ΛΕΝΑ ΔΙΒΑΝΗ. Το πικρό ποτήρι: Ο Καποδίστριας, η Ρωξάνδρα και η Ελλάδα

Η διαδρομή του Ιωάννη Καποδίστρια προς τη δόξα και τον θάνατο - από τη γέννησή του στα ενετοκρατούμενα Επτάνησα ως το τραγικό του τέλος στο Ναύπλιο. Η ιστορία του πρώτου Έλληνα κυβερνήτη, ενός μοναχικού ήρωα, που χάρισε χωρίς δεύτερη σκέψη τον εαυτό του στην Ελλάδα και στέγνωσε ακόμα και την καρδιά του για να ζήσει η πατρίδα του. Το πικρό ποτήρι το ήπιε συνειδητά μέχρι τέλους μόνος του, αφήνοντας «ορφανή» τη μοναδική γυναίκα που αγάπησε, τη Ρωξάνδρα Στούρτζα. Ο Ιωάννης, σταυροφόρος της μόρφωσης, γιατρός των φτωχών, κοσμοπολίτης κοσμοκαλόγερος, ταμένος στην πατρίδα του, βάδιζε πάντα οδηγημένος αποκλειστικά και μόνον από τις Αρχές του, με Α κεφαλαίο, όπως εκείνος τις έγραφε. Γι' αυτό και έπραττε τα «δέοντα» από τη στιγμή που γεννήθηκε μέχρι τη στιγμή που ξεψύχησε, δολοφονημένος από χέρι ελληνικό. Η Ρωξάνδρα τον παρακάλεσε να τον συντροφέψει καθώς ανέβαινε τον Γολγοθά του - αλλά οι Αρχές του τον ανάγκασαν να αρνηθεί... Δυο ερωτευμένοι που δεν ήταν γραφτό να γίνουν ζευγάρι, αλλά σφράγισαν την ιστορία της Ελλάδας· [Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου].

«Στην Πάντοβα πήγε κυρίως για την ιατρική, αλλά τότε η επιστημονική κατάρτιση των φοιτητών ήταν ευρύτατη. Συνδύασε λοιπόν αυτή τη θετική επιστήμη με τη νομική, τη φιλολογία και τη φιλοσοφία. Ως εξαιρετικά ευφυής και επιμελής φοιτητής, ήταν από τους λίγους που κατάφεραν να πάρουν με ειδική διαδικασία πτυχίο στα δύο χρόνια. Φεύγοντας από την Πάντοβα των επαναστατικών ιδεών, ο Καποδίστριας, αν και αριστοκράτης, πήρε μαζί του μια πεποίθηση: οι άνθρωποι οφείλουμε σεβασμό στα δικαιώματα όλων, και ειδικά των μη προνομιούχων εκ γενετής» (σσ. 22-23).

ΛΕΝΑ ΔΙΒΑΝΗ. (2020). Το πικρό ποτήρι: Ο Καποδίστριας, η Ρωξάνδρα και η Ελλάδα. Αθήνα: Πατάκη.

Νομίσματα και Γραμματόσημα αφηγούνται τη Γένεση του Ελληνικού Κράτους: Έκθεση για το 1821 στο Γενικό Λύκειο Καλλονής

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

Μια ξεχωριστή έκθεση αφιερωμένη στη Γένεση του Ελληνικού Κράτους μέσα από νομίσματα και γραμματόσημα διοργανώνει το Γενικό Λύκειο Καλλονής «Ιγνάτιος Αγαλλιανός», σε συνεργασία με τη Φιλοτελική Εταιρεία Λέσβου και τον Δήμο Δυτικής Λέσβου.

Η Έκθεση με τίτλο: «1821 – Η Γένεση ενός Κράτους μέσα από Νομίσματα και Γραμματόσημα» θα φιλοξενηθεί από τις 24 Μαρτίου έως τις 2 Απριλίου 2026 στον χώρο του σχολείου, ενώ τα εγκαίνια θα πραγματοποιηθούν την Τρίτη 24 Μαρτίου και ώρα 11:00.

Το κοινό θα έχει την ευκαιρία να περιηγηθεί σε ένα μοναδικό σύνολο ιστορικών τεκμηρίων. Στην έκθεση παρουσιάζονται νομίσματα ευρωπαϊκών κρατών κοπής του 1821, από χώρες όπως η Μεγάλη Βρετανία, η Γαλλία και η Ισπανία.

Ιδιαίτερη θέση κατέχουν ο Φοίνικας του Ιωάννη Καποδίστρια (1828) και οι πρώτες δραχμές του βασιλιά Όθωνα (από το 1833), καθώς και τα πρώτα ελληνικά γραμματόσημα «Κεφαλές του Ερμή» (1861).

Τα νομίσματα προέρχονται από την ιδιωτική συλλογή, ενώ τα γραμματόσημα παρουσιάζονται με την επιμέλεια της Φιλοτελικής Εταιρείας Λέσβου.

Η έκθεση θα λειτουργεί καθημερινά (Δευτέρα έως Παρασκευή) από 09:00 έως 13:30, ενώ την 25η Μαρτίου θα είναι ανοιχτή από 10:00 έως 13:30.

Δίνεται η δυνατότητα επίσκεψης σχολικών ομάδων έως και την Πέμπτη 2 Απριλίου, κατόπιν επικοινωνίας στο email: mail@lyk-kalon.les.sch.gr

Την έκθεση υποστηρίζει το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Απολιθωμένου Δάσους Λέσβου.

Στιγμές πικρίας και οργής

Τέτοια κατάντια της πατρίδας μας δεν έχω ματαδεί. Ο μεγάλος Κρητικός Νίκος Καζαντζάκης, ως ένας άλλος Μακρυγιάννης, στην τραγωδία του Καποδίστριας, βάζει στο στόμα του κορυφαίου Κυβερνήτη τα εξής λόγια:

«Κουράστηκα, σιχάθηκά τους, δεν τους θέλω

τους Έλληνες!

            Μισώ, φωνάζω απ’ την αγάπη!

Συφέροντα, ψευτιές, ατιμίες, προδοσίες–

πλαντώ!»

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ. (1998). «Καποδίστριας», στο: Θέατρο. Τραγωδίες με διάφορα θέματα. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη, σ. 34.

Μνήμη Ιωάννου Καποδίστρια (27 Σεπτεμβρίου 1831)

«[...] Παραλείποντας τις λεπτομέρειες, αρχίζουμε τώρα να καταλαβαίνουμε τις συνέπειες του χωρισμού μας από το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης, στα 1833 – την υποταγή της Εκκλησίας στο Κράτος – αντίθετα με την πολιτική του Καποδίστρια (τον δολοφονήσαμε στα 1831), αλλά σύμφωνα με τη γνώμη τού Κοραή (που πεθαίνει την ίδια χρονιά 1833) και με τους Βαυαρούς [...]».

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (2009). Collectanea. Αθήνα: Δόμος, σ. 484 [842].

Η δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια. Ελαιογραφία αγνώστου ζωγράφου· [στο: ΕΛΕΝΗ Ε. ΚΟΥΚΚΟΥ. (1998). Ιωάννης Καποδίστριας - Ρωξάνδρα Στούρτζα. Μια ανεκπλήρωτη αγάπη. Ιστορική βιογραφία. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας].

Εκδήλωση της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λέσβου για τα 200 χρόνια από την Επανάσταση 1821

Διαβάζοντας το βιβλίο «1821: H αρχή που δεν ολοκληρώθηκε. Πότε και πως δημιουργήθηκε το κράτος όπου ζούμε σήμερα», όχι μόνο μαθαίνεις αλλά και αποκτάς σχέση με την Ιστορία

Γράφει η ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΝΤΕΡΗ· Μαθήτρια του Πρότυπου ΓΕΛ. Μυτιλήνης του Πανεπιστημίου Αιγαίου

Φέτος συμπληρώνονται 200 χρόνια από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 – μια Επανάσταση που οδήγησε στην απελευθέρωση των Ελλήνων από τον τουρκικό ζυγό και στη δημιουργία του Ανεξάρτητου Ελληνικού Κράτους, όπως όλοι γνωρίζουμε. Ακούγοντας, όμως, για όλες τις εκδηλώσεις, τους εορτασμούς που γίνονται για αυτή την επέτειο αλλά και τις αναφορές σε διάφορα γνωστά ιστορικά πρόσωπα και γεγονότα, τα οποία συνδέονται με το 1821, βρέθηκα αντιμέτωπη με τη σκληρή αλήθεια: δεν τα θυμάμαι τόσο καλά, όσο κάποτε.

Είναι γεγονός ότι, κατά τη διάρκεια των μαθητικών μας χρόνων, διδασκόμαστε την Ιστορία της Επανάστασης του '21 τρεις φορές: ως ζωηρά παιδιά στην ΣΤ΄ Δημοτικού, ως ανήσυχοι έφηβοι στην Γ’ Γυμνασίου και στην τελευταία χρονιά της εκπαίδευσής μας, την Γ΄ Λυκείου, έχοντας το άγχος και την κούραση των Πανελλαδικών Εξετάσεων. Πώς γίνεται όμως μετά από τόσα χρόνια στα θρανία, να μην γνωρίζουμε πολύ καλά την Νεότερη Ιστορία μας; Αυτό το ερώτημα έκανα στον εαυτό μου, και φέτος με αφορμή την Επέτειο των 200 χρόνων από το 1821, προσπάθησα να καταπιαστώ με το διάβασμα βιβλίων σχετικών με αυτήν.

Πράγματι, είναι αλήθεια πως τα σχολικά βιβλία Ιστορίας, έχουν γίνει δυσανάγνωστα – γιατί όχι και βαρετά - μετά από όλες τις υπογραμμίσεις και τις σημειώσεις, καθ’ όλη τη διάρκεια της χρονιάς· με η φωνή του αφηγητή σε εκπαιδευτικά βίντεο και τηλεοπτικά αφιερώματα να αποτελεί ένα ξεχωριστό είδος νανουρίσματος. Η αναζήτησή μου να βρω και να διαβάσω ένα εξωσχολικό βιβλίο για το 1821, με έφερε στο: «1821: H αρχή που δεν ολοκληρώθηκε. Πότε και πως δημιουργήθηκε το κράτος όπου ζούμε σήμερα». Ο τίτλος του μαγευτικός, να μου προκαλεί, πριν ακόμη το διαβάσω, ερωτήματα. Γιατί ανολοκλήρωτη η Επανάσταση του 1821; Δεν ολοκληρώθηκε με τον Ιωάννη Καποδίστρια; Το οπισθόφυλλο υποσχόταν «ευκολοδιάβαστη αλλά όχι επιφανειακή», «απλή […] ζωηρόχρωμη» αφήγηση των γεγονότων της Επανάστασης. Αυτό φυσικά τράβηξε το ενδιαφέρον μου και έτσι αποφάσισα να αποκτήσω «σχέση» με τους παππούδες του 1821. Η συγγραφέας κα Αθηνά Κακούρη έγινε η καλή μου, λοιπόν, δασκάλα. Μέσα σε 367 σελίδες, εξιστορεί τα γεγονότα από τα τέλη της Τουρκοκρατίας μέχρι τη δολοφονία του Καποδίστρια. Με γλαφυρό ύφος και ζωηρή αφήγηση, σύντομες θεματικές ενότητες και συνεχή ροή των γεγονότων, από την πρώτη κιόλας σελίδα κατάφερε να τραβήξει το ενδιαφέρον μου. Δεν είναι λίγες οι φορές που νιώθω σαν να συζητώ μαζί της.

Τα αποσπάσματα αρκετών πηγών που παρεμβάλλονται συχνά στην αφήγηση αλλά και οι διασυνδέσεις με το παρόν, είναι τα βασικά στοιχεία που κάνουν το βιβλίο αυτό ξεχωριστό, διαφορετικό από τα σχολικά βιβλία. Η συγγραφέας δεν διστάζει να παραδεχτεί πως, όχι, δεν γνωρίζουμε και τόσο καλά όλα όσα συνέβησαν την περίοδο της Επανάστασης του 1821. Γι’ αυτό και το «μήπως» δεν τα γνωρίζουμε τόσο καλά, κάνει το βιβλίο ακόμη πιο ενδιαφέρον. Αυτό το «μήπως», πράγματι, αφήνει περισσότερο χώρο στον αναγνώστη να ψάξει και μόνος του, να στοχαστεί και να προσπαθήσει να γεμίσει τα διάφορα κενά με δική του κριτική σκέψη. Δεν το κρύβω πως η συγγραφέας με βοήθησε να τοποθετήσω σε μια χρονική σειρά και να συμπληρώσω πολλά κενά που είχα για το 1821, τα οποία το σχολικό μάθημα της Ιστορίας, δυστυχώς, δεν μου το έχει κάνει μέχρι σήμερα, που είμαι μαθήτρια της Β΄ Λυκείου πια! Και γιατί δεν το έχει κάνει; Γιατί στο τέλος κάθε σχολικής χρονιάς, φτάνουμε στο σημείο να μην θυμόμαστε σχεδόν τίποτε από τη διδασκόμενη Ιστορία. «Μήπως» φταίει ο τρόπος διδασκαλίας, «μήπως» ο τρόπος αξιολόγησης, «μήπως» και η παπαγαλία να μαθαίνουμε χρονολογίες και ιστορικά γεγονότα; Είναι γνωστό το σκηνικό: στο σπίτι αποστηθίζουμε αυτολεξεί αποσπάσματα κειμένων, και μετά την προφορική εξέταση δεν τα ξανασκεφτόμαστε, μέχρι τη γραπτή. Όταν τελειώσει και αυτή, δεν τα προσεγγίζουμε ξανά. Αφήνουμε τις πληροφορίες να μαζευτούν στο πίσω μέρος του μυαλού μας, χωρίς να έχουμε τη δυνατότητα να τις ανακαλέσουμε κάποια στιγμή. Φανταστείτε μια αποθήκη – ποτέ δεν ξέρεις τι μπορεί να βρίσκεται στο πίσω μέρος της, και θέλει πολύ προσπάθεια για να μάθεις τι βρίσκεται σ’ αυτή.

Το βιβλίο της κας Κακούρη με βοήθησε να συνειδητοποιήσω πως η Ιστορία της πατρίδας μου, παλαιότερη και νεώτερη, είναι πολλά περισσότερα από το διδασκόμενο στο σχολείο μάθημα Ιστορίας, που πολλοί μαθητές και πολλές μαθήτριες αντιπαθούν. Είναι το παρελθόν μας, άρρηκτα συνδεδεμένο με το παρόν και το μέλλον. Είναι κάτι που αξίζει να καταπιαστείς και να μάθεις, να εμπεδώσεις, γενικά να γνωρίσεις και να αποκτήσεις σχέση. Αν και «η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται» όπως συνηθίζουν να λένε κάποιοι, εγώ πιστεύω πως επαναλαμβάνεται γιατί καθημερινά βλέπουμε να γίνονται τραγικά λάθη του παρελθόντος, όπως «Η Διχόνοια που βαστάει ένα σκήπτρο η δολερή».

Τελικά, το βιβλίο της κας Αθηνάς Κακούρη με βοήθησε να γνωρίσω καλύτερα την Επανάσταση του 1821. Μπορείς και εσύ αγαπητέ μου συμμαθητή και αγαπητή μου συμμαθήτρια, εάν έχεις τη θέληση, να διαθέσεις λίγο χρόνο, να συγκεντρωθείς και να διαβάσεις ένα - δύο κεφάλαια την ημέρα, από αυτό το τόσο σημαντικό για εμένα βιβλίο. Το πιο σημαντικό, όμως, είναι να μη νομίσεις πως το διάβασμά του θα είναι αγγαρεία, κάτι δηλαδή που πρέπει να κάνει ντε και καλά. Μάθε πως η μόρφωσή σου εκτείνεται πέρα από τα σχολικά μαθήματα Ιστορίας: είναι μια συνεχής διαδικασία, την οποία εσύ επιλέγεις. Μόλις αποφασίσεις ότι θέλεις να πάρεις στα χέρια σου το τιμόνι, να αποκτήσεις ιστορικό κριτήριο και αυτογνωσία, να ξέρεις… το καράβι της γνώσης θα σαλπάρει…

«Ποιός είσαι εσύ;»

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Ετοούτη τη χρονιά της επετείου των 200 χρόνων από την Επανάσταση του 1821, όπου στα συστημικά και κρατικά ΜΜΕ, θεριεύει η αποδόμηση της Ιστορίας, απομυθοποιούνται και διαστρεβλώνονται γεγονότα - σταθμοί και πρόσωπα της ιστορικής συνείδησης των Νεοελλήνων, το βιβλίο της κας Αθηνάς Κακούρη, νομίζω πως είναι ένα καλό γιατρικό ενάντια στο βιασμό ιστορικών πηγών και τεκμηρίων.

Η συγγραφέας στα τόσα λογοτεχνήματα που έχει γράψει μας έχει δώσει κι ένα εξαιρετικό, ιστορικό θα ‘λεγα έργο. Πρόκειται για το εκδοθέν στα 2012 από τις εκδόσεις Πατάκη βιβλίο της: 1821. Η αρχή που δεν ολοκληρώθηκε. Πότε και πως δημιουργήθηκε το κράτος όπου ζούμε σήμερα· καθώς γνωρίζω, το εν λόγω έργο της διανύει τη δέκατη τέταρτη έκδοση, κι αυτό δείχνει τη μεγάλη απήχηση που έχει στο αναγνωστικό κοινό τής κας Κακούρη. Έχω την ταπεινή γνώμη πως αυτό το βιβλίο θα ‘πρεπε να είναι ένα από τα κυριότερα διδακτικά βοηθήματα και, γιατί όχι, βασικό διδακτικό εγχειρίδιο του μαθήματος Ιστορίας σε τάξεις Γυμνασίου και Λυκείου.

Κι αυτό το υποστηρίζω για τους παρακάτω λόγους:

Πρώτον, παρουσιάζει την ιστορία της περιόδου 1821 - 1831 (μέχρι το θάνατο του Ιωάννη Καποδίστρια), με το θέλγητρο ότι οι πρωταγωνιστές της Εθνικής Παλιγγενεσίας συνεχίζουν να βρίσκονται ανάμεσά μας, επιμηκύνεται δηλαδή ο πολυτάραχος βίος τους. Διαβάζοντας σήμερα ένα σχολιαρόπαιδο ετούτο το βιβλίο, νομίζω πως σίγουρα θα κατανοήσει ότι κι αυτό είναι ένα μέρος σ' όσα συνέβησαν την παραπάνω δεκαετία. Έτσι, άλλωστε, εξηγείται το ερώτημα που θέτει η συγγραφέας «ποιός είσαι εσύ;», (σ. 19).

Δεύτερον, η μνήμη των προσώπων και των γεγονότων σε κάθε σελίδα είναι έντονη, σαν να συνέβησαν εχθές. Για τον νεοέλληνα του 21ου αιώνα παραμένει ακόμη ζητούμενη η εθνική αφύπνισή του. Στις μέρες μας λείπει η πατριδογνωσία. Κι είναι απολύτως αναγκαία, αν επιθυμούμε να μην χάσουμε τους δεσμούς μας με την περίοδο του ξεσηκωμού των Ελλήνων ενάντια στον Τούρκο κατακτητή, αλλά και με την περίοδο της συγκρότησης του νεοελληνικού κράτους. Η κρίση και η μνήμη είναι πολύτιμοι λίθοι που, όταν εξασθενούν, καλό είναι να ανασταίνονται, νομίζω. Αυτό σε μέγιστο βαθμό κάμει το βιβλίο της κας Κακούρη. Δεν γράφει μόνο για τη γνώση του παρελθόντος, γράφει και για γνώση του παρόντος.

Τρίτον, και το σπουδαιότερο κατ’ εμέ, η γραφή της συγγραφέως είναι και μια αναδρομή από το παρόν στο παρελθόν. Χρήσιμη πέρα για πέρα αυτή αναδρομή, δείχνει στον αναγνώστη πως συχνά το παρόν διευκολύνει στο ολοζώντανο αντίκρισμα πολλών προβλημάτων του παρελθόντος. Οφείλουμε κάποτε να κατανοήσουμε ότι, η γνώση όσων συνέβησαν στη δεκαετία 1821 - 1831 δεν κρύβεται μόνο στις πηγές που, όσο καλά κι αν τις μελετάμε, η παρακολούθηση σύγχρονων ζητημάτων και προβλημάτων, πολλές φορές μας κάμει να ψάχνουμε να βρούμε ομοιότητες με αντίστοιχα ζητήματα και προβλήματα του παρελθόντος. Προς Θεού, δεν εννοώ ότι η Ιστορία επαναλαμβάνεται. Φέρνω ένα παράδειγμα από το βιβλίο για να τεκμηριώσω τις παραπάνω απόψεις μου. Σε πολλές σελίδες του, το όνομα του πρώτου κυβερνήτη του ελληνικού κράτους Ιωάννη Καποδίστρια βρίσκεται στην πρώτη γραμμή. Η κα Κακούρη με γλαφυρότατο τρόπο περιγράφει ένα από τα πολλά γεγονότα της πολυτάραχης ζωής τού Κυβερνήτη, όταν ήταν κοντά στον Τσάρο της Ρωσίας Αλέξανδρο. Τη στιγμή που ο Τσάρος, στο Παρίσι ευρισκόμενος μετά το Συνέδριο της Βιέννης (1815), πρότεινε στον Καποδίστρια να γίνει Υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας, ο Καποδίστριας αρνήθηκε θυσιάζοντας ένα λαμπρό μέλλον χάριν του ελληνικού προβλήματος που τότε βρίσκονταν στην κορύφωσή του. Γι’ αυτή τη στάση του Καποδίστρια η κα Κακούρη γράφει: «μ’ αρέσει να στέκομαι και να αναθυμιέμαι αυτήν την σκηνή που δεν έχει το ταίρι της: να σου προτείνουν μια τέτοια θέση – το αντίστοιχο σήμερα του Υπουργού Εξωτερικών της Αμερικής ή της Κίνας ή της Ρωσίας – κι εσύ να τους απαντάς πως είσαι Έλληνας, δεν θα πάψεις να είσαι Έλληνας και άρα θα υπηρετείς πάντα τα ελληνικά συμφέροντα. Να τους θέτεις όρους, σαν να λέμε. Ναι, μ’ αρέσει πολύ να στέκω και να αναθυμιέμαι αυτήν τη σκηνή και να χαίρομαι το σεμνό της μεγαλείο», (σ. 75). Αξιοζήλευτο, πράγματι, ιστορικό κριτήριο μιας συγγραφέως που, βέβαια, δεν είναι ιστορικός! Και το κυριότερο: θεώρηση των πραγμάτων που προδίδει βαθιά και σαφή αντίληψη της Επανάστασης του 1821 που, δυστυχώς, σήμερα λείπει από πολλούς.