ΛΕΣΒΙΟΙ ΦΙΛΟΛΟΓΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Σε εποχή της απελπισίας και της βαρβαρότητας –καθημερινά τη βιώνουμε- μας σώζουν οι φιλόλογοι. Ναι, οι φιλόλογοι, όσο κι αν αυτό φαίνεται σε κάποιους παράξενο. «Διάκονοι» των ανθρωπιστικών σπουδών και επιστημών, λειτουργοί της εκπαίδευσης, ερευνητές και συγγραφείς, διανοούμενοι κάποιοι, προασπίζουν τον πολιτισμό μας, τη γλώσσα μας, την ιστορία μας, τη φιλοσοφία μας, τα γράμματα και τις τέχνες μας.

Πριν λίγες ημέρες, το Σάββατο 11 Ιουνίου, τελευταία ημέρα της 6ης Έκθεσης Βιβλίου Μυτιλήνης «Στράτης Μυριβήλης», που με επιτυχία οργάνωσε ο Δήμος Μυτιλήνης, ο Σύνδεσμος Φιλολόγων Λέσβου, σε συνεργασία με το ιστορικό Βιβλιοπωλείο Χατζηδανιήλ και τη Δημόσια Βιβλιοθήκη Μυτιλήνης, βράβευσε διακεκριμένα μέλη του για το συγγραφικό - ερευνητικό τους έργο και την προσφορά τους στη Λεσβιακή Γραμματεία. Τα ονόματα των συναδέλφων είναι γνωστά στην τοπική εκπαιδευτική μας κοινότητα: Στρατής Αναγνώστου, Βασίλης Γεώργας, Γεώργος Διγιδίκης, Βασιλική Κουρβανιού, Βασίλης Κωμαϊτης, Κλεονίκη Μαρμάρου, Παναγιώτης Σκορδάς, Χρήστος Σταυράκογλου, Χρήστος Χατζηλίας. Δεν θα αναφερθώ στο συγγραφικό έργο του καθενός και της καθεμιάς. Αυτό, άλλωστε, είναι γνωστό σ’ όποιον αγαπά και ασχολείται με τη Λεσβιακή Γραμματεία. Εξάλλου, όσοι βρεθήκαμε στην εκδήλωση βράβευσής τους, τους χειροκροτήσαμε, τους θαυμάσαμε, συγκινηθήκαμε ακούγοντάς τους να μιλάνε για τον συγγραφικό τους κάματο και μόχθο. Απεναντίας, επιθυμώ να σταθώ σε τρία, αποφθέγματα θα ‘λεγα, κορυφαίων συγγραφέων τα οποία, πιστεύω, ότι «ταιριάζουν γάντι» με την ιστορική, φιλολογική και λογοτεχνική δημιουργία των συναδέλφων βραβευθέντων φιλολόγων, «ταιριάζουν γάντι» με την «πένα και το ξίφος τους».

«Το γράψιμο γίνεται όπως η χειρουργική, από έξω προς τα μέσα. Έχεις μπροστά σου μια ανοιχτή κοιλότητα και εκεί μέσα βάζεις τα χέρια σου και εργάζεσαι, κόβεις και ράβεις, Ανοίγεις και κλείνεις». ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ

«Το ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ: μα το σέρνει πάντοτε μαζί του – ή τον σέρνει· […] Το εργαστήρι του συγγραφέα; Μα δεν είναι άλλο: αυτός είναι». ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΜΠΟΥΚΑΛΑΣ

«Ο συγγραφέας δεν πρέπει να ερμηνεύει. Μπορεί όμως ν’ αφηγηθεί γιατί και πως το έγραψε». […] «Πιστεύω ότι για ν’ αφηγηθείς πρέπει πρώτ’ απ’ όλα να κατασκευάσεις έναν κόσμο, όσο το δυνατόν πιο εμπλουτισμένο ως τις έσχατες λεπτομέρειες». […] «Ρυθμός, ανάσα, επιτίμιο… Για ποιον, για εμένα; Όχι βέβαια· για τον αναγνώστη. Γράφουμε σκεπτόμενοι κάποιον αναγνώστη. Κατά τον ίδιο τρόπο ο ζωγράφος ζωγραφίζει σκεπτόμενος τον θεατή του πίνακα». ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ

Να θυμίσω ότι, η εκδήλωση βράβευσης ήταν αφιερωμένη στον ΔΑΣΚΑΛΟ Παναγιώτη Παρασκευαΐδη, που γι’ αυτόν «οι ατίθασοι και δύσκολοι στη σχολική τάξη μαθητές, ήταν επαναστάτες και ξύπνιοι· δεν τους τιμωρούσε εύκολα»· τάδε έφη ένας μαθητής του, όταν πριν λίγους μήνες επισκέφτηκε την Ιστορική Βιβλιοθήκη του πάλαι ποτέ Γυμνασίου Μυτιλήνης, είδε και θαύμασε τη δωρεά της βιβλιοθήκης του αλησμόνητου Παναγιώτη Παρασκευαΐδη.

ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: ΣΤΟ ΝΗΣΙ

Η ηθική πάλη έχει τραγικό χαρακτήρα

ΛΩΤ

Που να με νιώσεις, γερο-Αβραάμ; Είσαι αγνός, εσύ, υπάκουος, λες Ναι! Και κολνούν τα χείλια σου· δεν έχει άγρια καρδιά, να παλεύεις μαζί της. Η ψυχή σου κι η καρδιά σου, δύο μερωμένες καμήλες, ζεμένες και σε πάνε ίσια γραμμή στο Θεό…

Κοιτάς τ’ άστρα και λες: Τόσα τ’ αγγόνια μου και τόσα τα δισέγγονα. Εγώ κοιτάζω τ’ άστρα και λέω: Τόσα τα κρίματά μου!

Η αρετή μου δεν είναι εμένα περιβόλι να σεργιανίζω το δειλινό και να κουβεντιάζω με το Θεό· είναι γκρεμός, και γκρεμίζουμαι. Ολημέρα παίζω την ψυχή μου και την κερδίζω· οληνύχτα παίζω την ψυχή μου και τη χάνω!

Άγγελε της φωτιάς, άγγελε της φωτιάς, κατέβα από τον ουρανό, κάμε με στάχτη· γέμισε τη φούχτα σου, πήγαινέ τη στο Θεό, να μερώσει… Άγγελε της φωτιάς, φύλακα άγγελέ μου, κατέβα!

ΑΒΡΑΑΜ

Μη φωνάζεις, αντάρτη, τον άγγελο της φωτιάς, θα κατέβει· φώναξε τον άγγελο της λύτρωσης!

ΝΙΚΟΥ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ. (1998). «Σόδομα και Γόμορα», στο: Θέατρο. Τραγωδίες και διάφορα θέματα, τ. Γ΄. Αθήνα: Εκδόσεις Ελένης Καζαντζάκη, σσ. 330-331· [με επιμέλεια Πάτροκλου Σταύρου είναι ανατύπωση της έκδοσης του 1956]. Τηρήθηκε η ορθογραφία του συγγραφέα.

RAFFAELLO Sanzio. Decoration of the Loggetta Fresco Palazzi Pontifici. Vatican. ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: ΒΙΚΙΠΑΙΔΕΙΑ

Το μυθιστόρημα ως κοσμολογική πράξη και η κατασκευή του αναγνώστη

«Ο συγγραφέας δεν πρέπει να ερμηνεύει. Μπορεί όμως ν’ αφηγηθεί γιατί και πως το έγραψε».

«Πιστεύω ότι για ν’ αφηγηθείς πρέπει πρώτ’ απ’ όλα να κατασκευάσεις έναν κόσμο, όσο το δυνατόν πιο εμπλουτισμένο ως τις έσχατες λεπτομέρειες».

«Ρυθμός, ανάσα, επιτίμιο… Για ποιον, για εμένα; Όχι βέβαια· για τον αναγνώστη. Γράφουμε σκεπτόμενοι κάποιον αναγνώστη. Κατά τον ίδιο τρόπο ο ζωγράφος ζωγραφίζει σκεπτόμενος τον θεατή του πίνακα».

ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ. (1985). Επιμύθιο στο Όνομα του Ρόδου, μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη, Αθήνα: Γνώση, σσ. 15, 25, 45.

Μινιμαλιστική μελαγχολία

ΠΗΓΗ: Hiro Luna

Κλείστε την τηλεόραση.«Η τηλεόραση είναι το όπιο του λαού»

Κλείστε την τηλεόραση. Μην βλέπετε ειδήσεις, ιδιαίτερα στα κρατικά κανάλια. Να κλείσει η Ελληνική Τηλεόραση, να μείνει μόνο ένα κανάλι της. Απόλυτη ανάγκη να επαναπροσδιορίσουμε τη σχέση μας με τις έννοιες: ειδήσεις, ψυχαγωγία, δημοσιογραφία και πολιτική. Κάθε σούργελο (πολιτικό, δημοσιογραφικό και ό,τι άλλο - εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων) ευθύνεται για την ηθική και την αξιακή παρακμή μας. Κρίση θεσμών και ατομική ιδιώτευση, δημιουργούν ένα κλίμα αμφισβήτησης της συλλογικής ευθύνης μας. Δεν είναι δυνατόν ο κάθε τυχάρπαστος «πολιτικός», «δημοσιογράφος» και «καλλιτέχνης», να μας αφαιρεί το δικαίωμα στην επανάσταση και την αντίδραση. «Σε πολλές συνεντεύξεις έχω πει ειρωνικά ότι “η τηλεόραση είναι το όπιο του λαού”, αλλάζοντας τη γνωστή φράση του Μαρξ» γράφει ο Ερνέστο Σάμπατο, κορυφαίος Αργεντινός συγγραφέας, στην Αντίσταση, έργο ελεγεία ενάντια στην απανθρωποποίηση του σύγχρονου κόσμου, την τεχνολογική αποξένωση και τον ανεξέλεγκτο ατομικισμό. Α.Ι.Κ.

ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: Αντίφωνο

«Η ροκάνα και το ροκάνι»

«Το ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ: μα το σέρνει πάντοτε μαζί του – ή τον σέρνει· […] Το εργαστήρι του συγγραφέα; Μα δεν είναι άλλο: αυτός είναι».

Παντελής Μπουκάλας, «Η ροκάνα και το ροκάνι», στο: Το Δέντρο, τχ. 101 (Δεκέμβριος 1997 – Φεβρουάριος 1998) 38.

Ισλαμοχριστιανικές σχέσεις μέσα από τον βίο του Αγίου Στεφάνου Σαββαΐτη (13 Ιουλίου 794 )

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

O Βρεττανός ιστορικός Robert G. Hoyland, στο βιβλίο του: «Seeing Islam As Others Saw It: A Survey and Evaluation of Christian, Jewish and Zoroastrian Writings on Early Islam» (σσ. 109-110), που εκδόθηκε το 1997, στη σειρά Studies in Late Antiquity and Early Islam, παρουσιάζει τον Στέφανο τον Σαββαΐτη (794), ως έναν από τους σημαντικότερους μοναχούς της Λαύρας του Αγίου Σάββα στην Παλαιστίνη και ηγούμενός της. Σημειωτέον ότι, ο Στέφανος ήταν ανεψιός του Αγίου Ιωάννου Δαμασκηνού και συγγραφέας εκκλησιαστικών ύμνων, εξού και ο χαρακτηρισμός του ως υμνογράφος ή μελωδός [βλ., Θεοχάρης Ε. Δετοράκης. (1979). Κοσμάς ο Μελωδός. Βίος και έργο. Θεσσαλονίκη: Πατριαρχικόν Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, σσ. 57, 61-62 & και Νικόλαος Β. Τωμαδάκης. (1993).  Η Βυζαντινή Υμνογραφία και Ποίησις. Θεσσαλονίκη: Πουρναράς, σ. 46, υπο. 1]. Ο βίος του αγίου Στεφάνου γράφτηκε περίπου το 807 από τον Λεόντιο Δαμασκηνό, ο οποίος τον είχε γνωρίσει κατά τα τελευταία χρόνια της ζωής του. Αργότερα το έργο μεταφράστηκε από τα ελληνικά στα αραβικά και στη συνέχεια στα γεωργιανά. Όμως, ο Hoyland παρατηρεί ότι, επειδή ο βίος γράφτηκε μετά τον θάνατο του Στεφάνου, δεν αποτελεί πηγή για την εποχή των πρώτων αραβικών κατακτήσεων. Παρόλα αυτά είναι ιδιαίτερα πολύτιμος για την ιστορία της Παλαιστίνης του δεύτερου μισού του 8ου αιώνα, επειδή προσφέρει ζωντανές πληροφορίες για την καθημερινή ζωή και τις σχέσεις της Παλαιστίνης με τη Συρία και την Αίγυπτο. Ο Άγγλος ιστορικός επισημαίνει ότι μέσα στον βίο εμφανίζονται αρκετές αναφορές στους Άραβες και στη μουσουλμανική διοίκηση. Οι πιο συνηθισμένοι Άραβες που αναφέρονται είναι οι νομάδες της ερήμου της Ιουδαίας, οι οποίοι άλλοτε αποτελούσαν απειλή και άλλοτε συνυπήρχαν ειρηνικά με τους μοναχούς. Αναφέρονται επίσης: ο χαλίφης, ο οποίος διατάζει τη σύλληψη και φυλάκιση του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Ηλία [για το βίο του δεν έχουμε πολλές πληροφορίες βλ., πρώην Λεοντοπόλεως Σωφρόνιος, «Ηλίας ο Β΄ Πατριάρχης Ιεροσολύμων», Νέα Σιών, 31 (1936) 201-208 και 274-281], ο επίσκοπος της Καράκ -η Επισκοπή Καράκ (ή Χαραχμώβα στην αρχαιότητα) αποτελούσε σημαντικό εκκλησιαστικό κέντρο ανατολικά του Ιορδάνη ποταμού-, που συνεργάζεται με τον διοικητή και τον δικαστή της Δαμασκού, ένας Θεόδωρος, ο οποίος επιχειρεί να καταλάβει τον πατριαρχικό θρόνο χρησιμοποιώντας τις διασυνδέσεις του με τον κυβερνήτη της Ράμλας, καθώς και ένα επεισόδιο στο οποίο ένας μουσουλμάνος συνοδεύει έναν άρρωστο χριστιανό στη Μονή του Αγίου Σάββα· εκεί ο χριστιανός θεραπεύεται και ο μουσουλμάνος βαπτίζεται από τον Στέφανο. Για τον Hoyland, τα γεγονότα αυτά δείχνουν ότι οι σχέσεις χριστιανών και μουσουλμάνων δεν περιορίζονταν σε συγκρούσεις, αλλά περιλάμβαναν και διοικητική συνεργασία, προσωπικές επαφές και θρησκευτικές αλληλεπιδράσεις.

Όπως διαπιστώνουμε, η μακρά περίοδος από την εμφάνιση του Ισλάμ (7ος αιώνας), μέχρι την πτώση της Κωνσταντινουπόλεως (1453) έχει να παρουσιάσει μία σειρά από συγγραφείς και κείμενα ιστορικής, απολογητικής, πολεμικής, διαλεκτικής και αγιολογικής φύσεως με περιγραφές, αναφορές και νύξεις οι οποίες εκφράζουν γεγονότα, σχέσεις, αντιλήψεις, προκαταλήψεις, ερμηνείες, όπως παρερμηνείες και στρεβλώσεις του Ισλάμ.

Η γραμματεία αυτή, σημαντική στον όγκο και στο είδος της, αποτελεί ένα μικρό μόνο μέρος των μακρών, πολύπλοκων και ιδιαιτέρων σχέσεων τις οποίες είχε αναπτύξει το Βυζάντιο με τους Άραβες, πριν και κυρίως μετά την εμφάνιση του Ισλάμ – σχέσεις οι οποίες στο σύνολό τους παρουσιάζουν ένα πολύ διαφορετικό περιεχόμενο και χαρακτήρα από εκείνον τον οποίον γνώρισε και ανέπτυξε η Χριστιανική Δύση.

Πάντως είναι αδιαμφισβήτητο ότι, το ίδιο το Ισλάμ ήρθε σε επαφή από την πρώτη στιγμή με τον πολυσχιδή Βυζαντινό Χριστιανισμό, από τον οποίον επηρεάστηκε άμεσα και σε βάθος. Τα χριστιανικά στοιχεία του Ισλάμ, όπως και τα ιουδαϊκά, είναι όχι μόνο πολλά αλλά και αναφαίρετα για την κατανόηση του ίδιου του Ισλάμ και των ισλαμοχριστιανικών σχέσεων.

Επίσης, αδιαμφησβήτητο είναι και το γεγονός ότι το Βυζάντιο βρέθηκε ή μπήκε σε τροχιά σύγκρουσης με το Ισλάμ από τη στιγμή της εμφάνισης του δευτέρου, και το αντίθετο. Η βυζαντινή θεώρηση του Ισλάμ δεν είναι ούτε μονολιθική ούτε μονοκόμματη. Παρουσιάζει μία ποικιλία ύφους, ήθους, ευαισθησίας, γλώσσας, γνώσης, εμπειριών, μόρφωσης, νοοτροπιών, ιστορικών συνθηκών και παραγόντων, ψυχοσυνθέσεων, πολιτικών πεποιθήσεων, θρησκευτικών και ατομικών πνευματικών προσανατολισμών – προσώπων μάλλον παρά θεσμών, και όταν ακόμη εμπλέκονται σ’ αυτήν και αυτοκράτορες.

Στην ιστορία των σχέσεων μεταξύ της Ορθοδοξίας και του Ισλάμ, μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης (1453), η Ορθόδοξη Εκκλησία ασχολήθηκε κυρίως με την υπεράσπιση των πιστών της έναντι του κινδύνου του εξισλαμισμού, συχνά βίαιου και υποκινούμενου εκ μέρους των Μουσουλμάνων Οθωμανών. Το έργο του πρωτοπρ. Αλέξανδρου Καριώτογλου: Ισλάμ και χριστιανική χρησμολογία. Από τον μύθο στην πραγματικότητα είναι ιδιαίτερα χρήσιμο· κάνει ανάλυση και ερμηνεία του φαινομένου της χρησμολογικής γραμματείας κατά του Ισλάμ, η οποία ήκμασε κατά τους χρόνους της Τουρκοκρατίας.

Για τις σχέσεις του Χριστιανισμού με το Ισλάμ σημαντικά είναι και τα παρακάτω έργα:

• J. Gnilka. (2009). Χριστιανισμός και Ισλάμ. Μία νέα προσέγγιση, μτφρ. Σωτήριος Σ. Δεσπότης, Αθήνα: Ουρανός.
• Αγγελική Γρ. Ζιάκα. (2010). Μεταξύ πολεμικής και διαλόγου: Το Ισλάμ στη βυζαντινή, μεταβυζαντινή και νεότερη ελληνική γραμματεία. Θεσσαλονίκη. Πουρναράς.
• Συμεών Πασχαλίδης - Απόστολος Κραλίδης. (2013). Βυζαντινή Θεολογία και Ισλάμ. Ένας διάλογος μεταξύ αντιπαράθεσης και σύγκλισης. Θεσσαλονίκη. Βάνιας.

Part of the icon with the Rev. Stephen the Sabaite, nephew of St. John of Damascus. Church and Archaeological Cabinet of the Moscow Theological Academy. ΠΗΓΗ: WIKIMEDIA COMMONS