Μιλάτε σιγά! Η πατρίδα επωλήθη

Του ΜΑΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗ

Σιγά! Η πατρίδα επωλήθη... Αφιερωμένο στους φιλότεχνους που ταξιδεύουν στο Ντουμπάι για τον Ρέμο.

Ας μιλήσουμε λίγο θεωρητικά στην αρχή για να περάσουμε ύστερα στον τρόμο των πρακτικών: Η καθετότητα αποτελεί βασικό στοιχείο αναδείξης του ύψους ως κομψής ανάτασης και έντασης μέσα στον τρισδιάστατο χώρο. Ιδιαίτερα τον δομημένο. Στην κλασική Αθήνα τέλειο ήταν εκείνο το κτίσμα που αρμονικά συνδύαζε την γλυπτική με την αρχιτεκτονική και τους κάθετους με τους οριζόντιους άξονες σ' ένα αδιαίρετο σύνολο. Η καθετότητα υπό όρους έχει αναγνωρίσιμα, αισθητικά χαρακτηριστικά.

Δείτε την τολμηρή στήλη του Γιώργου Ζογγολόπουλου εμπρός από την Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης από το μακρινό '60. Χωροθετεί και ορίζει άξονες για τον ιστό της πόλης, σηματοδοτεί τον δημόσιο χώρο. Στον αντίποδα ο μικρός Άγγελος του Γιάννη Παππά είναι τόσος όσος χρειάζεται ώστε να δραματοποιηθεί το χωρικό περιβάλλον που ορίζει. Η καθετότητα και στα δύο παραδείγματα επιβάλλεται χωρίς βία αλλά με έναν ρυθμό σχεδόν χορευτικό. Ως Πίνα Μπάους στην περίπτωση του Ζογγολόπουλου και ως Μαριούς Πετιπά στον Παππά.

Ο μπετονένιος καυλός* στον Άγιο Κοσμά -εκεί που υπήρχε η ήπια δόμηση των αθλητικών εγκαταστάσεων μέσα σε πυκνό πράσινο- δεν αυθαδιάζει απλώς με τον νεοπλουτίστικο, χυδαίο όγκο του στον Ιερό Βράχο ή τον μενεξεδί Υμηττό αλλά δίνει το στίγμα της αγοραίας αισθητικής που κυριαρχεί -με αποκορύφωμα τα μνημόνια- στον τόπο. Οι Βρυξέλλες, το ΔΝΤ, ο Τσίπρας, ο Άδωνις, η Μενδώνη, το ΚΑΣ, η προσχηματική λειτουργία της Δημοκρατίας είναι οι φυσικοί αυτουργοί αυτού του εγκλήματος που θα μας στιγματίσει όλο τον εικοστό πρώτο αιώνα. Η Ελλάδα στα χέρια των πιο αδίστακτων κομραδόρων και των διαχρονικά δοσίλογων. Ο καυλός είναι ακόμη πιο αποκρουστικός από το παραλιακό μέτωπο καθώς επισημοποιεί τη θάλασσα του τσιμέντου που έχει κατακλύσει το λεκανοπέδιο, από την Πάρνηθα ως την Πεντέλη και τον Υμηττό. Εδώ και μισόν αιώνα. Την άθλια αρχή την έκανε η Χούντα, το ολοκληρωτικό όμως χτύπημα το έδωσε η δημοκρατία. Από την αντιπαροχή του '60 και το ξεπάτωμα κάθε ιστορικού κτίσματος το '70 ως τον ΓΟΚ των οκταόροφων (!) πολυκατοικιών στην Πειραϊκή και το Παλαιό Φάληρο με υπογραφή Λαλιώτη το '80. Ώστε να γεμίσει όλη η Αττική με τις χιλιάδες ανώνυμες κατασκευές της αρπαχτής, της μη αρχιτεκτονικής. Οι εργολάβοι έπιασαν δουλειά από την Κυψέλη και το Αιγάλεω ως τα πρανή των γύρω βουνών. Ό,τι δηλαδή καίγεται μεθοδικά κάθε καλοκαίρι για να γίνει μπετόν τον άλλο χειμώνα. Το πρόσφατο τσιμέντο στην Ακρόπολη σαν το σύμβολο μιας συλλογικής ήττας τώρα δικαιώνεται. Τα σπίτια του λαού, οι βίλες και τα ακριβά διαμερίσματα με θέα τώρα αποκτούν την κορωνίδα τους.

Ο καυλός της παραλιακής είναι η αποθέωση του εγωκεντρισμού απέναντι στο σύνολο. Η απόλαυση του ενός απέναντι στην κοινωνία και τα συμφέροντα της, τη φύση και την αισθητική της, την ιστορία και τα ίχνη της στον τόπο. Οι πλούσιοι -απαραίτητη προϋπόθεση- ένοικοι του Πύργου της Κολάσεως θα έχουν το προνόμιο της εξαιρετικής θέας όλου του Αργοσαρωνικού και του Λεκανοπεδίου. Αυτοί μόνο. Και επιπλέον ένα αίσθημα υπεροχής. Ότι είναι οι από πάνω, οι υπέροχοι, οι διαφορετικοί. Οι κύριοι «γαμάω» και το δείχνω. Με άλλα λόγια το γνωστό «Ξέρεις ποιός είμαι εγώ ρε;» τώρα και με όρους αρχιτεκτονικού φασισμού.

Όλη η Ελλάδα ένα απέραντο Airbnb με την άδεια του κράτους ενώ την ίδια στιγμή το πρόβλημα της στέγης είναι οξύτατο για το ένα τρίτο του πληθυσμού. Οι υπόλοιποι θα βολεύουν στην αθηναϊκή Ριβιέρα που εξελίσσεται σε παραθαλάσσιο Παγκράτι (με απίστευτα όμως μεγαλύτερο, κυκλοφοριακό αδιέξοδο). Όσοι χρησιμοποιούν την Ποσειδώνος ήδη το γνωρίζουν πολύ καλά. Πρώτο συμπέρασμα: Η σεμνή πατρίδα μας έχει ξεπουληθεί και τα φιλέτα της Αττικής έχουν γίνει πολύφερνος μεν κατιμάς δε για τις νέες ελίτ. Που διαθέτουν χρήμα αλλά όχι και γούστο ή παιδεία. Και βέβαια την αισθητική του Άδωνι, του Αλέξη και του Κυριάκου. Και από κοντά τα διεθνή funds, τα κοράκια της γης, οι επενδυτές των τραπεζών που ξεπούλησαν ό,τι μπορούσε να πουληθεί. Οι μικροϊδιοκτήτες είδαν το τυρί αλλά όχι και τη φάκα. Μετέτρεψαν τα κλειστά τους διαμερίσματα σε Airbnb και τώρα απολαμβάνουν την κατάληψη του κέντρου και των περιχώρων από τα στίφη των τουριστών. Με ό,τι σημαίνει αυτό και βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα. Δηλαδή τουριστική μονοκαλλιέργεια και ουδεμία εξαγωγή. Τελικό συμπέρασμα: Μαζί τα καταστρέψαμε. Όλοι μας. Η εξουσία του κομματισμού και της ευκολίας μαζί με τον λαό της αρπαχτής και του ανίδρωτου, του αντιπαραγωγικού πλουτισμού. Του λαού, όλων ημών δηλαδή, που χαζεύει αποχαυνωμένος σαν να βλέπει ριάλιτι, τον τόπο του να βουλιάζει. Χωρίς όραμα, χωρίς κεντρική ιδέα, χωρίς ηγεσία. Η ύβρις του Αγίου Κοσμά είναι η εκδίκηση -σαν ταφόπλακα- εκείνης της Ιστορίας που επικαλούμαστε μεν αλλά ούτε γνωρίζουμε στ' αλήθεια, ούτε τιμούμε. Μια επανάσταση θα έπρεπε να γίνει στη χώρα. Κι αυτή δεν μπορεί παρά να είναι πολιτιστική. Ποιός όμως είναι ο άξιος;

Υ.Γ. Θυμάμαι τον δάσκαλο μου, τον αείμνηστο ακαδημαϊκό Σπύρο Ιακωβίδη ο οποίος είχε ανασκάψει υποδειγματικά το πρωτοελλαδικό νεκροταφείο του Αγίου Κοσμά. Το άλλο, ανάλογο είναι στο Τσέπι Μαραθώνα. Κάποτε υπήρχαν και αρχαιολόγοι και αρχαιολογία.

* Καυλός στην αρχαιότητα ονομαζόταν ο βλαστός της συκιάς, ο οποίος μοιάζει με το ανδρικό πέος. Ο Θουκυδίδης -πάντα επίκαιρος- τον αναφέρει ως πολιορκητικό κριό (στα Πλαταϊκά).

Για διάβασμα: σημαντικό και το έλλειμμα στοιχειώδους αισθητικής παιδείας του Μανώλη Βαρδή, αλλά και το ποίημα χυδαίο, μα όχι πιότερο από το κτήριο το ψηλότερο του Δημήτρη Ε. Σολδάτου.

Πως ο ια΄ αιώνας έγινε η Μεγάλη Δευτέρα του Ελληνισμού;

«ΤΟΝ ΙΑ΄ ΑΙΩΝΑ ο ελληνισμός έχασε για πάντα τον δυτικό κορμό του. Τον ίδιο αιώνα άρχισε ν’ αποχωρή από τον βορρά – αποχώρηση που θα ενισχυθή υπαιτιότητί μας το 1821 και θα ολοκληρωθή βιαίως, με την επιβολή του κομμουνισμού στις σλαβικές χώρες. Η μάχη του Ματζικέρτ τον ίδιο αιώνα, είναι η αφετηρία της μεγάλης εξόδου από την Ανατολή, έξοδος που θα ολοκληρωθεί μέσα σε φωτιά και αίμα το 1922. […] Ανάγκη πάσα να αναφερθούμε στη δική μας πορεία, να στοχασθούμε πάνω στο ερώτημα: πως ο ια΄ αιώνας έγινε η Μεγάλη Δευτέρα του Ελληνισμού;».

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΔΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (1987). Μεσαίωνας: Ελληνικός και Δυτικός. Αθήνα: Εποπτεία, σσ. 225, 226· [τηρήθηκε η ορθογραφία του συγγραφέα].

Τα «μαγικά στυλό» των πανελλαδικών εξετάσεων και ένας λανθάνων διαφωτισμός

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Κάθε χρόνο, λίγο πριν την έναρξη των πανελλαδικών εξετάσεων, σύνηθες είναι το γεγονός σε ναούς να οργανώνονται ειδικές ιερές τελετές στις οποίες υποψήφιοι μαθητές συμμετέχουν μαζί με τους γονείς τους. Σ’ αυτές, για ευλογία στους μαθητές, οι ιερείς μοιράζουν στυλό και εικόνες του Χριστού, της Παναγίας και των Αγίων. Ετούτη η πρακτική, καθώς φαίνεται, σε κάποιους φαίνεται παράξενη· μάλιστα δεν χάνουν την ευκαιρία να την κατακρίνουν, μιλώντας για «μαγικά στυλό», «φυλαχτά», «ευλογημένα αντικείμενα» που, στους υποψήφιους μαθητές, προσθέτουν «μαγικές προσδοκίες», «θρησκευτική φόρτιση», περισσότερο φόβο και άγχος. Στην εποχή που η γνώση καλπάζει, τέτοιες πρακτικές, σε θιασώτες ενός λανθάνοντος διαφωτισμού μοιάζουν «πικρό ανέκδοτο».

«Ένα από τα σπανιότερα πράματα σε τούτη τη γη φαίνεται πως είναι η σωστή κρίση», γράφει ο Ζήσιμος Λορεντζάτος στα Collectanea του, τις καταγραφές του, τις «χαμάδες» του όπως τις χαρακτηρίζει. Σε όποιον δεν έχει σχέση με την εκπαίδευση και την Εκκλησία -ή αν έχει, η σχέση του είναι προβληματική- λογικό είναι να μην έχει σωστή κρίση και να παρερμηνεύει τη βοήθεια που, δια της προσευχής, η Εκκλησία απλόχερα προσφέρει στους υποψήφιους μαθητές σε περιόδους εξετάσεων. Στην προκειμένη περίπτωση ο ψόγος του «ψευδοδιαφωτιστή» προς την Εκκλησία και τους εκπροσώπους της είναι πέρα για πέρα άδικος. Κανένας στυλός και καμιά ιερή εικόνα δεν προσφέρεται έχοντας «μαγικές ιδιότητες», ούτε ως «ευλογημένο αντικείμενο». Απεναντίας, ότι η Εκκλησία προσφέρει προς τους υποψήφιους μαθητές το πράττει γιατί έχει τη φρονιμάδα και την ευθύνη που, δυστυχώς, δεν έχει το ελλαδικό εξετασιοκεντρικό και βάρβαρο εκπαιδευτικό σύστημα, το οποίο σκοτώνει κάθε ιδέα παιδαγωγικής ενσυναίσθησης, την οποία μαθητές και γονείς βρίσκουν σε ιερές τελετές στους ναούς, λίγες ημέρες πριν τις πανελλαδικές εξετάσεις. Ποιος είναι αυτός που θα τους απαγορεύσει αυτή την ελπίδα; Και γιατί τους ψέγει, υποστηρίζοντας πως η γνώση δεν χρειάζεται «τελετουργικά στολίδια;» Η Εκκλησία δεν μοιράζει «μαγικά στυλό». Πέραν του πλούτου της υμνογραφικής ποιητικής της παράδοσης, λειτουργεί και με σύμβολα· μέσω αυτών εύχεται οι μαθητές να έχουν καλή επιτυχία στις εξετάσεις. Ποιος είναι αυτός, που σε μαθητές θα απαγορεύσει στο θρανίο όταν θα γράφουν στις εξετάσεις, σε εμφανές σημείο, να έχουν μια ιερή εικόνα; «Η πίστη δεν παίρνει απόδειξη. Η απόδειξη θα έκανε την πίστη απλή γνώση», κατά Ζήσιμο Λορεντζάτο. Ποιος, επίσης, είναι αυτός που θα τους απαγορεύσει με την προσευχή τους να αντιστέκονται στον εκπαιδευτικό μηχανισμό όταν αυτός κάνει τη σκέψη τους κουρκούτι στην παπαγαλία; «Στην αλήθεια», που διδάσκει η Εκκλησία «δεν έχει απογύρια»… ξανά κατά Ζήσιμο Λορεντζάτο.

Τώρα, τα ευχολόγια πως οι μαθητές και η Παιδεία τους χρειάζεται «φως» και «ευθύνη», κινδυνεύουν να γίνουν στερεότυπα. Όπερ σημαίνει ότι, αν πραγματικά νοιαζόμαστε για αλλαγή στα εκπαιδευτικά μας πράγματα οφείλουμε να «κλείσουμε τα σχολειά για να φτιάξουμε καινούργια», όπως έλεγε ο σοφός ΔΑΣΚΑΛΟΣ Μίλτος Κουντουράς. Άλλωστε αιώνες σ’ αυτόν τον τόπο που λέγεται πατρίδα Ελλάδα, η μεταφυσική είναι γερά δεμένη με τη βούληση, την υπόσταση και το γίγνεσθαι των ανθρώπων της.

Ο υποψήφιος μαθητής στις πανελλαδικές εξετάσεις είναι ακόμα παιδί – έφηβος. Ψάχνει στηρίγματα και πρότυπα, κι εμπνέεται από αυτά. Ψάχνει «μυστικές φωνές μέσα του». Για κάποια παιδιά – εφήβους, στήριγμα είναι και η Εκκλησία. Γιατί τα ψέγουμε; Ιδού τι γράφει ο κορυφαίος ακαδημαϊκός, αρχιτέκτονας και ζωγράφος Πικιώνης στα αυτοβιογραφικά του σημειώματα: 

«Το παιδί μαθαίνει ακούοντας μυστικές φωνές μέσα του. Μαθαίνει κάθε στιγμή, κάθε ώρα, την ώρα που πρέπει, όπως από μόνο του μπορεί μάθει. Εμάθαινε από όλα, από τη φύση, από τη διαγωγή των ανθρώπων. Αισθανόμουν πως ο καθένας θέλει ιδιαίτερη ανατροφή, ιδιαίτερη παίδευση, ανάλογη με τις κλίσεις τους, για να καρποφορήσει. Κι όμως μας εξαναγκάζουν να διατρέξουμε τη μακριά έρημο μιας συμβατικής παιδείας που απονεκρώνει απειράριθμες ψυχές. Από νωρίς αισθανόμουν την ανάγκη ενός παιδαγωγού που θα διάβαζε μέσα στην ψυχή μου και θα μπορούσε να με ποδηγετήσει. 

»Εκεί κάτω, εις τα βράχια της Φρεαττύδας που καθημερινά μας πήγαινε την αδελφή μου κι εμένα η γιαγιά μας, ανάμεσα στα τραχιά εκείνα βράχια, όπου η αύρα έσειεν απαλά το μίσχο του φυτού που φύτρωνε στις κουφάλες των βράχων, στο χώμα το θεοφόρο, το σπαρμένο από τα θραύσματα των αγγείων, ανάμεσα από τα χαίνοντα πηγάδια που μου μιλούσαν για τους αρχαίους κάτοικους αυτής της γης, τη γης μου, εμόρφωνα τη συνείδησή της, έπλαθα την ιστορία της…».

Η αποϊεροποίηση σημαντικών στιγμών στο βίο κάθε ανθρώπου έχει συνέπειες. Μια από αυτές -η κυριότερη- είναι η καταλήστευση της βαριάς ιστορικής κληρονομιάς, νοοτροπία που συνιστά απόλυτη άρνηση του ανθρώπινου προσώπου, σαφές δείγμα του εκκοσμικευμένου κόσμου όπου ζούμε. «Άφετε τα παιδία και μη κωλύετε αυτά ελθείν προς με, των γαρ τοιούτων εστίν η βασιλεία των ουρανών», (Μτ. 19,14). Θέλει γερά κότσια η αναζήτηση του Θεού, και στις πανελλαδικές εξετάσεις. Ποιος είναι αυτός που θα την απαγορεύσει; Και γιατί την ψέγει;

ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: Πικιώνης: Ζωγραφικά, τ. Α΄. Αθήνα: 1997. Ίνδικτος, σ. 24.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΗ: Οι παραπάνω σκέψεις μου γράφτηκαν χθες σε ώρα επιτήρησης μαθήματος της Α΄ Λυκείου. Είχε προηγθεί η ανάγνωση ανώνυμου άρθρου σε τοπικό ηλεκτρονικό ειδησεογραφικό μέσο, με τον βαρύγδουπο τίτλο: «Ευλογημένα στυλό» για τις Πανελλαδικές: Όταν η αγωνία των μαθητών γίνεται σκηνικό μιας άλλης εποχής, το οποίο στιγμάτιζε τον λόγιο Σεβασμιώτατο Αργολίδος Νεκτάριο.

«Διαβάζοντας την καζαντζακική Οδύσεια»

Δ Ε Λ Τ Ι Ο   Τ Υ Π Ο Υ 

Μια ξεχωριστή βραδιά αφιερωμένη στο εμβληματικό έργο του Νίκου Καζαντζάκη.

Η Διεθνής Εταιρεία Φίλων Νίκου Καζαντζάκη (Δ.Ε.Φ.Ν.Κ.) και το Μουσείο Καζαντζάκη, με τη συνδιοργάνωση της Περιφέρειας Κρήτης, προσκαλούν το κοινό σε μια ανοικτή εκδήλωση με τίτλο «Διαβάζοντας την καζαντζακική Οδύσεια», που θα πραγματοποιηθεί το Σάββατο 23 Μαΐου 2026, στις 19:30, στο Μουσείο Καζαντζάκη, στη Μυρτιά Ηρακλείου. Η εκδήλωση αποτελεί την κορύφωση του διαδικτυακού Μαραθωνίου Ανάγνωσης της Οδύσειας του Νίκου Καζαντζάκη, μια πρωτοβουλία που υλοποίησε η Δ.Ε.Φ.Ν.Κ., τα τελευταία δύο χρόνια, με στόχο να φέρει το σπουδαίο αυτό έργο πιο κοντά στο σύγχρονο κοινό και ιδιαίτερα στη νέα γενιά.

Από τον Φεβρουάριο του 2024 έως σήμερα, μαθητές από σχολεία όλης της Ελλάδας —από το Αγρίνιο, την Αθήνα, το Ηράκλειο, την Κεφαλονιά, την Κομοτηνή, τις Σάππες Ν. Ροδόπης, τη Μυτιλήνη και το Ρέθυμνο— μαζί με εκπαιδευτικούς, φοιτητές, μέλη και φίλους της Δ.Ε.Φ.Ν.Κ., από κάθε γωνιά του κόσμου, ένωσαν τις φωνές τους διαβάζοντας τους 33.333 στίχους και τις 24 Ραψωδίες της καζαντζακικής «Οδύσειας».

Ο Μαραθώνιος ξεκίνησε στις 18 Φεβρουαρίου 2024 με την ανάγνωση του προλόγου και ολοκληρώνεται συμβολικά στον χώρο του Μουσείου, μέσα από μια ζωντανή γιορτή λόγου και μνήμης. Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης θα παρουσιαστούν ο πρόλογος, επιλεγμένα αποσπάσματα από τις 24 Ραψωδίες και ο επίλογος του έργου. Τα αποσπάσματα θα διαβάσουν εκπρόσωποι της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, σημαντικών πνευματικών ιδρυμάτων της Κρήτης και καζαντζακικών φορέων.

Τη βραδιά θα πλαισιώσουν μουσικά η κα Λίλυ Δάκα στο πιάνο και ο Γιάννης Κασσωτάκης στο τραγούδι, ερμηνεύοντας έργα συνθετών που έχουν μελοποιήσει τον καζαντζακικό λόγο, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα βαθιάς συγκίνησης και καλλιτεχνικής συνάντησης.

Τον συντονισμό της εκδήλωσης θα έχει η Διευθύντρια του Μουσείου Νίκου Καζαντζάκη κα Μαριλένα Μηλαθιανάκη.

Διαβάστε το πρόγραμμα της εκδήλωσης εδώ.

Ζωντανή μετάδοση- Livestream. Η εκδήλωση θα μεταδοθεί ζωντανά (live streaming) μέσω του επίσημου καναλιού του Μουσείου Νίκου Καζαντζάκη στο YouTube εδώ

Ο Μέγας Κωνσταντίνος και η εποχή του: 1700 χρόνια από το διάταγμα των Μεδιολάνων

Επιμέλεια:Κωνσταντίνος Π. Χρήστου

Πολύμνια Κατσώνη

Κωνσταντίνος Α. Μποζίνης

Έχει ειπωθεί ότι η απαρίθμηση όλων των βιβλίων και μελετών που έχουν γραφτεί για τον Μεγάλο Κωνσταντίνο αποτελεί ματαιοπονία: «μοιάζει σαν να θέλει να μετρήσει κανείς τ’ αστέρια στον ουρανό ή τις κόκκους της άμμου». Το επιστημονικό ενδιαφέρον για τον πρώτο Ρωμαίο χριστιανό αυτοκράτορα υπήρξε ανέκαθεν μεγάλο σε διεθνές επίπεδο και παραμένει πολύ ζωηρό έως τις μέρες μας.

Ο παρών τόμος περιλαμβάνει σε επεξεργασμένη μορφή τις ανακοινώσεις του Διεθνούς Συνεδρίου «Ο Μέγας Κωνσταντίνος και η εποχή του» που διοργανώθηκε στη Θεσσαλονίκη με αφορμή τα 1700 χρόνια από το διάταγμα των Μεδιολάνων. Γνωστοί πανεπιστημιακοί δάσκαλοι και ερευνητές από την Ελλάδα και το εξωτερικό φωτίζουν τις διάφορες πτυχές τη πολιτικής του Κωνσταντίνου, που δρομολογεί τη μετεξέλιξη της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στο «καθ’ ημάς» Βυζάντιο, αφενός, και τη μεσαιωνική Δύση, αφετέρου. Το διάταγμα της ανεξιθρησκίας, που συνυπογράφει με τον Λικίνιο το 313 στα Μεδιόλανα, αναλύεται διεξοδικά, λόγω της ιστορικής σημασίας του αλλά και του επίκαιρου μηνύματος που μεταφέρει: την αναγκαιότητα σεβασμού των διαφορετικών θρησκευτικών πεποιθήσεων που συνυπάρχουν σήμερα στα πλαίσια της κοινωνίας. Οι μελέτες που περιλαμβάνει ο τόμος κατανέμονται για τη διευκόλυνση του αναγνωστικού κοινού σε έξι θεματικές ενότητες, που αλληλοσυμπληρώνονται μεταξύ τους. Μία προς μία αναδεικνύουν τον σύνθετο προβληματισμό που έχει αναπτυχθεί στην έρευνα σχετικά με τον Μεγάλο Κωνσταντίνο και δίνουν την ευκαιρία για έναν γόνιμο αναστοχασμό πάνω στην προσωπικότητα, τη δράση του και την κληρονομιά που άφησε στους αιώνες· [από το οπισθόφυλλο του βιβλίου].

ΠΗΓΗ: ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΜΙΕΤ

Η θρησκεία ως όπλο της πολιτικής εξουσίας. Όταν τα ιερά και όσια επιστρατεύονται για την ενίσχυση της κρατικής εξουσίας.

Γράφει ο Αρχιμανδρίτης Κύριλλος Αλεξανδρόπουλος· Διευθυντής Ιδιαιτέρου Γραφείου της Ιεράς Μητροπόλεως Λήμνου και Αγίου Ευστρατίου.

Η ένταξη της θρησκείας στη στρατηγική της πολιτικής εξουσίας αποτελεί μία από τις σοβαρότερες απειλές για τη δημοκρατία, την κοινωνική συνοχή και την ίδια τη θρησκευτική αλήθεια. Στη σύγχρονη πολιτική πραγματικότητα, διαπιστώνουμε ότι η θρησκεία, ως χώρος ενότητας, ελπίδας και ηθικού προσανατολισμού, ο οποίος προορίζεται να λειτουργεί υπέρ της ελευθερίας του ανθρώπου, μετατρέπεται σε όργανο κρατικής εξουσίας, δια μέσω της οποίας νομιμοποιούνται πολιτικές αποφάσεις, με αποτέλεσμα να χρησιμοποιείται ως μηχανισμός ιδεολογικής επιβολής και πειθάρχησης των πιστών. Το φαινόμενο αυτό, συναντάται κυρίως σε απολυταρχικά ή θεοκρατικά καθεστώτα, αλλά είναι απολύτως σύγχρονο και ιδιαίτερα ορατό και στον ορθόδοξο κόσμο.

Το πρώτο κρίσιμο ερώτημα που τίθεται είναι: μπορεί η θρησκεία, χωρίς να αλλοιωθεί ο πνευματικός της χαρακτήρας, να συμπορευθεί με την στρατηγική της πολιτικής εξουσίας; Η απάντηση δεν είναι απλή, επειδή προϋποθέτει σαφή διάκριση ρόλων, αφού η συμπόρευση προϋποθέτει θεσμική αυτονομία και κριτική απόσταση. Διαφορετικά, ο ρόλος της Εκκλησίας, που πρέπει διατηρεί την πνευματικότητά της, μετατρέπεται σε παρακολούθημα της πολιτικής εξουσίας και, εν τέλει, σε υποτελή της και ιδεολογικό της στήριγμα.

Σε αυτήν την περίπτωση η θρησκεία χειραγωγείται και η Εκκλησία χάνει την αυτοτέλεια, που οφείλει να διατηρεί. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η περίπτωση της Ομοσπονδίας της Ρωσίας, καθώς η στενή σύμπλευση του ρωσικού κράτους με τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, με την επίκληση του «πνευματικού εθνικισμού της Ρωσίας», χρησιμοποιείται για να προσδώσει ιερότητα στη γεωπολιτική στρατηγική της χώρας. Ο θρησκευτικός μανδύας της ρητορικής περί «ιερής Ρωσίας» χρησιμοποιείται για να νομιμοποιήσει πολιτικές επιλογές και στρατιωτικές ενέργειες, όπως στην περίπτωση της Ουκρανίας.[1] Η ευλογία της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας και η πολιτική ηγεσία της Ρωσικής Ομοσπονδίας αποκαλύπτουν πώς η θρησκευτική πίστη μπορεί να μετατραπεί σε στήριγμα κρατικής ιδεολογίας και πολιτικής.

Αναγνωρίζοντας το 2018 το αυτοκέφαλο της Εκκλησίας της Ουκρανίας, όπως είχε δικαίωμα βάσει των κανονικών προνομίων του θρόνου της Κωνσταντινούπολης, το Οικουμενικό Πατριαρχείο, υπερασπίστηκε την εκκλησιαστική ελευθερία και την κανονική τάξη. Η Ρωσία αντέδρασε έντονα, σε εκκλησιαστικό επίπεδο (διακοπή της ευχαριστιακής κοινωνίας) και σε πολιτικό, εξαπολύοντας επιθετική προπαγάνδα κατά του Οικουμενικού Πατριαρχείου περί «παπικών πρακτικών» και επεδίωξε την απονομιμοποίησή του στη διεθνή κοινότητα. Αντίστοιχη αντίδραση υπήρξε και κατά του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας: η ρωσική Εκκλησία προχώρησε σε αντικανονικές ενέργειες στην αφρικανική ήπειρο, επιχειρώντας να υπονομεύσει την κανονική δικαιοδοσία του δεύτερου ιστορικού Πατριαρχείου με οικουμενική ιεραποστολική προσφορά.

Σε αυτές τις προσπάθειες να χρησιμοποιηθούν εκκλησιαστικά ζητήματα ως μοχλός πολιτικής πίεσης, το Οικουμενικό Πατριαρχείο αναδεικνύεται ως ισχυρός θεσμός πνευματικής αντίστασης απέναντι στην πολιτική χειραγώγηση της θρησκευτικής πίστης. Η κανονική του ευθύνη, η οικουμενική του φυσιογνωμία και ο ιστορικός του ρόλος ως εγγυητή της εκκλησιαστικής ελευθερίας, το καθιστούν σημείο αναφοράς για μια Ορθοδοξία που δεν υποτάσσεται στην κρατική σκοπιμότητα.

Ανακύπτει, έτσι, ένα δεύτερο κρίσιμο ερώτημα: πότε η επίκληση της θρησκευτικής παράδοσης παύει να αποτελεί πολιτισμική αναφορά και μετατρέπεται σε ιδεολογικό – πολιτικό όπλο προώθησης κρατικών συμφερόντων; Η απάντηση βρίσκεται στον τρόπο χρήσης της παράδοσης ως αποκλειστικού κριτηρίου πολιτικής νομιμότητας, δηλαδή όταν χρησιμοποιείται σε κάθε επίπεδο ως πλαίσιο αναφοράς ή όταν χρησιμοποιείται επιλεκτικά και αποσπασματικά για να νομιμοποιήσει πολιτικές επιλογές ή να αποκλείσει άλλες εκκλησιαστικές φωνές. Η αμφισβήτηση του κανονικού ρόλου του Οικουμενικού Πατριαρχείου[2] από κρατικά ελεγχόμενες εκκλησιαστικές δομές, προφανώς, δεν αποτελεί θεολογική διαφωνία, αλλά πολιτική στρατηγική. Η περίπτωση της Ουκρανίας ανέδειξε με σαφήνεια ότι η σύγκρουση δεν αφορά απλώς εκκλησιαστικά / γεωγραφικά όρια[3], αλλά τη σύγκρουση μεταξύ μιας ελεύθερης, συνοδικής Ορθοδοξίας και μιας κρατικά χειραγωγούμενης Εκκλησίας.[4] Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα, η στάση του Οικουμενικού Πατριαρχείου και του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου συνιστά σαφή υπεράσπιση της κανονικής τάξης και της εκκλησιαστικής ελευθερίας. Η σταθερή θέση του Οικουμενικού Πατριάρχη υπέρ του διαλόγου, η άρνηση ταύτισης με οποιαδήποτε πολιτική εξουσία και η ανάδειξη της Ορθοδοξίας ως πνευματικής -και όχι εθνικής ταυτότητας- αναδεικνύουν την θεολογική του συνέπεια.

Όμως, η χρήση της θρησκείας για την εξυπηρέτηση στρατηγικών στόχων της πολιτικής εξουσίας παρατηρείται και σε άλλες θρησκείες και καθεστώτα, όπως στην περίπτωση του Ιράν. Στην χώρα αυτή, η θρησκεία λειτουργεί ως διαχωρισμός μεταξύ «πιστών» και «απίστων», δηλαδή εχθρών της πραγματικής πίστης, ξεπερνώντας το όριο του πολιτισμικού αφηγήματος. Στο Ιράν, η θεοκρατική δομή του κράτους επιβάλει στην πολιτική εξουσία να ταυτίζεται πλήρως με την καθεστωτική ερμηνεία του Κορανίου. Επομένως, οι διαφωνίες είναι ανεπίτρεπτες ως θρησκευτικές αποκλίσεις[5], περιορίζοντας την ελευθερία, των γυναικών αλλά και των μειονοτήτων, εν ονόματι ενός θεοκρατικού καθεστώτος, που νομιμοποιείται από τη μόνη ορθή ερμηνεία της ισλαμικής θρησκείας.

Όμως, και στις δυτικές δημοκρατίες παρατηρείται η εργαλειοποίηση της θρησκείας, μέσω της πολιτικής ρητορικής της εξουσίας. Η επίκληση «χριστιανικών αξιών» από πολιτικά κινήματα στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ δεν χρησιμοποιείται για να προωθήσει το ήθος, την αγάπη και την αλληλεγγύη, αλλά για να δικαιολογήσει τον αποκλεισμό μεταναστών, θρησκευτικών μειονοτήτων ή διαφορετικών τρόπων ζωής[6], λειτουργώντας ως φόβητρο και μέσο αποκλεισμού και όχι ως πρόταση ελπίδας.

Έτσι, προκύπτει ένα τρίτο, καίριο ερώτημα: ποια είναι η ευθύνη των θρησκευτικών ηγεσιών όταν εργαλειοποιείται η θρησκευτική πίστη από την κρατική εξουσία; Η ευθύνη τους είναι πρωτίστως ηθική και θεολογική. Ως εκ τούτου, η σιωπή ή η ανοχή ισοδυναμούν με συνενοχή. Συνεπώς, όταν οι θρησκευτικοί θεσμοί ευλογούν άκριτα την εξουσία ή αποφεύγουν τον δημόσιο λόγο για χάρη της «καλής σχέσης» Κράτους – Εκκλησίας, συναινούν εν τοις πράγμασι στην αλλοίωση της θρησκευτικής πίστης. Αντίθετα, το Οικουμενικό Πατριαρχείο, επιλέγει διαχρονικά τον δύσκολο δρόμο της μαρτυρίας της Αλήθειας, ασκεί κριτική στην αδικία, υπερασπίζεται τον άνθρωπο και υπενθυμίζει ότι καμία πολιτική εξουσία δεν μπορεί να οικειοποιηθεί τον Θεό, παρά το ενδεχόμενο πολιτικό κόστος.

Εν κατακλείδι, ο ρόλος της θρησκείας δεν είναι να υπηρετεί την εξουσία, αλλά να υπενθυμίζει τα όριά της[7]. Σε αυτή την αποστολή, το Οικουμενικό Πατριαρχείο παραμένει θεσμικός και πνευματικός φρουρός μιας Ορθοδοξίας που παραμένει δρόμος Αλήθειας και ελευθερίας, μετατρέποντας τον διάλογο σε ηθική συνείδηση της κοινωνίας.

[1] Arjakovsky A., What is Orthodoxy?, Fortress Press, 2012.

[2] Β. Φειδά, Εκκλησιαστική Ιστορία. Από την άλωση μέχρι σήμερον (1453- 2014), εκδόσεις Αποστολικη Διακονία, Αθήνα 2014.

[3] Ν. Αρβανίτης, Ορθοδοξία και Γεωπολιτική, εκδόσεις Αρμός, Αθήνα, 2020.

[4] C. Hovorun, Political Orthodoxies, Fortress Press, 2018.

[5] O. Roy, Holy Ignorance. When Religion and Culture Part Ways, Columbia University Press, 2010.

[6] J. Habermas, Between Naturalism and Religion, Polity Press, 2008.

[7] Χρ. Γιανναράς, Η καταστροφή ως ευκαιρία. Επιφυλλίδες, εκδόσεις Ιανός, Αθήνα, 2011.

Ο Αρχιμανδρίτης Κύριλλος Αλεξανδρόπουλος ανήκει στην Ι. Μ. Νιγηρίας του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας. Είναι υποψήφιος Διδάκτορας Βιοηθικής της Ιατρικής Σχολής του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης- Msc «Διεθνούς Πολιτικής και Ασφάλειας», Msc «Θεολογίας» & Msc «Βιοηθικής» - Πολιτικός Επιστήμονας - Διεθνολόγος & Θεολόγος.

ΠΗΓΗ: Πολυμερώς και Πολυτρόπως

Από την ομορφιά της ώρας του μαθήματος... στην «αθέατη;» εξεταστική εξουθένωση των μαθητών...

«[…] γιατί η ώρα του μαθήματος δεν είναι ποτέ μικρό πράγμα, δεν είναι νεκρός χρόνος, δεν είναι αυτοματισμός, χωρίς νόημα, ρουτίνα χωρίς επιθυμία […] 

»Απεναντίας, ο αυτοματισμός είναι η νόσος του Σχολείου, η κατεξοχήν παθολογία του λόγου του Πανεπιστημίου, καθώς ανακυκλώνει μια γνώση που αποβλέπει ανώνυμα στην επανάληψη, καταργώντας την έκπληξη, το απρόβλεπτο, το ως τώρα ανήκουστο και άγνωστο, καθιστώντας αδύνατο το συμβάν του λόγου. Ιδού ο άσπονδος εχθρός του εκπαιδευτικού έργου: η τάση ανακύκλωσης και αναπαραγωγής μιας γνώσης όμοιας πάντα με τον εαυτό της. Είναι το φάντασμα που ίπταται από πάνω μας και έχει τη δύναμη να υπαγορεύει θανατηφόρα τους όρους άσκησης του εκπαιδευτικούς μας έργου: το να αφήνεται κανείς σε ό,τι έχει ήδη γίνει, λεχθεί ή ιδωθεί, συρρικνώνοντας την αγάπη για τη γνώση στην απλή διαχείριση μιας γνώσης που δεν επιφυλάσσει πια καμία έκπληξη. Σε αυτή την περίπτωση, δεν έχουμε να κάνουμε με τη μετάδοση μιας ζωντανής ειδημοσύνης, αλλά με διανοητική γραφειοκρατία, παρασιτισμό, πλήξη, λογοκλοπή, κομφορμισμό. Μια γνώση αυτού του είδους δεν θα μπορούσε να αφομοιωθεί χωρίς να προκαλέσει ασφυξία, πνευματική ανορεξία, αηδία. Το Σχολείο όμως δεν είναι κατά κύριο λόγο αυτό. Προσπαθούν να το αποδείξουν καθημερινά δάσκαλοι σε κάθε βαθμίδα εκπαίδευσης: η πραγματική καρδιά του Σχολείου αποτελείται από ώρες μαθήματος που θα μπορούσαν να θεωρηθούν περιπέτειες, συναντήσεις, πνευματικές εμπειρίες και βαθιές συγκινήσεις. Διότι αυτό που μένει από το Σχολείο την εποχή της εξάχνωσής του είναι η ομορφιά της ώρας του μαθήματος».

MASSIMO RECALCATI. (2020). Η ώρα του μαθήματος. Για την ερωτική διάσταση της διδασκαλίας, μτφρ. Άννα Πλεύρη, Γιοβάνα Βεσσαλά, επιμέλεια – θεώρηση μετάφρασης Τάκης Γκόνης. Αθήνα: Κέλευθος, σσ. 15-16.