: Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Ο Γιαχβιστής (διεθνώς γνωστός ως J / Yahwist) για την Εύα που “έφαγε τον καρπό”

«Το να επικρίνουμε μόνο την Εύα επειδή “έφαγε τον καρπό” είναι εξίσου άστοχο με το να θεωρήσουμε ότι απευθύνεται αποκλειστικά στον Αδάμ η δήλωση πως αυτός χώμα είναι, και στο χώμα θα επιστρέψει (3,19). Υπογραμμίζοντας τη φαινομενική απουσία του Αδάμ την ώρα που η Εύα τρώει τον καρπό, ο συγγραφέας θέλει να δείξει το χωρισμό/αποξένωση που ενυπάρχει στην ανθρώπινη ενότητα. Σε ό,τι όμως αφορά την ενοχή, και οι δύο είναι ίσοι διότι και οι δύο τρώνε τον καρπό. Ομοίως, όταν εξειδικεύεται μόνο στον Αδάμ ότι χώμα είναι και στο χώμα θα επιστρέψει, αυτό συμβαίνει, εκ νέου, για να επιμείνει στον χωρισμό του ζεύγους και για να δώσει έμφαση στη διαδικασία καταστροφής που πλήττει ιδιαίτερα τον έναν από τους δύο, διότι δεν είναι “φορέας ζωής” όπως η Εύα (Γεν. 3,20).

Paul Ricoeur & Andre Lacocque. (2005). Ας σκεφτούμε τη Βίβλο, μτφρ. Αλεξάνδρα Παπαθανασοπούλου – Φώτης Σιατίτσας. Αθήνα: Άρτος Ζωής, σ. 55.

Μαζική κουλτούρα

Η επί πολλές μέρες δημοσιότητα τραγουδοποιών αποβλακώνει: μαζική κουλτούρα. Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι απλώς ότι η μαζική κουλτούρα αποβλακώνει και χειραγωγεί, αλλά έχει αντικαταστήσει την ίδια την πραγματικότητα, δημιουργώντας έναν κόσμο ψευδαισθήσεων από τον οποίο δύσκολα μπορούμε να δραπετεύσουμε, κατά Ζαν Μπωντριγιάρ, (Ομοιώματα και Προσομοίωση, μτφρ. Στέφανος Ρέγκας. Αθήνα 2019: Πλέθρον). Α.Ι.Κ.

ΠΗΓΗ: Εκδόσεις Πλέθρον

«Εμένα με φτιάξανε από χώμα, αλλά κι από χρόνο»

«Από τότε που έγινα φακίρης, έμαθα πως στον παράδεισο δεν υπάρχει μνήμη. Ο Αδάμ και η Εύα δεν είχανε παρελθόν.

»Μπορεί κανείς να ζήσει την κάθε μέρα σαν να ΄τανε η πρώτη;».

ΕΝΤΟΥΑΡΝΤΟ ΓΚΑΛΕΑΝΟ. (1978). Μέρες και νύχτες αγάπης και πολέμου, μτφρ. Ισμήνη Κανσή. Αθήνα: Εξάντας, σ. 76.

Εντουάρντο Γκαλεάνο: Ανθρωποκεντρικός και ανατρεπτικός. «Χουν από της γης» (Γέν. 2,7), με το υπαρξιακό στοιχείο, το χρόνο, να μην λείπει: «αλλά κι από χρόνο». Κι ο «φακίρης», άνετα θα μπορούσε να παραπέμψει στους σούφι: ο ασκητής που αναζητά την πνευματική καθαρότητα. Α.Ι.Κ.