Αφιερωμένο, τέτοιες ημέρες, σε όλους τους βαθύτατα ευλαβείς πολιτικούς ημών

Του ΜΑΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗ

«Ουαί υμίν γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριταί». Ο Κύριος.

Νομίζω ότι ο αχώρητος Θεός, μέσα στην άπειρη απεραντοσύνη της μοναξιάς Του, πρέπει να πλήττει θανάσιμα με τις αενάως επαναλαμβανόμενες,πλην αδιαλείπτως ομοιόμορφες, προσευχές των υποκειμένων Του. Ιδιαίτερα με εκείνες τις ξεδιάντροπα υμνητικές που Τον δοξάζουν δουλικά λέγοντας Του τ' αυτονόητα - ότι είναι ο όντως Ων, ο Παντοδύναμος, ο Πανάγαθος, ο Άχρονος κ.λπ. Ο Θεός, όμως, δεν είναι ανασφαλής, ξέρει καλά ποιος είναι. Ως Πάνσοφος! Ανασφαλής είναι ο άνθρωπος. Επειδή δεν ξέρει. Επίσης, έχω την υποψία ότι ιδιαίτερα ο Χριστός - που πήρε παραμάζωμα τους λογής εμπόρους από το Ναό - θυμώνει με τους γλείφτες. Δηλαδή τους επαγγελματίες θρησκόληπτους. Ενώ, αντίθετα, πρέπει να διασκεδάζει αφάνταστα με τους βλάσφημους.

Θα πρέπει να γουστάρει την αποκοτιά τους. Να Τον προκαλούν, να Τον καθυβρίζουν ως ίσοι προς ίσο και, επιπλέον, να ερωτοτροπούν λόγω και διανοία με τη Μητέρα του! Αυτός ο βέβηλος ερωτισμός των πληβείων του κόσμου τούτου μάλλον Τον κάνει να θυμάται με νοσταλγία τα επίγεια, ελάχιστα νιάτα Του. Τι θεολογική ειρωνεία! Αναστήθηκε τριάντα τριών χρόνων για να μην ξαναγίνει ποτέ πια νέος. Να καταστεί για πάντα ο Παλαιός των Ημερών... Νυν και αεί! Άπαγε της βλασφημίας!

Άρα και η βλασφημία, σκέφτομαι, είναι είδος προσευχής από την ανάποδη. Μια ενεργητική επίκληση που δεν γίνεται με τους συνήθεις τρόπους των θρησκόληπτων αλλά με τον αλήτικο τσαμπουκά του μόρτη. Μια επιμειξία του παγανισμού με τον Χριστιανισμό που επιβιώνει λόγω της δημοφιλίας της. Η βίαιη οικειοποίηση, μ' άλλα λόγια, του θείου εκτός του τυπικού τελετουργικού. Η βλασφημία όθεν είναι προσωπική, ερωτική σχέση με το υπερβατικό. Μόνο ένας που θρησκεύεται, έστω και έτσι, δηλαδή υποσυνείδητα, μπορεί να εκτονώνεται βλασφημώντας. Μόνο κάποιος που έχει εμπειρία του ιερού, μπορεί να προκαλεί το ιερό, την ύπατη μορφή εξουσίας. Απλά, θεολογικά μαθηματικά.

Προσωπικά πιστεύω ότι ο άνθρωπος έπλασε τους θεούς του κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση. Κι όχι το αντίθετο. Κι ότι η σύλληψη της έννοιας ενός όντος ανόλεθρου και αιωνίου και της συνακόλουθης θρησκείας που το περιέχει και του δόγματος που το περιχωρεί, αποτελεί το υψηλότερο μας πολιτιστικό επίτευγμα. Το opus magnum της φυλής των ανθρώπων. Το μέγιστο δημιούργημα μας.

Κι αυτό σάς το λέει ένας άθεος ήρεμα. Άθεος μεν, χριστιανός Ορθόδοξος δε. Όλα κι όλα. Ήρεμα οπωσδήποτε. Αφού αυτή είναι και η κουλτούρα και η παιδεία μου. Οι Χαιρετισμοί, η νεκρώσιμη ακολουθία, τα εγκώμια και η περιφορά του Επιταφίου, οι Παρακλήσεις του Δεκαπενταύγουστου και τα ρεμπέτικα. Όπως τα βίωσα από παιδί στα Ταμπούρια του Πειραιά και τον Άγιο Δημήτριο. Στις ιερές ακολουθίες του οποίου, ιδιαίτερα στους Εσπερινούς και στα Απόδειπνα - τί λέξη - άσκησα τα ελληνικά μου. Νιώθω άρα και δέος και τρόμο για ότι αγνοώ αλλά δεν καταδέχομαι μεταφυσικές παρηγοριές. Ο θάνατος μου είναι ότι πιο αιώνιο διαθέτω ως ανθρώπινο ον και για αυτό τον αναμένω με περιέργεια. Ενώ το σώμα μου είναι η ψυχή μου, αιώνια θνητό και γενναίο στον αφανισμό του. Χωρίς ελπίδα αναστάσεως.

Φωτό: Ο ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου στο Πάνω Χωριό Ηρακλειάς. Μία Εκκλησία παμπάλαιη που ανακαινίστηκε πρόσφατα και που το μαρμάρινο της τέμπλο φιλοτέχνησε ο Φιλιππότης ο νεότερος γύρω στα 1990. Ο ιερομόναχος που ιερουργεί ανήμερα της γιορτής της Παναγίας είναι ένας από τους τρεις μοναχούς που απομένουν στη Μονή Χοζοβιώτισσας Αμοργού. Σύντομα θα επιστρέψει στο νησί του. Ένας ρασοφόρος Οδυσσέας των μικρών Κυκλάδων. Του ομφαλού της καθ' ημάς Ανατολής.

Σημ. Ένας ναός είναι, πάνω απ' όλα, η σύνθεση αρχιτεκτονικής, γλυπτικής και ζωγραφικής. Και στην αρχαιότητα και στον μεσαίωνα και στα νεότερα χρόνια. Το θείο αναδύεται μέσα από την αισθητική και ότι πεθαίνει νικημένο από τη ζωή, αν αξίζει, είναι η τέχνη μόνο που το ανασταίνει. Η δικιά μας αθανασία, η αιωνιότητας των θνητών, η φτιαγμένη με απολύτως χοϊκά υλικά.

Τέλος, η ιδιωτική εκκλησία των Ταξιαρχών στον Άγιο Γεώργιο Ηρακλειάς που χτίστηκε το 1894 από τους Στεφανίδηδες και ανήκουν σήμερα στην οικογένεια των Δανέζηδων...

Φέρει ενσωματωμένα, αρχιτεκτονικά στοιχεία από προηγούμενο, ειδωλολατρικό ναό που είχε ανεγερθεί στο ίδιο σημείο. Χαρακτηριστικός είναι ο κίονας που χωρίζει τις δύο καμπάνες του κωδωνοστασίου. Είναι μονόλιθος με δωρικό κιονόκρανο και φέρει εγχάρακτο σταυρό εξορκισμού. Έτσι γίνονταν η οικείωση - ενσωμάτωση του παρελθόντος. Ένα είδος προσευχής από την ανάποδη κι εδώ. Μια βλασφημία που κατέστη ευλογία.

ΠΗΓΗ: ΜΑΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ

Led Zeppelin

ΠΗΓΗ: Austin City Limits

Στην οδό Αριστοτέλους, κάπου στα 1984, φοιτητής, στο υπόγειο του βιβλιοπωλείου Μπαρμπουνάκη, αγόρασα τα Τραγούδια των Led Zeppelin, σε μετάφραση Γιώργου Θεοφίλου. 100 δραχμές· η τιμή ακόμη βρίσκεται στην πρώτη λευκή σελίδα του βιβλίου. Το βιβλιαράκι αυτό είχε εκδώσει ο Οργανισμός Βιβλίου ΜΠΑΡΜΠΟΥΝΑΚΗΣ, στη Θεσσαλονίκη το 1980.

Ένα εξαιρετικό άρθρο κι ένα πολύ καλό σχόλιο για τον Στέλιο Ράμφο

Στέλιος Ράμφος: σταθερά ερωτήματα και μεταστροφές

Του ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ

Ο Στέλιος Ράμφος προτού φύγει το 1965 για το Παρίσι θήτευσε και αυτός στην Αριστερά -ήταν μέλος της ΕΔΑ- και πρωταγωνίστησε στο αριστερό φοιτητικό κίνημα, στην έκδοση της περίφημης Πανσπουδαστικής και στο 4ο Πανσπουδαστικό Συνέδριο τον Απρίλιο του 1963. Όποια και αν είναι η σημασία αυτής της δράσης για την ιστορία του αριστερού κινήματος της δεκαετίας του ’60 ή για την προσωπική του βιογραφία, αφορά πάντως την προϊστορία του έργου του, και όχι το ίδιο του το έργο, το οποίο άρχισε να χτίζεται στο Παρίσι με την εντατική σπουδή της Αρχαίας Ελλάδας.

Οι πρώτοι καρποί αυτής της σπουδής θα δημοσιευτούν στα γαλλικά, στον πρώτο (1971) και στον δεύτερο τόμο (1972) της Φιλοσοφίας, της επετηρίδας του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Φιλοσοφίας της Ακαδημίας Αθηνών. Μολονότι η μελέτη του της αρχαίας φιλοσοφίας δεν είχε ακαδημαϊκό χαρακτήρα, αλλά υπηρετούσε προσωπικές πνευματικές αναζητήσεις και επιδιώξεις, όταν επέστρεψε οριστικά στην Ελλάδα, το 1974, αποφάσισε να διεκδικήσει πανεπιστημιακή έδρα, οπότε χρειαζόταν διατριβή. Μπήκε έτσι στον ζυγό του κατεξοχήν ακαδημαϊκού είδους πνευματικής εργασίας, με επόπτη τον καθηγητή της Σορβόννης Πιερ Ωμπάνκ (Pierre Aubenque), έναν από τους κορυφαίους τότε μελετητές της αρχαίας φιλοσοφίας στον κόσμο. Δεν θέλησε όμως και δεν άντεχε ψυχικά να συμμορφωθεί με τις αυστηρές ακαδημαϊκές προδιαγραφές του είδους, οπότε κατέθεσε τη διατριβή του για τον Πλάτωνα, χωρίς υποσημειώσεις και χωρίς βιβλιογραφία. Το επιχείρημά του ήταν αποστομωτικό: δεν παραπέμπω πουθενά, γιατί αυτά που γράφω δεν τα έχει πει κανείς άλλος. Αναγκάστηκε ωστόσο την τελευταία στιγμή να υποχωρήσει και έσπευσε στη Βιβλιοθήκη της Σορβόννης να προσθέσει βιβλιογραφία. Η επιτροπή κρίσεως της διατριβής του ήταν, και με δική του επιθυμία, ό,τι πιο απαιτητικό μπορούσε να υπάρξει, δείγμα και αυτό της μεγάλης αυτοπεποίθησής του. Ήμουν παρών κατά την υποστήριξή της, τον Ιούνιο του 1978, και δεν ξεχάσω ποτέ το εγκώμιο του Εμμανουήλ Λεβινάς, ο οποίος ξεκινούσε κάθε ενότητα της τοποθέτησής του με τη φράση «σας τιμώ για …» («je vous rends hommage…»), με μόνη επιφύλαξη -και σωστά- την απόδοση μονοθεϊσμού στον Πλάτωνα. Το ότι παρά τη διατριβή της Σορβόννης η υποψηφιότητα του Ράμφου στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών την ίδια χρονιά (1978) απορρίφθηκε δεν αφορά τον ίδιο αλλά μάλλον το Πανεπιστήμιο.

Το πρώτο βιβλίο του Ράμφου στα ελληνικά είναι ο «Τόπος υπερουράνιος» (1975), το οποίο εξέδωσε ιδίοις αναλώμασι. Θυμίζω την αρχική φράση: «Αυτός ο τόπος είναι η Ελλάδα». Επιστρέφει πανηγυρικά στην Αρχαία Ελλάδα («ό,τι λέω το χρωστώ στους αρχαίους», σ. 40), για να κηρύξει την ιδέα της παράδοσης ως δημιουργικότητας και την ενότητα Αρχαίας Ελλάδας και Βυζαντίου, Πλάτωνα και Χριστού («ο Χριστός γεννήθηκε στην Ελλάδα», σ. 20). Το μικρό βιβλίο γραμμένο με την έξαρση του μανιφέστου, αποφαίνεται και χρησμολογεί, δεν επιχειρηματολογεί, και αποκαλύπτει εξαρχής πώς αντιλαμβάνεται το πνευματικό του εγχείρημα ο Ράμφος: δεν θέλει απλώς να μιλήσει και να λυτρώσει την ψυχή του, θέλει να ταράξει τα νερά, να ξεσηκώσει, να καθοδηγήσει. Θα προσθέσω ότι το υφολογικό επίτευγμα του «Τόπου Υπερουράνιου» ο Ράμφος δεν το κατάφερε έκτοτε σε κανένα από τα υπόλοιπα βιβλία του.

Θα μπορούσαμε να χωρίσουμε το έργο του Ράμφου σε τρεις περιόδους: αρχαία Ελλάδα και πλατωνισμός, Ορθοδοξία, εκσυγχρονισμός και εξατομίκευση. Η πρώτη διατρέχει όλο το έργο, μέσα στη γενική αποδοχή -ποιος δεν θαυμάζει την αρχαία Ελλάδα;- αλλά η τρίτη, που η αρχή της ορίζεται με το βιβλίο του «Ο καημός του ενός» (Αρμός, 2000), δεν αποτελεί απλώς μετακίνηση από τη δεύτερη, στον ίδιο πάντως δρόμο, αλλά άρνησή της. Και οι τρεις περίοδοι ωστόσο, όση και αν είναι η διαφορά και αντιφορά μεταξύ τους, ενοποιούνται από τα κεντρικά και σταθερά ερωτήματα της σκέψης του Ράμφου, που είναι η μοίρα του Νέου Ελληνισμού στον σύγχρονο κόσμο και η συγκρότηση μιας κοινωνίας ανθρώπων με εσωτερικότητα, δηλαδή με αυτογνωσία και ευθύνη. Αν η διεκδίκηση και κατάκτηση μιας ξεχωριστής δημιουργικής θέσης της Ελλάδας δεν μπορεί να γίνει με την αναγέννηση της ελληνικής σκέψης, με οδηγό τον Πλάτωνα, επειδή ακριβώς ο πλατωνισμός δεν έχει ιστορική σάρκα στον σημερινό κόσμο, αυτό θα μπορούσε να γίνει με την Ορθοδοξία, γεγονός που σημαίνει ότι η προσχώρηση του Ράμφου στην Ορθοδοξία δεν γίνεται με όρους πίστης αλλά με όρους πολιτιστικής ταυτότητας και ιστορικού ρόλου. Η δεύτερη αυτή περίοδος έδωσε αρκετούς συγγραφικούς καρπούς, άλλους ώριμους, όπως οι «Πελεκάνοι Ερημικοί» (Αρμός 1994), ένα από τα καλύτερα βιβλία του Ράμφου γενικά, και άλλους ρηχούς, όπως «Η Πολιτεία του Νέου Θεολόγου» (Κέδρος, 1981), αφιερωμένο στην Ορθόδοξη Εκκλησία, την κιβωτό του ελληνισμού (όχι της πίστης). Εννοείται πως όταν λέω εδώ ότι η προσχώρηση του Ράμφου στην Ορθοδοξία δεν έγινε με όρους πίστης, δεν κρίνω αν μέσα στην ψυχή του πίστευε ή δεν πίστευε στον Χριστό -άλλος είναι αρμόδιος να το κρίνει αυτό-, αναφέρομαι αποκλειστικά σε όσα γράφει στα βιβλία του.

Από τον «Καημό του ενός» και μετά ο Ράμφος δεν εγκαταλείπει απλώς την Ορθοδοξία, αλλά από εκεί που τη θεωρούσε μεγάλο πνευματικό πλούτο, τη θεωρεί τώρα εμπόδιο και τροχοπέδη για τη γόνιμη πορεία του Νέου Ελληνισμού στον σύγχρονο κόσμο και για μια κοινωνία ανθρώπων δημιουργικών και υπεύθυνων. Κατά τη γνώμη του, όλα κρίθηκαν μεταξύ του 10ου και 12ου αιώνα, όταν το Βυζάντιο δεν κατάφερε αυτό που κατάφερε η Δύση, δηλαδή τη συνύπαρξη του σχεδίου της Θείας Οικονομίας με ένα εγκόσμιο σχέδιο που να παίρνει στα σοβαρά τις ανθρώπινες δυνάμεις (σ. 106). Δεν μπορώ να συζητήσω εδώ αναλυτικά το επιχείρημά του, αλλά μόνο να θέσω το ερώτημα: πόσο είναι δυνατό μια πνευματική πρόταση του 12ου αιώνα να καθορίζει ιστορικά τον σημερινή ελληνική κοινωνία και τον ψυχισμό του σημερινού Έλληνα; Ο Ράμφος πάντως θα συνεχίσει προς την ίδια κατεύθυνση και δέκα χρόνια αργότερα, στο βιβλίο του «Το αδιανόητο τίποτα» (Αρμός, 2010) θα αναζητήσει τις ρίζες νεοελληνικού μηδενισμού στη Φιλοκαλία.

Ο Στέλιος Ράμφος είναι πια το έργο του. Ας στραφούμε σε αυτό και ας το μελετήσουμε με την προσοχή που του αξίζει, αφήνοντας στην άκρη πάθη και αντιδράσεις, που προκαλούσαν κυρίως οι παρεμβάσεις του στην επικαιρότητα. Σε αυτή τη μελέτη κεντρική θέση θα λάβουν ασφαλώς οι μεταστροφές και οι μετακινήσεις του, αλλά ας μην τις αντιμετωπίσουμε ηθικολογικά, είτε θετικά, ως έκφραση διανοητικού δυναμισμού και πνευματικής ειλικρίνειας, είτε αρνητικά, ως έκφραση ιδεολογικού καιροσκοπισμού. Oι μεταστροφές του, σε συνάρτηση με τα σταθερά ερωτήματά του, μας αφορούν και εμάς, ατομικά και συλλογικά.

ΠΗΓΗ: Σταύρος Ζουμπουλάκης

Στέλιος Ράμφος ως σημείο συνάντησης

Του ΜΑΝΩΛΗ ΒΑΡΔΗ

Ο αποδημήσας Ράμφος ήταν πράγματι το σημείο συνάντησης των μετανεωτερικών φιλελεύθερων αριστερών και των συντηρητικών δυτικο-σπουδαγμένων. Αυτό το κατόρθωσε αφού διήνυσε την «επώδυνη» οδό της ορθόδοξης πνευματικότητας. Πολλά μπορεί να πει κανείς: για την πλατωνίζουσα ή νεο-πλατωνίζουσα σκέψη του, για την έπαρσι των μη παραπομπών (α λα Νίτσε), για τον ιδιαίτερο πάντα λόγο του, για την Γαλλικότητα του, για τις συνάξεις με τις εύπορες Κυρίες των Βορείων Προαστείων. Για μένα, η σημαντικώτερη όλων προσφορά του ήταν η ανάδειξη του χρονισμού της Ορθοδοξίας, όσο κι αν αυτό με ξενίζει. Είναι ένα πολύ σημαντικό και πάντα επίκαιρο θέμα. Ακόμα και η ταύτισι της ορθόδοξης ψυχής με τον υπαρκτό παλαιοκομμουνισμό δεν ήταν λάθος εκ μέρους του, μολονότι είχε μία ιδεολογική εργαλειοποίησι από πίσω της. Θυμάμαι πολύ καλά τα σχόλια του, δίκην επιφυλλίδων, για τα γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου και για τα ομόφυλα ζευγάρια. Ήταν του δε πόιντ! Καλό ταξίδι να’ χει. Μας λείπουν τέτοιες προσωπικότητες. Μας κουράζουν οι οπαδοί τους.

ΠΗΓΗ: manolisgvardis

Γιαγκίνι: Από τη στάχτη του '22 στο φως και τη λύτρωση!

Κατερίνα Καραμανώλη. (2026). Γιαγκίνι. Αθήνα: Ταξιδευτής.

Μια οικογένεια στο διάβα του χρόνου, στη δίνη των καιρών, σε ένα νησί, τη Λέσβο, ζει την απελευθέρωση από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και συνεχίζει να επιβιώνει ανάμεσα στους Βαλκανικούς πολέμους, στον Α΄ Παγκόσμιο, την Μικρασιατική εκστρατεία και την καταστροφή, την απώλεια, την Γερμανική κατοχή, τον εμφύλιο, τη μετανάστευση. 

Συγχρόνως οι προσωπικές ανησυχίες, οι δυσκολίες, οι φόβοι, η αγωνία, η πίστη, η αγάπη, η αλληλεγγύη, η φιλία, το πείσμα, η αίσθηση του δίκιου τους ακολουθούν. Ένα ταξίδι από τη Λέσβο μέχρι το Σκρα ντι Λέγκεν στα βόρεια σύνορα της χώρας και από εκεί στα βάθη της Ανατολής, στο Εσκί Σεχίρ, την Κιουτάχεια, το Αφιόν Καραχισάρ, το Τουμλού Μπουρνάρ, το Σαλιχλί και ακόμη πιο πέρα στην αλμυρά Έρημο στον ποταμό Σαγγάριο, στην Κωνσταντινούπολη, στο Αϊβαλί, στη Λέρο, στη Λιέγη. 

Η Στασούλη, ο Αποστόλης, η Κατερίνη, ο Γιώργης, ο Λευτέρης, η Ζωή, η Πάτρα, η Αντιόπη, ο Ανέστης και άλλα πρόσωπα έρχονται αντιμέτωπα με την μοίρα τους, μα και με την θέλησή τους για ζωή. Στο δρόμο τους, μοιραία, θα βρεθούν ο Πλαστήρας, ο Κεμάλ, η οικογένεια του Ηλία Βενέζη, ο Μητροπολίτης Κυδωνιών Γρηγόριος. Παλεύουν με τη φλόγα να δυναμώνει μέσα τους, να γίνεται γιανγκίνι, δίψα για οξυγόνο. Γιατί μέσα από τη φωτιά ο άνθρωπος, ξαναγεννιέται· [από το οποσθόφυλο του βιβλίου].

«Ναι, η Πατρίδα εκεί απέναντι σε περιμένει, όλο και κοντεύεις. Όταν ο άνθρωπος ξεπερνά τους φόβους του και τολμά, όλα τα καταφέρνει», (σ. 57).

«Προχώρησε στο εσωτερικό του ναού. Ένιωσε να πλημυρίζει από τη γνώριμη μυρουδιά του λιβανιού, την μυρουδιά του ξύλου από τα στασίδια, τα παγκάρια και τα ψαλτήρια. Ήταν το μέρος εκείνο όπου είχαν εναποθέσει τις προσδοκίες του στον Άγιό του γενιές και γενιές των χωριανών του, ο καθένας καταθέτοντας τα δικά του θέλω, όλοι τους όμως κάτω από την ίδια σκέπη. Ήταν το μέρος εκείνο που όλοι του έψαχναν την λύτρωση» (σ. 68).

Ο Άγγελος Σικελιανός και ο Νίκος Καζαντζάκης στ' Άγιον Όρος

«Οι 10 καμπάνες των Ιβήρων.

Η Προρταΐτισσα.

Θάμα!

Μάτια, χείλος.

Όλο το πέλαος.

Το στέμμα.

Η χρυσή της

ντυμασιά.

Αρματωσιά χρυσή».

ΑΓΓΕΛΟΣ ΣΙΚΕΛΙΑΝΟΣ. (1988). Το Αγιορείτικο Ημερολόγιο. Εισαγωγή – Φιλολογική Επιμέλεια Ιωάννα Κωνσταντουλάκη - Χάντζου. Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών. Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, σ. 101.

«[…] Τίποτα στον κόσμο δεν μπορεί να συγκριθεί με τη βαθιά και πονεμένη έκφραση των ματιών της “Πορταΐτισσας”, ή την τρυφερότητα και τη θεϊκή αγνότητα της “Γλυκοφιλούσας” στη Μονή Φιλόθεου.

[…] Η “Πορταΐτισσα” ρίχτηκε στη θάλασσα από τους εικονοκλάστες του Βυζαντίου και ευτυχώς ταξίδεψε μέχρι τις ακτές του Αγίου Όρους. Εκεί αναδύθηκε από την παλίρροια. Την περισυνέλλεξαν ευλαβείς μοναχοί, που την οραματίστηκαν στον ύπνο τους.

» Ο πάτερ Ευμένιος είναι εδώ και πενήντα χρόνια στην υπηρεσία της “Πορταΐτισσας”. Πάντα έχει μαζί του το κλειδί από το μικρό παρεκκλήσι, αριστερά της μεγάλης εισόδου του Μοναστηριού των Ιβήρων, όπου με ευλάβεια και αφοσίωση φυλάσσεται το θαυματουργό εικόνισμα. Ο πάτερ Ευμένιος δεν επιτρέπει σε κανένα να ανάβει τα κεριά στο παρεκκλήσι, να βάλει λάδι στα καντήλια του, να σκουπίσει το υγρό πλακόστρωτο, ή να στολίσει με γιρλάντες λουλουδιών και δάφνης τη μικρή σκαλιστή πόρτα τις γιορτινές μέρες.

» Ο πάτερ Ευμένιος φροντίζει για όλα, υποχρεώνοντας το εξασθενημένο και ασταθές σώμα του να υποταχθεί στη θεία δύναμη της ψυχής του.

» Κοιτάζει την Παναγιά του με ύφος υποταγής, γλυκύτητας και μυστικισμού. Μένει ολόκληρες ώρες γονατιστός μπροστά στην Παναγιά του, κουβεντιάζοντας μαζί της με οικειότητα και εμπιστοσύνη. Το πρόσωπό του λάμπει και συχνά παρακολουθώ στη μεγάλη αυλή τον πάτερ Ευμένιος να βαδίζει σαν υπνωτισμένος και απορροφημένος, παραπατώντας κάτω από τα περιπαιχτικά βλέμματα των άλλων μοναχών, που δεν γεύτηκαν ποτέ την ανισόρροπη αυτή ανωτερότητα».

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ. (2001). Σκίτσα από το Άγιον Όρος. Ηράκλειο: Μουσείο Ν. Καζαντζάκη, σσ. 28-28, 30-31.

«Γλυκοφιλούσα = ποτέ δεν θα ξεχάσω τη βαθύτ[ατη] θλίψη, όπως ακουμπά στο μάγουλο του Χρι[στού], το μακρουλό τετράγ[ωνο] πιγούνι, το λεπτό κιτρινισμ[ένο] μάγουλο, τα ωραία μάτια και το γλυκό δαχτυλιδ[ένιο] στόμα. Θαύμα πίστης και απλότητας»[*].

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ. (2020). Άγιον Όρος. Νβρης-Δβρης 1914. Επιμέλεια – Εισαγωγή – Σχόλια Χριστίνα Ντουνιά – Παρασκευή Βασιλειάδη. Ηράκλειο: Μουσείου Νίκου Καζαντζάκη, σ. 42.

Σύμφωνα με τον Πρεβελάκη, στο Αγιορείτικό Ημερολόγιο ο Σικελιανός, γράφει: «[…] Η θειότητα της / Γλυκοφιλούσας / Μονή Φιλοθέου» (σ. 177) και «Τα τρία ως τώρα θάματα / που είδαμε: / Πορταΐτισσα, / Δεδεκαετής Ιησούς, / Γλυκοφιλούσα» (σ. 180)· [η υποσημείωση δική μου].

[*] Κατά την παράδοση, μία από τις εικόνες που ζωγράφισε ο Ευαγγελιστής Λουκάς. Πρόκειται για μια αμφιπρόσωπη εικόνα λιτανείας που βρίσκεται στη Μονή Φιλοθέου. Στην κύρια όψη εικονίζεται η Θεοτόκος να φυλά το μικρό Χριστό, ενώ στη δευτερεύουσα ιστορείται η Σταύρωση. Ο Πρεβελάκης παρατηρεί πως και ο Σικελιανός συγκινείται από την ίδια αγιογραφία «κοινή είναι η συγκίνησή τους από την "Παναγιά τη Γλυκοφιλούσα"· οι δύο φίλοι την υμνούν σα δεξιός και αριστερός ψάλτης». Παντελής Πρεβελάκης, Άγγελος Σικελιανός: Τρία κεφάλαια βιογραφίας κ’ ένας πρόλογος, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1984, σ. 113.

Ένας ακόμα Δεκαντεύγουστος

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Έναν ακόμα Δεκαπενταύγουστο θα γιορτάσουμε αύριο. Εκπρόσωποι της Διοικούσας Ελλαδικής Εκκλησίας και της Πολιτείας, σφιχταγκαλιασμένες θα παρευρεθούν στα μεγάλα κι ονομαστά προσκυνήματα της Παναγίας επιδιώκοντας την προβολή τους στους τηλεοπτικούς φακούς. Κοντά τους κι ένας λαός, στην πλειονότητά του αποίμαντος και ακατήχητος, στα όρια της ειδωλολατρίας, θα συρρεύσει σε ναούς αφιερωμένους στην Κοίμηση της Θεοτόκου για να προσκυνήσει τη Θεομητορική Αγιότητα. Ωστόσο, δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις κάποιων που αισθάνονται πνιγμονή βλέποντας τις παραπάνω εικόνες στα ΜΜΕ. Αντιστέκονται και αναζητούν ταπεινά εκκλησάκια και ξωκλήσια στ’ όνομα τη Παναγιάς για να προσευχηθούν, εναποθέτοντας την ελπίδα τους στη Μεσιτεία και τη Χάρη της, σιγοψάλλοντας το απολυτίκιο της γιορτής που, ο άγνωστος υμνογράφος μας έχει χαρίσει, ύμνος με σωτηριολογική διάσταση, υπενθυμίζοντάς μας το γεγονός ότι η Παναγία υπήρξε προ τόκου, εν τόκω και μετά τόκον αειπάρθενος και αδιάφθορος. Συγκεντρώνει δηλαδή επάνω της τη χάρη της παρθενίας και τη χάρη της μητρότητας, κατά Άγιο Ιωάννη Δαμασκηνό.

Πέραν των θεολογικών ερμηνειών της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, η αυριανή γιορτή έχει και κοινωνικές διαστάσεις που, συχνά, δεν αναφέρονται καθόλου. Σε περιοχές του Τρίτου Κόσμου (Αφρική και Λατινική Αμερική), η Παναγία αποτελεί καταφύγιο των κατατρεγμένων και φτωχών ανθρώπων. Ο βίος της, όπως μας τον παραδίδει στις ελάχιστες μαρτυρίες η Καινή Διαθήκη, αποτελεί μονοπάτι για την πνευματική απελευθέρωση των γυναικών από κάθε μορφή καταπίεσης, αδικίας και βίας. Το κείμενο του Ευαγγελιστή Λουκά 1, 46-55 «θεωρείται κομβικής σημασίας για τη φεμινιστική κατανόηση του προσώπου της Μαρίας», υποστηρίζει η συνάδελφος Ελένη Κεσσελούρη – Χατζηβασιλειάδη. Άντε τώρα αυτό να το πεις στους κοκορευόμενους εκπροσώπους της Διοικούσας Ελλαδικής Εκκλησίας και στους πολιτικούς, που, στις αυριανές δηλώσεις τους μπροστά στις τηλεοπτικές κάμερες, θα φληναφήσουν ασύστολα, λέγοντας υπέρ πίστεως και πατρίδος ασυναρτησίες με απίστευτη άνεση. Κι άντε να το πεις και στους ψαλτάδες που, στα ψαλτήρια, κάνουν επίδειξη καλλιφωνίας έχοντας μπροστά τους όχι λειτουργικά βιβλία αλλά τάμπλετ, κινητά τηλεφώνα και τεχνητά ισοκρατημάτα, αλλοιώνοντας την ψαλτική τέχνη και παράδοση.

Παρηγοριά και καταφύγιο η Θεοσκέπαστη του Ηλία Βενέζη και ο λόγος του κυρ Φώτη Κόντογλου. Ο Δεκαπενταύγουστος, έλεγε ο κυρ Φώτης, πως κάνει την πατρίδα μας να ευωδιάζει πνευματικά, κι η Παναγία είναι η μητέρα της Ορθοδοξίας και όποιος αγαπά και εμπιστεύεται τη ζωή του στα χέρια Εκείνης τότε ζει γαλήνια και πνευματικά. Γι’ αυτό και είναι χρέος όλων μας όχι μόνο να την ευγνωμονούμε, αλλά και να αγωνιζόμαστε να ζήσουμε όπως Εκείνη έζησε.

Χρόνια Πολλά και Καλό Δεκαπενταύγουστο!

Η Κοίμηση της Θεοτόκου. Φορητή εικόνα του 1698, διαστάσεων 92Χ72 εκ. Ενδιαφέρουσα παραλλαγή του εικονογραφικού τύπου της Κοιμήσεως, κυρίως ως προς το συνδυασμό του χρώματος με το λευκό και το μαύρο των υποχρωματισμένων αγγέλων και της ψυχής της Θεοτόκου, που, όπως και αλλαχού, την κρατάει συμβολικά ως βρέφος ο Χριστός. Συλλογή Μαρίνου Κοσμετάτου. Αργοστόλι Κεφαλλονιάς. ΠΗΓΗ: Περιοδικό Βημόθηρο, τχ. 1 (Χειμώνας 20092010) 59.

«Η θρησκευτική αρχή μέσα στον άνθρωπο εκφράζεται από τη γυναίκα»

«[…] αν ο Χριστός σώζη τον κόσμο, η Θεοτόκος είναι εκείνη που τον προστατεύει και εισάγει μέσα στην “απανθρωπία” του την τρυφερότητα της χάριτος. Αν ο Ντοστογιέφσκι ξεπερνά τις πιο σκοτεινές αβύσσους για να ριχτή στη χαρά, αυτό το οφείλει στη Μητέρα του Θεού, όπως δείχνει η σταθερή προσευχή του· “την πάσαν ελπίδα μου εις σε ανατίθιμι, Μήτερ του θεού, φύλαξόν με υπό την σκέπην σου”. Η Μητέρα του θεού είναι η Μεγάλη Μητέρα, “η πηγή της γης” (Γεν. 2,6). Η αλήθεια αυτή περιέχει μια μεγάλη χαρά για τους ανθρώπους. Η καταβρεγμένη γη, η τροφός γη, είναι η εικόνα του μητρικού κόλπου. Δια της Παρθένου, συμμετέχει στη γέννηση του Θεού και παρουσιάσει την κοσμική μορφή της γεννήσεως. Η προσέγγιση ανάμεσα στην Παρθένο και τον κόσμο είναι πολύ συχνή στα λειτουργικά κείμενα· “Γη αγαθή, ευλογημένη Θεόνυμφε, τον στάχυν η βλαστήσασα τον αγεώργητον και σωτήριον κόσμω, αξίωσόν με τούτον τρώγοντα σώζεσθαι” (προσευχή πριν τη Θεία Κοινωνία). Η κοσμική χαρά, ουράνια και γήινη, είναι σύμφυτη με την Μαριολογία. Πολλές προσευχές αποκαλούν την Παρθένο “χαρά κάθε δημιουργήματος” και προτρέπουν για τη χαρά, γιατί η Παναγία είναι η μορφή της θείας σοφίας. Δια μέσου της Παναγίας, η γυναικεία πνευματικότητα φαίνεται “σοφιανική” και συνδεδεμένη οργανικά με το Άγιο Πνεύμα».

ΠΑΥΛΟΥ ΕΥΔΟΚΙΜΟΦ. (³2002). Η γυναίκα και η σωτηρία του κόσμου, μτφρ. Νίκου Ματσούκα. Θεσσαλονίκη: Πουρναρά, σ. 223.