Η Παιδεία υπό κατάρρευση

Γράφει ο ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ

Ο θάνατος καθηγήτριας σε Γενικό Λύκειο της Θεσσαλονίκης από εγκεφαλικό επεισόδιο σχολιάστηκε έντονα πανελληνίως, καθώς μήνα προηγουμένως αυτή είχε υποβάλει αναφορά για να γνωστοποιήσει στην προϊσταμένη της αρχή και στο αρμόδιο υπουργείο ότι η συμπεριφορά κάποιων μαθητών της στο πρόσωπό της ήταν απαράδεκτη. Την είχαν στοχοποιήσει και εκδήλωναν με διάφορους τρόπους την αυθάδειά τους αλλά και την επιθετικότητα εναντίον της. Στα νέα ελληνικά αυτή η συμπεριφορά καλείται μπούλιγκ. Οι τηλεοπτικοί σταθμοί και τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης βρήκαν τροφή, για κάποιο διάστημα και εκδηλώθηκε αντιπαράθεση καθώς αντέδρασαν οι γονείς των μαθητών, που κατηγορούνται επιρρίπτοντας ευθύνη στην καθηγήτρια για ανάρμοστη συμπεριφορά έναντι των μαθητών της. Τώρα βέβαια και «κατόπιν εορτής» διατάχτηκε ένορκη διοικητική εξέταση μάλλον χωρίς νόημα πλέον.

Το συμβάν δεν αποτελεί κεραυνό εν αιθρία και δεν θα σταθούμε στο αν τον θάνατο προκάλεσε η υπερβολική πίεση που δεχόταν η καθηγήτρια από μέρους μαθητών. Η παιδεία στη χώρα μας νοσεί βαρύτατα, αν δεν είναι πλέον κλινικά νεκρή. Τον Οκτώβριο του 2022 καθηγητής σε Επαγγελματικό Λύκειο είχε υποβάλει την παραίτησή του συνοδεύοντάς την από αιτιολογική έκθεση, η οποία θα έπρεπε να προβληματίσει βαθύτατα τους αρμοδίους, ώστε να λάβουν, επί τέλους, μέτρα. Μεταφέρω αποσπάσματα από την εν λόγω έκθεση.

«Από τη πρώτη στιγμή δε χρειάζεται ιδιαίτερη παρατηρητικότητα ή εμπειρία για να καταλάβει κάποιος πως η κυριαρχία των μαθητών είναι απόλυτη και αρνητική. Είναι φανερό από τη περικυκλωμένη με επιδεικτικά καπνίζοντες μαθητές αίθουσα καθηγητών. Το κάπνισμα είναι ελεύθερο σε όλο το προαύλιο χώρο ενώ κάποιοι καπνίζουν και μέσα στις τάξεις. Μαθητές περιφέρονται παντού όλες τις ώρες και μπαινοβγαίνουν στο σχολείο μιας και η πόρτα δε κλείνει ποτέ. Την ώρα του μαθήματος μπορεί να ακουστούν έντονες συντονισμένες κραυγές και να γίνει κάποιο φιλικό "ντου" από μερίδα μαθητών σε κάποιο άλλο τμήμα. Ο τρόπος επικοινωνίας τόσο μεταξύ των μαθητών αλλά και όσο και απέναντι στους καθηγητές μπορεί στη καλύτερη περίπτωση να αξιολογηθεί ως "αγενής". Τα κινητά είναι σε διαρκή λειτουργία μέσα - έξω από τις τάξεις, τραβώντας βίντεο και τροφοδοτώντας το τικ – τοκ με "κατορθώματα" από την εξουσία που έχουν επιβάλει οι πλέον παραβατικοί, στο σχολικό χώρο, παράδειγμα για άλλους μαθητές άλλων σχολείων… Ούτε λίγο ούτε πολύ θυμίζει περισσότερο σχολική δομή υπό μόνιμη μαθητική κατάληψη. Ακόμα όμως κι αν δεν τα προσέξεις όλα αυτά, οι ίδιοι οι μαθητές σου ξεκαθαρίζουν από την αρχή ποιος κάνει κουμάντο εκεί μέσα και ποια είναι τα δικά σου καθήκοντα και υποχρεώσεις, αν θέλεις να επιβιώσεις στο βασίλειο τους. Ως καινούργιος λοιπόν, έπρεπε να μου "σπάσει ο τσαμπουκάς εξ αρχής" και να καταλάβω που βρίσκομαι. Έτσι κατά τηn πρώτη εμφάνιση μου στο μοναδικό τμήμα Α΄ τάξης αντιμετώπισα μια συνεννοημένα εξωφρενική κατάσταση. Μαθήτριες, εκ περιτροπής έρχονταν και κάθονταν στην έδρα, βάζαν τα πόδια τους πάνω στα θρανία, όλοι άλλαζαν θέσεις, η πόρτα ανοιγόκλεινε συνεχώς και κοπανιόταν με δύναμη, κόσμος μπαινόβγαινε, φωνές ουρλιαχτά και κινητά».

Σε άλλο σημείο της έκθεσης έγραφε: «Ενώ καθόμουν στο γραφείο των καθηγητών ήρθε απειλητικός εξωσχολικός "νταής" και προσπάθησε να με εκφοβίσει. Φώναζε "ποιος είναι αυτός ο μάγκας που βγάζει έξω επειδή έχουν κινητά" ή κάτι παρόμοιο. Του είπα "εγώ είμαι". Μου λέει "βγες έξω" και βγήκα. Μου λέει "εσύ έβγαλες έξω τη κοπέλα μου;' και ήρθε και κόλλησε στη κυριολεξία τη μύτη του στη μύτη μου». Επρόκειτο για "εξωσχολικό ενήλικα και σεσημασμένο, γνωστό στην αστυνομία και πρώην μαθητή του "σχολείου". Ο νταής απομακρύνθηκε βρίζοντας το Λυκειάρχη και το σχολείο αλλά παρέμεινε στο χώρο του σχολείου όπου να σημειώσω, βρίσκεται καθημερινά». Και σε άλλο πρόσθετε: «Στη συνέχεια είχα μάθημα για πρώτη φορά στο Β΄ Πληροφορικής το χειρότερο κατά γενική ομολογία, όπως επεσήμανα προηγουμένως, τμήμα του ΕΠΑΛ. Τα παιδιά αυτά είχαν αφηνιάσει. Θα έλεγα πως πρόκειται για τον πυρήνα της "παραβατικής κυβέρνησης" που έχουν εγκαταστήσει. Ο τρόπος που έληξε το επεισόδιο με τον εξωσχολικό δεν τους είχε iκανοποιήσει. Με απειλούσαν για το αμάξι μου και μου ‘λέγαν πως με περιμένει ο εξωσχολικός να με δείρει. Ταυτόχρονα κοπανούσαν θρανία, καρέκλες και κυρίως στρίγγλιζαν όλοι μαζί, πράματα που κάνουν σχεδόν κάθε μέρα. Έφυγα από το τμήμα. Ήταν προφανές πως ΄θέλαν να με κάνουν να χάσω τη ψυχραιμία μου να κάνω κάποια λάθος κίνηση για να μου ορμήσουν, να με βιντεοσκοπήσουν και φυσικά βάση νομοθεσίας θα την πλήρωνα μόνο εγώ».

Όλα αυτά είναι γνωστά σε γονείς, σε εκπαιδευτικούς αλλά και στο αρμόδιο Υπουργείο. Δυστυχώς δεν αποτελούν μεμονωμένα περιστατικά. Τα παιδιά μας έχουν αγριέψει και η ευθύνη βαρύνει όλους μας, οι οποίοι με περισσή υποκρισία φορούμε παρωπίδες, για να τονίζουμε στη συνέχεια ότι δεν υπέπεσαν στην αντίληψή μας. Από τα σχολεία έχει αφαιρεθεί ο σκοπός της παιδείας, που είναι η καλλιέργεια ήθους και φρονήματος. Κατά τη μεταπολίτευση στοχοποιήθηκε η πατροπαράδοτη εκπαίδευση με τον χαρακτηρισμό αυταρχική και προβλήθηκε από κύκλους «προοδευτικών» εκπαιδευτικών η «αντιαυταρχική». Όχι πως όλα, μέχρι τότε, ήταν ιδανικά. Σαφώς και υπήρξαν εκπαιδευτικοί, που αναίτια ή με ασήμαντη αφορμή ξεσπούσαν κατά μαθητών. Αλλά οι άτακτοι δεν ρύθμιζαν τότε τον τρόπο διεξαγωγής του μαθήματος. Υπήρχε σεβασμός έναντι των εκπαιδευτικών, που στη μεγάλη τους πλειοψηφία είχαν συνείδηση του καθήκοντός τους.

Το ιδεολόγημα του «δικαιωματισμού», που διαχύθηκε στην κοινωνία, άλλαξε τη δομή της οικογένειας, του σχολείου, της κοινωνίας. Οι γονείς έχοντας υιοθετήσει αρρωστημένες αντιλήψεις περί διαπαιδαγώγησης των παιδιών, δεν θέλουν πλέον να ακούσουν ότι παιδί τους δέχθηκε παρατήρηση. Θεωρούν μεγάλη προσβολή να κληθούν στο σχολείο για ενημέρωση επί της συμπεριφοράς του. Και όχι μόνο υπερασπίζονται με θράσος τον «κανακάρη» τους, αλλά και φθάνουν κάποιοι στο σημείο να απειλούν τον εκπαιδευτικό, που έκανε την παρατήρηση σ’ αυτόν.

Η Πολιτεία, η οποία παρέλαβε πλέον τη σκυτάλη από τους «προοδευτικούς» εκπαιδευτικούς, με εγκυκλίους απαιτεί οι εκπαιδευτικοί να είναι προσεκτικοί στη συμπεριφορά τους. Δεν τους καλύπτει ακόμη και σε περιπτώσεις, που έχουν καταφανώς δίκαιο, όταν θρασείς γονείς ζητούν την τιμωρία αυτού που προσέβαλε τον «κανακάρη» τους. Και καθώς τα κοινωνικά ήθη έχουν μεταβληθεί προς το χειρότερο πολλοί εκπαιδευτικοί σιωπούν, ανεχόμενοι την κατάσταση, η οποία επιδεινώνεται από έτος σε έτος, με το σκεπτικό: «Γιατί να μπλέξω; Εγώ θα βγάλω το φίδι από την τρύπα;». Και το κακό εντείνεται και διαχέεται από τις σχολικές αίθουσες, όπου η τρομοκράτηση λόγω και έργω των ασθενεστέρων μαθητών, στην κοινωνία. «Συμμορίες» ανηλίκων με σουγιάδες και άλλα φονικά εργαλεία δρουν τα βραδινά στα μεγάλα αστικά κέντρα. Και μετά από κάθε συμβάν οι «εισαγγελείς» της μικρής οθόνης εξαπολύουν μύδρους κατά παντός υπευθύνου εξαιρώντας τους εαυτούς τους! Η Πολιτεία δείχνει να θορυβείται και διαβεβαιώνει ότι θα λάβει μέτρα, αλλά δεν έχει την πρόθεση καθώς γνωρίζει ότι τάχιστα θα λησμονηθεί το θλιβερό συμβάν. Ίσως να είναι πλέον αργά να λάβει υπό τις συνθήκες που έχουν επικρατήσει.

Καλό είναι να συνειδητοποιήσουν πρώτοι οι γονείς ότι η υπεράσπιση ατάκτων τέκνων τους θα έχει πρωταρχικά συνέπειες στους ίδιους. Καλό είναι να συνειδητοποιήσουν οι οπαδοί της «αντιαυταρχικής» εκπαίδευσης εκπαιδευτικοί ότι έχουν μεγάλη ευθύνη για το κατάντημα, καθώς και η Πολιτεία, που υιοθέτησε τις απόψεις τους.

Όλοι μαζί οι εκπαιδευτικοί πρέπει να δώσουν αγώνα για την προσωπική τους αξιοπρέπεια. Δεν αρκούν οι κινητοποιήσεις για αύξηση του όντος γλίσχρου μισθού, ένδειξη απαξίωσής τους από μέρους της Πολιτείας και της κατάργησης του «θεσμού» των αναπληρωτών. Μεγάλη μερίδα του κοινωνικού συνόλου διατηρεί τον σεβασμό στο πρόσωπό τους και αναγνωρίζει το έργο τους. Αυτοί θα τους στηρίξουν στον αγώνα. Καιρός για δράση, ώστε να επανέλθει η παιδεία στα σχολεία της χώρας.

ΠΗΓΗ: Αντίφωνο

Για την αυριανή Πανελλήνια Ημέρα κατά της Σχολικής Βίας και του Εκφοβισμού

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Αύριο, 6 Μαρτίου: Πανελλήνια Ημέρα κατά της Σχολικής Βίας και του Εκφοβισμού. Θα ακουστούν ξανά τα ίδια συνθήματα, στα σχολεία θα γίνουν οι γνωστές δράσεις και στο τέλος της ημέρας εκπαιδευτικοί, γονείς, εκπαιδευτικοί και ειδικοί ψυχολόγοι, μαζί με την Υπουργίνα Παιδείας, θα ευχηθούμε να σταματήσει η σχολική βία και ο εκφοβισμός. Από την επόμενη όμως ημέρα η βία στα σχολεία θα είναι ξανά παρούσα. Και ξανά θα λέμε το σύνθημα «Stop Bullying: Δώσε τέλος στο σχολικό εκφοβισμό. Έχεις τη δύναμη». Στο ερώτημα τι κάνουμε με τη σχολική βία, έχω πολλές φορές επισημάνει το εξής: σχεδόν δεν κάνουμε τίποτα! Είμαστε πολύ καλοί μόνο στις διαπιστώσεις. Αλλά στις παρεμβάσεις έχουμε μαύρα μεσάνυχτα! 

Στο σχολείο αδυνατούμε ή αρνούμαστε να συζητήσουμε για το πως θα οικοδομήσουμε ψυχές νέων ανθρώπων. Αδυνατούμε ή αρνούμαστε να συζητήσουμε με τους νέους. Λέμε πως συζητάμε για τους νέους κι όχι συζητάμε ΜΕ τους νέους. Ο διάλογος μαζί τους καταλήγει σε «κήρυγμα» για κανόνες και όρια. Κι εδώ είναι το τεράστιο λάθος μας. Λάθος όχι μόνο των εκπαιδευτικών αλλά και των γονέων. Με αποτέλεσμα, σε μια εκπαίδευση της αμάθειας, στο πιο ενοχλητικό ερώτημα «ποιόν κόσμο θα αφήσουμε στα παιδιά μας;» αποφεύγουμε να θέσουμε ακόμη ένα, πιο ενοχλητικό και πραγματικά ανησυχητικό ερώτημα: «σε τί είδους παιδιά θα αφήσουμε τον κόσμο;»[*]

Στο σχολείο, ο διάλογος είναι ανύπαρκτος. Το ίδιο και στην οικογένεια. Κι όταν το σχολείο και η οικογένεια δεν μπορεί να κάνει διάλογο με τους μαθητές του και τα παιδιά του, οι ευθύνες είναι τεράστιες. Συνεπώς, μη μας ξενίζει το γεγονός έξαρσης της σχολικής βίας και του εκφοβισμού.

Το παρακάτω απόσπασμα, λυπάμαι, αλλά δείχνει την έλλειψη ενσυναίσθησης που οφείλουμε να έχουμε ως εκπαιδευτικοί προς τους νέους. Σε καμιά περίπτωση, βέβαια, δεν μπορώ να πιστέψω ότι, πέραν της έλλειψης ενσυναίσθησης, δεν έχουμε και την παιδαγωγική επάρκεια. Οι έννοιες, πάντως, της ενσυναίσθησης, της αγάπης, της πειθαρχίας, των ορίων, των κανόνων και του διαλόγου δεν είναι διδακτές, όπως είναι οι διδασκόμενες έννοιες σε μαθήματα.

«Ένα θεμελιώδες σφάλμα των γονέων και λοιπών ενηλίκων (εκπαιδευτικών κ.ά.) προς τους εφήβους είναι ότι εκλαμβάνουν το διάλογο τεχνοκρατικά. Νομίζουν ότι ο διάλογος έγκειται σε τεχνικής φύσεως παρεμβάσεις, οπότε το πρόβλημα της έλλειψής του λύνεται με εξωτερική ρύθμιση, με κάποιες πρακτικές συμβουλές. Ότι κάποιος πρέπει να τους διδάξει πως να κάνουν διάλογο.

»Στην πραγματικότητα ο διάλογος με τους νέους είναι ό,τι και κάθε διάλογος με οποιονδήποτε άλλον: στάση ζωής, συμμετοχή καρδιάς, κινητοποίηση του συνόλου του ψυχικού κόσμου. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν διδάσκεται, όπως άλλωστε διδάσκεται και ο διάλογος της προσευχής. Σημαίνει όμως πως η διδασκαλία αυτή συνίσταται στο βαθμιαίο μετασχηματισμό της προσωπικότητάς μας προκειμένου να γίνει ικανή να συναντήσει τον άλλον. Ο διάλογος με τους εφήβους μάς μαθαίνει να υπάρχουμε εμείς σωστότερα.

»Οι έφηβοι χρειάζονται αφθονία αγάπης, χώρο φυσικό και συναισθηματικό, φίλους, παράδοση, όρια (ώστε να γίνουν υπεύθυνοι και να μάθουν να ζουν μέσα στην κοινωνία και στον πολιτισμό), διαθεσιμότητα των ενηλίκων. Δηλαδή βιωματική (και όχι μόνο διανοητική) αναγνώριση μέσα στη δική μας ψυχή της προσωπικότητάς τους και του ζωτικού χώρου που σιγά-σιγά καταλαμβάνει».

[*] Τα ερωτήματα από το έργο του Jaim Semprun (1997). L' Abîme se Repeuple, εκd. Encyclopédie des Nuisances· [στο: Ζαν Κλωντ Μισεά. (2002). Η εκπαίδευση της αμάθειας, μτφρ. Άγγελος Ελεφάντης. Αθήνα: Βιβλιόραμα, σ. 59].

π. ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΘΕΡΜΟΣ. (2008). Ταραγμένη Άνοιξη. Για μια κατανόηση της εφηβείας… Αθήνα: Αρχονταρίκι, σσ. 181-182.

Ο «Ντέμιαν» κατά της σχολικής βίας

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Στον «Ντέμιαν» του Έρμαν Έσσε ο νεαρός Έμιλ Σίνκλαιρ παλεύει να βρει την ταυτότητά του, όπως και τα σημερινά παιδιά που ζουν γύρω μας, είναι κοντά σε εμάς τους δασκάλους, κάθε μέρα στο σχολείο. Από την πρώτη σελίδα, ο αξεπέραστος Έρμαν Έσσε παρασύρει τον αναγνώστη σ’ έναν κόσμο δυαδικότητας, ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι, στο καλό και το κακό. Ο Έμιλ Σίνκλαιρ ξεκινά ένα ταξίδι προς την ωριμότητα αλλά, κυρίως, επικεντρώνεται στην κατανόηση του εαυτού του και του κόσμου. Έχω τη γνώμη πω, ο «Ντέμιαν» θα ‘πρεπε να διδάσκεται στο σχολείο. Ίσως αποτελούσε κι ένα ισχυρότατο όπλο κατά της σχολικής βίας, για την οποία ξαναλέω σχεδόν δεν κάνουμε τίποτα, παρά μόνο διαπιστώσεις. Το έχω ξαναγράψει: η βία στα σχολεία μας είναι παρούσα, σ’ όλες τις πτυχές της, παρότι τη συζητάμε σε επιμορφωτικά σεμινάρια. Όμως, δεν φτάνει η επιμόρφωση ή η παραμόρφωση. Ούτε οι διαπιστώσεις ότι στα σχολεία η βία είναι κυρίαρχο φαινόμενο, δεν έχει καμιά απουσία, δικαιολογημένη ή αδικαιολόγητη. Είναι καιρός να δούμε πως στα σχολεία μας θα εφαρμόσουμε τον ύψιστο παιδαγωγικό σκοπό: την αναζήτηση του εαυτού κάθε μαθητή. Αυτή με τον «Ντέμιαν», μας την προσφέρει ο Έσσε.

Για διάβασμα συνιστώ την πρώτη έκδοση, σε μετάφραση του Μένη Κουμαντερέα, του οποίου τα προλεγόμενα παραθέτω ευθύς αμέσως.

ΕΡΜΑΝ ΕΣΣΕ. (1983). Ντέμιαν. Αθήνα: Γαλαξίας.

Σχολική Βία: Ας σηκώσουμε μαύρο πανό

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Σοκαρισμένη είναι η κοινωνία της Λέσβου με τα δύο απανωτά περιστατικά βίας ανήλικων. Το ένα έγινε σε χωριό και το άλλο σε Γυμνάσιο της Μυτιλήνης. 

Πολλές φορές έχω επισημάνει ότι η οικογένεια και το σχολείο καθημερινά δέχονται ήττες... Καθετί που, κυρίως, σχετίζεται με τη σχολική διαδικασία νομίζουμε πως είναι αποξενωμένο από τη γενική κοινωνική διαδικασία. Αρνούμαστε να δούμε κατάματα την πραγματικότητα: το σχολείο είναι οργανικό κομμάτι της ευρύτερης κοινωνίας. Η τελευταία αντί να είναι δημιουργική, ανοιχτή και δημοκρατική, με σεβασμό στις ανθρώπινες αξίες, καθώς φαίνεται, εισβάλλει στο σχολείο με πρότυπα βίας, σε διαπροσωπικό, οικογενειακό, πολιτικό, εργασιακό αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο. Τι άλλο εισπράττει σήμερα ένα παιδί από το να βλέπει σε οθόνες τη γιγάντωση του κακού: παντού βία, πόλεμο και θάνατο; Με το παιδαγωγικό έργο, αντί να ασκεί οξεία κριτική κατά όλων αυτών, δυστυχώς, να βρίσκεται αντιμέτωπο με οπορτουνιστικές νοοτροπίες.

Κάνω την πρόσκληση: όσοι σχετιζόμαστε με την εκπαίδευση (στελέχη, εκπαιδευτικοί και γονείς) να συζητήσουμε σοβαρά πια τα εξής καίρια ερωτήματα:

• Οι μαθητές είναι ανθρώπινα πρόσωπα ή «υλικό» μιας σχολικής τάξης, όπως συχνά λέμε πολλοί από εμάς τους εκπαιδευτικούς;
• Είναι, όντως, τόσο «προϊόντα» όσο και «κατασκευάσματα» της κοινωνίας που ζουν και μεγαλώνουν;
• Οι μαθητές είναι «φαινόμενα» κοινωνικά ή ατομικά;
• Είναι άτομα, εαυτοί ή κοινωνία σε σμικρογραφία;
• Τι, άραγε, υπάρχει προ της κοινωνικοποίησης των μαθητών;
• Και τι μετά την κοινωνικοποίησή τους;

Συχνά φέρνω στο νου μου τη ρήση ενός πανεπιστημιακού δασκάλου μου, του Νίκου Ματσούκα: «στη σφαγή και στο αίμα κυλιέται ο μισός κόσμος κι ο άλλος μισός ενημερώνεται κάθε μέρα, από εφημερίδες, ραδιόφωνα και τηλεοράσεις. Και δε νοιάζεται μη τυχόν κι αλλάξουν οι όροι: αυτός να σφάζεται κι οι άλλοι να ενημερώνονται».

Βία στα σχολεία μας, λοιπόν, σ’ όλες τις πτυχές της, όπως τη συζητάμε στα επιμορφωτικά σεμινάρια. Όμως, δεν φτάνει η επιμόρφωση ή η παραμόρφωση. Ούτε οι διαπιστώσεις ότι στα σχολεία η βία είναι κυρίαρχο φαινόμενο, καθημερινά παρούσα, δεν έχει καμιά απουσία, δικαιολογημένη ή αδικαιολόγητη. Είναι καιρός να δούμε πως στα σχολεία μας θα εφαρμόσουμε τον ύψιστο παιδαγωγικό σκοπό: την αναζήτηση του εαυτού κάθε μαθητή. Από την εποχή του μέγιστου παιδαγωγού Σωκράτη, αποστολή της αγωγής είναι να οδηγεί τους μαθητές εις εαυτόν!

Τι κάνουμε για τη σχολική βία; Σχεδόν τίποτα!

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

«Πριν από λίγες εβδομάδες ένας πατέρας μου έφερε τον γιό του, που ήταν στη δευτέρα λυκείου. Ο γιός είχε επιτεθεί στη μητέρα του και την είχε χτυπήσει επανειλημμένα. Την επόμενη μέρα μια συμμαθήτρια του νεαρού επικοινώνησε με τη μητέρα του και της είπε ότι ο γιός της ήταν θύμα μπούλινγκ στο σχολείο. Όταν το έμαθε, ο πατέρας του τον έφερε σ’ εμένα μετά από σύσταση μιας κοινής τους φίλης. Όσο ο πατέρας μου εξηγούσε το περιστατικό, ο γιός του κοιτούσε στο κενό με απλανές βλέμμα. Ξαφνικά έσφιξε το κεφάλι ανάμεσα στις παλάμες του και άρχισε να κλαίει με λυγμούς. “Κάπου έπρεπε να ξεσπάσω κι εγώ”. Κάνει άλλη μια παύση. “Τώρα αυτό που ξεκίνησε στα σχολεία, το βλέπετε στους δρόμους και στις πλατείες με νεαρούς να απειλούν με μαχαίρια άλλους νεαρούς, για να τους πάρουν τα κινητά ή τα λεφτά τους”». ΠΕΤΡΟΣ ΜΑΡΚΑΡΗΣ. (2024). Η βία της αποτυχίας. Αθήνα: Κείμενα, σ. 200.

Η βία στα σχολεία είναι πια καθημερινό φαινόμενο. Όλοι μας, εκπαιδευτικοί, γονείς, μαθητές αλλά και η κοινωνία ολάκερη, μένουμε έκπληκτοι με όσα συμβαίνουν σε σχολεία και σε χώρους έξω απ’ αυτά. Κι όχι μόνο μένουμε έκπληκτοι αλλά αδυνατούμε να τα διαχειριστούμε. Οι εκπαιδευτικοί ιδιαίτερα αρνούμαστε να πάρουμε θέση, φοβούμενοι μήπως και βρεθούμε στο στόχαστρο γονιών και κηδεμόνων. Οι επιμορφώσεις όμως για τη σχολική βία καλά κρατούν• εκπαιδευτικοί φορείς με ψυχολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς και κοινωνιολόγους, οργανώνουν σεμινάρια και έρευνες πολλών ωρών, αλλά η σχολική βία είναι εδώ, δεν σταματά. Σ’ όσες επιμορφώσεις έχω συμμετάσχει, δυστυχώς, ακολουθείται η πεπατημένη οδός. Μόνο διαπιστώσεις και παράλληλοι μονόλογοι για πρόληψη της σχολικής βίας η οποία γίνεται με δραστηριότητες ξεπερασμένων τεχνικών, που τις ονομάζουμε μελέτες περίπτωσης. 

Γράφοντας εχθές αυτές τις σκέψεις μου, φίλος και καλός συνάδελφος μού έστειλε το άρθρο του Μιχάλη Πασχάλη, Ομότιμου Καθηγητή Κλασικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης. Ο τίτλος του ιδιαίτερα πρωτότυπος: «Amber alert για τους εκπαιδευτικούς»• δημοσιεύθηκε στη εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ Έχω τη γνώμη ότι ουδείς θα διαφωνήσει με τη θέση του κ. Πασχάλη: «Τα ψηφιακά επιτεύγματα της ασκούμενης εκπαιδευτικής πολιτικής μπορεί να είναι αξιόλογα, αλλά ο εκπαιδευτικός συνεχίζει να αποτελεί την τελευταία προτεραιότητα στον σχεδιασμό της. Το μόνο που απομένει είναι να εκδοθεί amber alert για την εξαφάνισή του. Υπάρχει η εσφαλμένη αντίληψη ότι την απουσία του μπορεί κάλλιστα να αναπληρώσουν οι άψυχοι διαδραστικοί πίνακες». 

Δεν χωρά αμφιβολία πως ως εκπαιδευτικοί έχουμε ξεχάσει τον παιδαγωγικό μας ρόλο. Το μόνο πια που μας ενδιαφέρει είναι η Τράπεζα Θεμάτων και το αγχώδες τρέξιμο να τελειώσουμε τη διδακτέα και εξεταστέα ύλη. Προσπερνούμε βιαστικά ή δεν γνωρίζουμε το πιο σημαντικό το οποίο, αν τελικά γνωρίζουμε, το σχετικοποιούμε: το σχολείο είναι ένας πολυσύνθετος θεσμός και οι άνθρωποί του, εκπαιδευτικοί και μαθητές, δεν μπορεί να είναι μόνο αριθμοί για να λειτουργήσει αυτό. Είναι και ανθρώπινες ψυχές. Δεν διδάσκουμε μόνο μαθήματα, διδάσκουμε ήθος, αρετές και ανθρώπινες αξίες. Δεν διδάσκουμε μόνο ένα μάθημα, κάποιες ώρες του ωρολογίου προγράμματος στη σχολική τάξη. Διδάσκουμε στον διάδρομο, στον αύλειο χώρο του σχολείου κι έξω από αυτό, για όλη τη ζωή. 

Όσο για τα επιμορφωτικά σεμινάρια περί σχολικής βίας που πλουσιοπάροχα, πράγματι, προσφέρονται προς τους εκπαιδευτικούς για παρακολούθηση, οι διοργανωτές τους εδώ και τώρα, οφείλουν σ’ άλλα πεδία να στρέψουν τις θεματικές τους. Να μαζευόμαστε σε μια αίθουσα είκοσι – τριάντα εκπαιδευτικοί, οι εισηγητές να προβάλουν τις διαφάνειες τους και στο τέλος ολιγομελείς ομάδες να κάνουμε κύκλους, συζητώντας μελέτες περίπτωσης είναι πέρα για πέρα ξεπερασμένη πρακτική. Αυτό το έκανε ο Α. Σ. Νηλ όταν έγραφε το ωραίο βιβλίο του Ελευθερία όχι αναρχία (στη αγγλική έκδοση το 1966 και στην ελληνική το 1975). 

Σ’ άλλο επίπεδο πρέπει να κινηθούν οι επιμορφώσεις. Κάνω την πρόταση με δύο παραδείγματα. Αναφέρω το πρώτο. Πέρυσι, το Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Πατρών, στον 13ο Πανελλαδικό Μαθητικό Διαγωνισμό Φιλοσοφικού Δοκιμίου, η θεματική του ήταν «Βία και Ισχύς». Για την προετοιμασία όσων μαθητών επιθυμούσαν να συμμετάσχουν σ’ αυτόν το Τμήμα Φιλοσοφίας πρότεινε σχετική βιβλιογραφία, προσβάσιμη σε εκπαιδευτικούς και μαθητές. Οι εκπαιδευτικοί και οι μαθητές που συμμετείχαμε στον διαγωνισμό προετοιμάσαμε τους μαθητές μας μελετώντας δύσκολα βιβλία με θέμα τη βία. Μαθητής μάλιστα της Β΄ Λυκείου διάβασε το βιβλίο του Σλάβοϊ Σίζεκ: «Βία. Έξι λοξοί στοχασμοί», και μαθήτρια της Α' Λυκείου, διάβασε πολλά αποσπάσματα από το δίτομο έργο του Έριχ Φρομ: «Η ανατομία της ανθρώπινης καταστροφικότατας». Όσα στο τέλος συζητήσαμε, διαπίστωσα ότι η αχίλλειος πτέρνα τι, τελικά, γνωρίζουν σήμερα οι μαθητές για τη βία και τι κάνουν για να την αντιμετωπίσουν, η απάντησή τους ήταν πως δεν γνωρίζουν σχεδόν τίποτα. Το δεύτερο παράδειγμα είναι προς μίμηση. Έχει σχέση με την Θεατρική Αγωγή. Πιστεύω ακράδαντα ότι το θέατρο απελευθερώνει τους μαθητές. Δυστυχώς, όμως, η Θεατρική Αγωγή στο σχολείο είναι στα αζήτητα. Ο Θεατρικός Όμιλος Αριστείας, Δημιουργικότητας και Καινοτομίας που, επί μια δεκαετία πια, λειτουργεί στο σχολείο μου (το Πρότυπο ΓΕ.Λ Μυτιλήνης του Πανεπιστημίου Αιγαίου), εφέτος ανέβασε μια θεατρική παράσταση για τη σχολική βία. Σχετικό ρεπορτάζ εδώ: Μέχρι σήμερα Ό,τι λένε οι εκπαιδευτικοί και τα παιδιά, που, το καθένα έπαιξε το δικό του ρόλο, νομίζω, πως αξίζει να τα λάβουμε σοβαρά υπόψη μας. 

Εν κατακλείδι, το ζήτημα για τη σχολική βία και το φαινόμενο της βίας γενικότερα, σ’ ένα κόσμο σφαγείο, δεν μπορεί να είναι μόνο ποια στάση κρατάμε απέναντί της. Η λύση του τεράστιου αυτού προβλήματος πρέπει να αναζητηθεί σε έναν άλλο προσανατολισμό του σχολείου, σε μια νέα θεμελίωσή του, η οποία θα του εξασφαλίζει καθολική παιδευτική αξία. Η ατέρμονη συζήτηση (και επιμόρφωση) για τη σχολική βία, μόνο με διαπιστώσεις για το φαινόμενο και η παρότρυνση για το πώς θα γίνει τυχόν πρόληψή της, δεν λύνει το πρόβλημα. 

Υ.Γ. Στον αγώνα κατά της σχολικής βίας, μην ξεχνάμε και το ρόλο της οικογένειας. Είναι η πιο σημαντική συνιστώσα του προβλήματος. Τα παιδιά στο σπίτι δεν γνωρίζουν τι σημαίνει πειθαρχία και αυτοπειθαρχία. Οι γονείς, μέσα στην οικογένεια, οφείλουν να προκαλέσουν συζητήσεις γι’ αυτή, να δώσουν στα παιδιά τους τη δυνατότητα να σκέφτονται τους άλλους και να σέβονται τα δικαιώματά τους. 

Το τονίζω ξανά και ξανά: η χωρίς όρια χρήση στο σπίτι των κινητών τηλεφώνων, των ηλεκτρονικών υπολογιστών και της τηλεόρασης από τη νηπιακή ηλικία, κατά τη γνώμη μου, στο προσκήνιο φέρνει την απανθρωποποίηση του ανθρώπου. Τηλεόραση, ηλεκτρονικοί υπολογιστές και κινητά τηλέφωνα, δίχως αμφιβολία, εισάγουν και μυούν τα παιδιά στη βία. Πολλά από αυτά βλέπουν τη βία ως νέα αξία και εννόηση. Αν στις οικογένειές μας δεν έχουμε ακόμα συλλάβει αυτή την πραγματικότητα και την εμβέλεια που αυτή έχει, τότε κακό του κεφαλιού μας.

ΣΤΑΘΗΣ ΒΑΤΑΝΙΔΗΣ, Σκέψη. Λάδι σε μουσαμά, 50χ50 cm. ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: eikastikon

Για τη Σχολική Βία

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

«Δύναμη και βία είναι πράγματα αντίθετα· όταν η μία επικρατεί απόλυτα, η άλλη απουσιάζει». Hannah Arendt, Περί Βίας.

Πριν λίγες ημέρες βρήκα το χρόνο και διάβασα το υλικό μιας επιμορφωτικής εκπαιδευτικής συνάντησης για την αντιμετώπιση της σχολικής βίας – από τις πάρα πολλές που έχουν γίνει για το θέμα αυτό κατά το παρελθόν. Το υλικό είναι αναρτημένο στο Διαδίκτυο, σε Διεύθυνση Περιφερειακού Κέντρου Εκπαιδευτικού Σχεδιασμού, και πράγματι είναι λίαν ενδιαφέρον και κατατοπιστικό, χάρη στις φιλότιμες προσπάθειες που κατέβαλαν οι υπεύθυνοι διοργανωτές, υποδεικνύοντας σε εμάς τους (αδαείς;) εκπαιδευτικούς, καινοτόμες τις ονοματίζουμε τα τελευταία χρόνια -«μηδείς ακαινοτόμητος εισίτω», γράφει ο Αντώνης Α. Σμυρναίος, στο εξαιρετικό βιβλίο του Λατρεία και νεύρωση στην Παιδαγωγική της Καινοτομίας- μη τιμωρητικές μεθόδους για να αντιμετωπίσουμε τη σχολική βία. 

Σ’ όλες αυτές τις επιμορφωτικές συναντήσεις, που με την εξ αποστάσεως πια εκπαίδευση έχουν γίνει της μόδας –να μην ξεχνάμε το ρητόν της «εκπαιδευτικής πανδημίας»: «Η WebEx ήρθε για να μείνει»- εισηγητές και εισηγήτριες έχουν την εντύπωση πως κομίζουν «γλαύκας εις Αθήνας». Δεν φτάνει που περιχαρακώνουν το ζήτημα αντιμετώπισης της σχολικής βίας εντός των σχολικών ορίων, αδυνατούν να δουν τη βία που καλλιεργείται και αναπαράγεται οπόταν η περιρρέουσα κοινωνική, οικονομική, θρησκευτική, πολιτική και εκπαιδευτική πραγματικότητα είναι ελλειμματική. Το ερώτημα, νομίζω, ότι είναι καίριο: πως είναι δυνατόν μια κοινωνία, σαν τη σημερινή, να αποδεχθεί χωρίς βία κάθε μορφής διαφορετικότητα όταν η ίδια με κάθε τρόπο αρέσκεται να προβάλλει -και να λατρεύει συγχρόνως- πολυποίκιλες ιδεοληψίες ουκ ολίγων μελών της;

Για τη βία στα σχολεία και τη βία γενικότερα, μέρος της οποίας είναι και η σχολική, έχω την ταπεινή γνώμη, ότι είναι πια καιρός να τη δούμε και να την αντιμετωπίσουμε φέρνοντας στο προσκήνιο και ξανασυζητώντας τα ανθρωπιστικά ιδεώδη τα οποία θέτουν στο περιθώριο κάθε εξουσιαστική επιβολή πάνω σε συνανθρώπους, σεβόμενοι απόλυτα τον κάθε Άλλο ο οποίος έχει δικαίωμα στην ετερότητα, στη διαφορετικότητα. 

Προς επίρρωση των παραπάνω απόψεών μου επικαλούμαι όσα γράφει η Ρετζίνα Σβάρτς, στο ωραίο βιβλίο της Βία και Μονοθεϊσμός. Η Κατάρα του Κάιν, σε μετάφραση Φώτη Τερζάκη και επιστημονική θεώρηση του Βασίλη Αδραχτά, στις εκδόσεις Φιλίστωρ, Αθήνα 2000. Οι απαρχές της βίας βρίσκονται «στη διαμόρφωση της ταυτότητας» στη «φαντασιακή δημιουργία της ταυτότητας, ως πράξης διακρίσεων και διαχωρισμού από τους άλλους, κατασκευής ορίων και χάραξης γραμμών, είναι η πιο συχνή και θεμελιακή πράξη βίας την οποία διαπράττουμε. Βία δεν είναι μόνο αυτά που κάνουμε στον άλλο. Είναι και κάτι πιο πρωταρχικό. Βία είναι η ίδια η κατασκευή του άλλου. Αυτή η διαδικασία είναι πανούργα: από τη μια η δραστηριότητα των ανθρώπων οι οποίοι ορίζουν τους εαυτούς τους ως ομάδα είναι αρνητική. Η ομάδα υφίσταται ως τέτοια χάρη σ’ εκείνους οι οποίοι δεν ανήκουν σ΄ αυτήν. Από την άλλη, αυτοί οι ξένοι –οι τόσο απαραίτητοι για τον αυτοκαθορισμό εκείνων οι οποίοι ανήκουν στην ομάδα- εκλαμβάνονται επίσης ως απειλή για τους τελευταίους. Κατά ειρωνικό τρόπο ο απόβλητος πιστεύεται ότι απειλεί τα όρια που έχουν χαραχθεί για να τον αποκλείσουν, τα όρια τα οποία η ίδια η ύπαρξή του διατηρεί. Εξ ορισμού εκτός, αλλά πάντοτε απειλώντας να εισβάλλει μέσα, ο άλλος τοποθετείται σε μια ευαίσθητη ζυγαριά η οποία βρίσκεται πάντα εκτός ισορροπίας, επειδή ο φόβος και η επιθετικότητα βαραίνουν συνεχώς στη μια ή στην άλλη πλευρά. Η ταυτότητα που χαλκεύεται εναντίον του άλλου υπαγορεύει τη διαρκή αστυνόμευση των ευπαθών ορίων της. Η ιστορία έχει δείξει ότι στο όνομα των ταυτοτήτων μας –θρησκευτικών, πολιτισμικών, εθνικών, φυλετικών, σεξουαλικών- διαπράττουμε και υφιστάμεθα τις πιο ωμές φρικαλεότητες».

Αλέκος Κοντόπουλος, «Αφηρημένο». ΠΗΓΗ: Paletaart – Χρώμα & Φως