Του ΔΙΟΝΥΣΗ ΣΚΛΗΡΗ
Η πιο διάσημη αγνοούμενη σορός της Λατινικής Αμερικής βρέθηκε, μετά από 60 χρόνια, την περασμένη εβδομάδα. Ο «αντάρτης-ιερέας» Καμίλο Τόρες, για πολλούς ο «Κολομβιανός Τσε Γκεβάρα», καθώς είχε συνδέσει τη χριστιανική αγάπη με την επανάσταση, είχε φονευθεί στην παρθενική του μάχη στις 15 Φεβρουαρίου 1966. Λίγο πριν την 60η επέτειο του θανάτου του, μια σειρά από ιατροδικαστικές έρευνες και γενετικά τεστ μαζί με αναδίφηση ιστορικών αρχείων οδήγησαν στην επιβεβαίωση ότι τα οστά, που είχαν βρεθεί δύο χρόνια πριν σε κοιμητήριο στην πόλη Μπουκαραμάνγκα της Κολομβίας, ανήκαν σε αυτόν.
Δείγματα DNA από τα οστά συγκρίθηκαν με του πατέρα του, Καλίστο Τόρες, και άλλων συγγενών, με αποτέλεσμα να καταστεί δυνατή η ταυτοποίηση. Κάπως έτσι η Μονάδα για την Έρευνα Αγνοουμένων μπόρεσε να κάνει μια επίσημη ανακοίνωση η οποία δίνει ελπίδα στους συγγενείς περισσότερων από 120.000 θυμάτων του εμφυλίου, που παραμένουν ακόμη αγνοούμενα, ότι οι νέες τεχνολογικές δυνατότητες σε συνδυασμό με την πολιτική βούληση μπορούν να οδηγήσουν στην ολοκλήρωση του εκκρεμούς μακροχρόνιου πένθους τους.
Από το 2017, περίπου 5.000 σοροί έχουν ανευρεθεί και από αυτές 700 έχουν ταυτοποιηθεί, ενώ 500 αγνοούμενοι ανακαλύφθηκαν να είναι εν ζωή, σε μια περίοδο που έχουν εκλείψει οι λόγοι της κρυφής ζωής τους.
Οι εμφύλιες συγκρούσεις της Κολομβίας άρχισαν το 1964 ως συνέχεια της περιόδου που ονομάστηκε «Λα Βιολένσια» («Η Βία», 1948-1958) και της δίωξης κομμουνιστών που ακολούθησε οι οποίες οδήγησαν στη συγκρότηση των επαναστατικών ενόπλων δυνάμεων της Κολομβίας (FARC). Επρόκειτο για έναν εμφύλιο χαμηλής έντασης στον οποίο συμμετείχαν ο κυβερνητικός στρατός, δεξιές παραστρατιωτικές οργανώσεις, αριστερές αντάρτικες ομάδες, αλλά και καρτέλ ναρκωτικών και εξωτερικοί δρώντες.
Φίλος του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες
Ο Καμίλο Τόρες Ρεστρέπο υπήρξε ιερέας, κοινωνιολόγος, εφημέριος, καθηγητής στο Εθνικό Πανεπιστήμιο και επαναστάτης. Γεννημένος στη Μπογκοτά στις 3 Φεβρουαρίου 1929, ήταν γιος του Καλίστο Τόρες Ουμάνια, παιδίατρου με σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ και διάσημου καθηγητή από ισχυρή αστική οικογένεια της Κολομβίας. Ο Καμίλο Τόρες σπούδασε στη Νομική Σχολή, όπου είχε συμφοιτητή και φίλο τον Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, και μετά στη Λουβαίν του Βελγίου.
Το 1959 δημιούργησε την πρώτη σχολή κοινωνιολογίας στη Λατινική Αμερική, η οποία αργότερα εντάχθηκε στη Σχολή Ανθρωπιστικών Επιστημών, μαζί με τον κοινωνιολόγο Κάρλος Εσκαλάντε και την ανθρωπολόγο Βιργινία Γκουτιέρες ντε Πινέδα. Ο Τόρες ίδρυσε το πανεπιστημιακό κίνημα για την προαγωγή των κοινοτήτων, υπήρξε στέλεχος του Ινστιτούτου της Κολομβίας για την Αγροτική Μεταρρύθμιση, προωθώντας σχετικές πολιτικές και προήδρευσε στο πρώτο εθνικό συνέδριο κοινωνιολογίας.
Σύγκρουση με την εκκλησία
Η κοινωνική δράση του τον έφερε από το 1961 σε σύγκρουση με τον επικεφαλής της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας στην Κολομβία, καρδινάλιο Λουίς Κόντσα Κόρδομπα, με αποτέλεσμα τον αποσχηματισμό του από το ιερατικό σχήμα και την επαναφορά του στην τάξη των λαϊκών το 1965. «Όταν ο πλησίον μου δεν θα έχει τίποτα εναντίον μου, όταν θα έχω πραγματοποιήσει την επανάσταση, τότε θα ξαναπροσφέρω τη Θεία Λειτουργία, αν ο Θεός μου το επιτρέψει», δήλωσε χαρακτηριστικά.
Ο Καμίλο Τόρες, παπάς που αρνήθηκε τη θεσμική ιεροσύνη του προκειμένου να αλλάξει το πετραχήλι με το όπλο, είχε μια ολιγόμηνη ένταξη στον Εθνικό Απελευθρωτικό Στρατό (ELN), αριστερή αντάρτικη οργάνωση με μαρξιστική-λενινιστική ιδεολογία η οποία συνεχίζει να υπάρχει μέχρι και σήμερα. Ο Τόρες έπεσε στην πρώτη μάχη του, κατά τη διάρκεια ενέδρας του κυβερνητικού στρατού, σε ηλικία 37 ετών, για πολλούς ένα σημείο της μοίρας ή, για τους πιστούς, της θείας πρόνοιας, ότι το πεπρωμένο του δεν ήταν να παραβεί την εντολή «ου φονεύσεις». Σύμφωνα με μαρτυρίες, πυροβολήθηκε ενώ προσπαθούσε να αποσπάσει το όπλο από έναν πεσμένο στρατιώτη, σύμφωνα με οδηγίες που είχε δεχθεί.
Δεύτερος θάνατος
Η τότε κολομβιανή κυβέρνηση προσπάθησε με κάθε τρόπο να του επιβάλλει έναν δεύτερο θάνατο: οι στρατιώτες χρησιμοποίησαν χημικά πάνω στη σορό, ώστε να είναι δύσκολη η αναγνώρισή της με τα τότε μέσα. Ο σκοπός ήταν ακριβώς να μην υπάρχουν «λείψανα», που θα καθιστούσαν τον Καμίλο Τόρες έναν μη αναγνωρισμένο κοσμικό άγιο.
Η μητέρα του Καμίλο Τόρες, η Ισαμπέλ Ρεστρέπο, έχει καταστεί σύμβολο των μανάδων που αναζητούσαν τα αγνοούμενα παιδιά τους. Ύστερα από 450.000 νεκρούς και 120.000 αγνοούμενους, μετά την εκεχειρία του 2016 μεταξύ της κυβέρνησης και του FARC, η Κολομβία από το 2017 έχει αποδοθεί στο έργο της δύσκολης εθνικής συμφιλίωσης, προσπαθώντας να αναπαύσει τα φαντάσματα του παρελθόντος. Σήμερα οι εναπομένουσες εστίες συγκρούσεων έχουν ενθυλακωθεί σε περιφερειακές επαρχίες, ενώ καταβάλλονται προσπάθειες για εθνική συμφιλίωση.
Η σορός του Τόρες θα εναποτεθεί σε παρεκκλήσιο στο Εθνικό Πανεπιστήμιο της Μπογκοτά, ώστε να συνδυασθεί η τιμή στον ιερέα με το σέβας στον ακαδημαϊκό διδάσκαλο. Η κυβέρνηση του κεντροαριστερού Γκουστάβο Πέτρο, πάντως, τόνισε περισσότερο τις ιδιότητες του κοινωνιολόγου, του πανεπιστημιακού, του ιερέα και του κοινωνικού ακτιβιστή και λιγότερο αυτήν του αντάρτη, που ακόμη διχάζει, καθώς μάλιστα το ένοπλο κίνημα στο οποίο είχε ενταχθεί παραμένει ενεργό.
Οι κληρονομιές του Τόρες
Ο Τόρες διαθέτει, όντως, διαφορετικές κληρονομιές. Αν οι σοσιαλιστές βλέπουν σε αυτόν τον επαναστάτη και οι χριστιανοί τον μάρτυρα, οι προοδευτικοί φιλελεύθεροι τιμούν τον ακτιβιστή της δημοκρατίας, τον φωτισμένο πανεπιστημιακό πρωτοπόρο της κοινωνιολογίας, ο οποίος εξοβελίστηκε από τη συντηρητική Εκκλησία του. Υπήρξε, όμως, και μια προσωπικότητα που είχε δεχθεί έντονα επικριτικούς χαρακτηρισμούς όσο ζούσε: «Έντιμος, αλλά λανθασμένος», «συμμορίτης», «κήρυκας του μίσους» είναι μερικές από αυτές.
Η ανεύρεση της σορού έρχεται σε μια στιγμή όπου o Εθνικός Απελευθερωτικός Στρατός, όπου είχε ενταχθεί, και ο οποίος έχει με τη σειρά του κατηγορηθεί για εξαφανίσεις κολομβιανών πολιτών, είναι έτοιμος για διαπραγματεύσεις με την κυβέρνηση.
Πώς έγινε αντάρτης
Ο Χαβιέρ Γκιράλδο, ο Ιησουίτης ιερέας και κοινωνιολόγος ο οποίος πρωτοστάτησε από το 2019 στον επταετή αγώνα για να ταυτιστεί η σορός, δήλωσε ότι ο Καμίλο Τόρες ήταν πολύ παραπάνω από ένας «ανταρτόπαπας». Πριν από τους τρεις τελευταίους μήνες της ζωής του, όπου αποφάσισε να εμπλακεί στην επαναστατική δράση, ήταν μια αιρετική φωνή τόσο στους ακαδημαϊκούς κύκλους της κοινωνιολογίας, όσο και στους εκκλησιαστικούς. Έβγαζε τους φοιτητές του από το αμφιθέατρο και τους οδηγούσε να γνωρίσουν τις πιο φτωχές συνοικίες της Μπογκοτά με τους «chircales», δηλαδή τους τουβλοποιούς σε παραδοσιακά εργαστήρια παραγωγής τούβλων από πηλό σε φτωχές εγκαταστάσεις στην περιφέρεια της Μπογκοτά, όπου δούλευαν και παιδιά.
Τότε παρατήρησε, όπως έγραψε σε επιστολή του στον Αρχιεπίσκοπο Κολομβίας, ότι όσοι πήγαιναν τακτικά στη Θεία Λειτουργία δεν ενδιαφέρονταν να επισκεφτούν τις φτωχογειτονιές των «chircales», ενώ ήταν περισσότερο οι άθεοι που είχαν κοινωνική ευαισθησία. «Αυτοί που αγαπούν δεν έχουν πίστη, και αυτοί που έχουν πίστη δεν αγαπούν», ήταν το συμπέρασμά του.
Η δήλωση αυτή συνδεόταν με την πραγματικότητα της Λατινικής Αμερικής από την εποχή όπου οι κονκισταδόρες εκχριστιάνισαν με τη βία τους ντόπιους κατοίκους, επιμένοντας στα τυπικά σημεία του θεσμικού εκχριστιανισμού και στη φορμαλιστική πίστη, αδιαφορώντας όμως για την κοινωνική δικαιοσύνη. Μέσα από παρόμοιες εμπειρίες, ο Καμίλο Τόρες σμίλευσε την έννοια της «αποτελεσματικής αγάπης», η οποία ταυτίζεται με τη δέσμευση για δικαιοσύνη και αλλαγή των κοινωνικών δομών.
Η βάση του ήταν το σημείο του Κατά Ματθαίον Ευαγγελίου όπου τονίζεται ότι οι άνθρωποι κρίνονται με κυρίως κριτήριο την έμπρακτη ευσπλαχνία τους. Αν όμως η προσωπική φιλανθρωπία βοηθά ένα άτομο, η αλλαγή των κοινωνικών δομών αποτελεί σπλαχνική αγάπη προς όλους. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η δέσμευση για κοινωνική δικαιοσύνη μέσα από την αλλαγή των θεσμών έγινε συνώνυμη της αποτελεσματικής αγάπης στη σκέψη του, καθώς ο Καμίλο Τόρες προσπαθούσε να ανιχνεύσει τις πολιτικές συνέπειες της χριστιανικής έννοιας της αγάπης.
