Η λειτουργική βυζαντινή αρχοντιά του Οικουμενικού μας Πατριαρχείου!

ΠΗΓΗ: Ecumenical Patriarchate - Οικουμενικό Πατριαρχείο

Η λειτουργική βυζαντινή αρχοντιά του Οικουμενικού μας Πατριαρχείου, απλή και ταπεινή, χωρίς τη χρήση ηλεκτρονικών συσκευών (τάμπλετ, λάπτοπ, κινητά) και τεχνητών ψηφιακών ισοκρατημάτων στα αναλόγια, τα οποία υπονομεύουν την ιερότητα, την παραδοσιακή τάξη και το πνευματικό ήθος της Θείας Λατρείας. Μόνο με λειτουργικά βιβλία! Α.Ι.Κ.

ΤΟ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟ ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΙ ΤΗΝ ΧΡΗΣΗ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΣΥΣΚΕΥΩΝ ΣΤΗ ΛΑΤΡΕΙΑ

Απολαυστικό μυθιστόρημα ιστορικής αναδρομής στην Διδώ Σωτηρίου

ΛΕΝΑ ΔΙΒΑΝΗ. (2022). Ονειρεύτηκα τη Διδώ. Αθήνα: Πατάκη.

«Εγώ σ’ όλη μου τη ζωή πήγαινα ασορτί με την Ελλάδα. Δράμα αυτή; Δράμα κι εγώ. Αδύνατον να ξεσπάσει καταιγίδα στη χώρα και να μη βρεθώ στο κέντρο της εγώ». Διδώ Σωτηρίου.

Μέσα στον ζόφο των αλλεπάλληλων κρίσεων ένιωσα ξαφνικά την έντονη ανάγκη να ανασάνω λίγο φρέσκο αέρα, να αισιοδοξήσω. Αποφάσισα λοιπόν ότι είχε έρθει η ώρα να ξαναζωντανέψω το ίνδαλμά μου, τη Διδώ Σωτηρίου. Είναι άδικο να τη λησμονούν σιγά σιγά οι παλιότεροι και να την αγνοούν τελείως οι νεότεροι. Δεν υπήρχε άλλη σαν κι αυτή τη γυναίκα-πολεμίστρια του καλού που διέσχισε ολόκληρο τον 20ό αιώνα, βρέθηκε στο επίκεντρο κάθε ελληνικής τραγωδίας (από τη Μικρασιατική Καταστροφή μέχρι τη χούντα) και κατάφερε να δρασκελίσει όλα τα ερείπια φορώντας το αιώνιο χαμόγελό της, κόκκινο μπερέ, κολιέ και άρωμα. Άρχισα αμέσως την έρευνα (με αφορμή την οποία εν τέλει εμπνεύστηκα το βιβλίο Ζευγάρια που έγραψαν την ιστορία της Ελλάδας) και ευτυχώς, γιατί χάθηκαν εν τω μεταξύ η Άλκη Ζέη κι ο Νίκος Μπελογιάννης, οι μοναδικοί επιζώντες που την ήξεραν από την καλή και την ανάποδη.

Ελπίζω ότι έγραψα μια εντελώς υβριδική βιογραφία με τον χαρακτηριστικό τίτλο Ονειρεύτηκα τη Διδώ. Γιατί πράγματι την ονειρεύτηκα ολοζώντανη, ακαταπόνητη και γελαστή, όπως ήταν πάντα, να μου διηγείται με το νι και με το σίγμα τη ζωή της που ήταν αγρίως απίθανη! Λ. Δ. [από το οπισθόφυλο του βιβλίο].

Ψαύοντας την χθεσινή πανσέληνο

«[…] ταξιδεύω μέσα σου σαν το ποτάμι,
πηγαίνω στο σώμα σου σαν σ’ ένα δάσος,
όπως σε μονοπάτι βουνού
που απολήγει σ’ απόκρημνο χάσμα,
περπατώ στους σφοδρούς λογισμούς σου
και στου λευκού μετώπου σου την έξοδο
η γκρεμισμένη σκιά μου κομματιάζεται
μαζεύω τα κομμάτια μου ένα ένα
και δίχως σώμα προχωρώ, ψάχνω ψηλαφώντας».

ΟΚΤΑΒΙΟ ΠΑΖ

Με «υπεροψίαν και μέθην»

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Τα πολλαπλά βιβλία, που με «υπεροψίαν και μέθην» -επίκαιρος Καβάφης: οι εξουσιαστές «Φερνάζιδες» εκπροσώποι του ΥΠΑΙΘΑ, δεν χάνουν την ευκαιρία να αποστομώνουν τους «φθονερούς επικριτάς τους»- και πολύν κομπασμόν, τελικά δημοσιεύθηκαν στην Μελίσπη, προτείνω από εφέτος πιλοτικά να τα διδάξουμε. Έχομε τα ψηφιακά μέσα: διαδραστικούς πίνακες, αλλά έχομε και την ΑΙ. Είναι μια ευκαιρία για να διαπιστώσουμε αν, κι αυτή η μεγαλόπνοη μεταρρύθμιση, αποδώσει τους πολυπόθητους καρπούς για ανάπτυξη της κριτικής σκέψης των μαθητών μας. Μόνο που, ό,τι μελετάμε κι ό,τι διδάσκουμε το κάνουμε με ολόκληρο το σώμα μας: πάθος, συναίσθηματα, επιθυμίες, φόβοι, αμφιβολίες, παιδαγωγική αγάπη, υπομονή... όλα αυτά συνιστούν κριτική σκέψη. Κι όπως πολύ σωστά υποστηρίζει ο Paulo Freire: «ποτέ δεν μελετάμε, δεν μαθαίνουμε, δεν διδάσκουμε ή δεν γνωρίζουμε μόνο με την κριτική σκέψη». Ίδωμεν.

Νικόλαος Γύζης, Επτά σπουδές παιδιών, 1886-1988. ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: paletaart – Χρώμα & Φώς

Δεν έχουν τον Θεό τους

Η Ελλαδική Εκκλησία ποτέ δεν έβαλε στο περιθώριο τον μητροπολίτη Καλαβρύτων και Αιγιαλείας Αμβρόσιο. Απεναντίας τον τίμησε και συνεχίζει να το τιμά: Ο Μητροπολίτης πρώην Καλαβρύτων και Αιγιαλείας Αμβρόσιος συμπλήρωσε 50 χρόνια Αρχιερατείας & Οι αποφάσεις της ΔΙΣ και η τιμή στον Αμβρόσιο Να, όμως, με την τιμή που του κάνει η Ελλαδική Εκλησία και κάποιοι ιεράρχες της εξακολουθούν να είναι έρμαια παραεκκλησιαστικών οργανώσεων και ακροδεξιών - φασιστικών ιδεολογιών. Α.Ι.Κ.

ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: LiFO

«Πραγματικά ο επίσκοπος στις συνθήκες θρησκειοποίησης είναι μόνο ή κυρίως αρχιερέας: Αξιωματούχος θρησκευτικού θεσμού, φορέας “ιερής” εξουσίας, διοικητής και δικαστής απόλυτα εξαρτημένων από τις αποφάσεις των ιερέων, μονάρχης υπηρεσιών και γραφείων του οργανωτικού μηχανισμού που συνιστά την επισκοπή του, διαχειριστής συχνά μεγάλου οικονομικού κεφαλαίου από έσοδα ενοριών και μονών, δωρεές, επιχορηγήσεις. Θεσμικές δυνατότητες να είναι πατέρας και ποιμένας σώματος σχέσεων κοινωνίας μάλλον δεν υπάρχουν. Η πατρότητα και η ποιμαντική ευθύνη εκλαμβάνονται σαν υποχρέωση ευσεβών συμβουλών, παραινέσεων, ηθικοδιδκατικών κοινοτοπιών – η σταυρική επισκοπική διακονία έχει διαστραφεί σε ιεροκηρυκτική μονομανία. Ο Επίσκοπος “οφείλει” να είναι προπαγανδιστής ιδεολογικών πεποιθήσεων και κανονιστικών αρχών συμπεριφοράς, αλλά και παραγωγός έργων κοινωνικής ωφελιμότητας: ευαγών ιδρυμάτων, προνοιακών καταστημάτων, αλτρουιστικών πρωτοβουλιών».

ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ. (2006). Ενάντια στη θρησκεία. Αθήνα: Ίκαρος, σσ. 163-164.

«Πράγματι, η Εκκλησία της Ελλάδος δυσκολεύεται να το κάνει, και αυτό σχετίζεται πρωτίστως με την ιστορία της. Από τον Εμφύλιο και μετά, ταυτίζεται με το κράτος των εθνικοφρόνων, και μάλιστα με τις πιο ακραίες εκφάνσεις του μετεμφυλιακού, δεξιού, αστυνομικού, αυταρχικού κράτους. Στη δικτατορία συνεργάζεται πλήρως με το καθεστώς, αποτελεί μέρος του συστήματος, ενώ στη μεταπολίτευση είναι ο μόνος θεσμός που δεν γνώρισε αποχουντοποίηση. Και ο Σεραφείμ, που εγκαθιδρύεται από τον Ιωαννίδη, θα εμφανιστεί ως οιονεί αντιδικτατορικός, ως εκείνος που ανέτρεψε τον εκλεκτό της Χούντας Ιερώνυμο. Δεν είναι βέβαια η πρώτη φορά που η Εκκλησία, όχι μόνο η ελληνική αλλά οι χριστιανικές Εκκλησίες γενικά, σωπαίνουν, παζαρεύουν ή συνεργάζονται ανοιχτά με ακροδεξιές ή και καθαρά φασιστικές οργανώσεις και ιδεολογίες. Έχοντας διαρκώς ένα μέτωπο απέναντι στον κομμουνισμό και τον “υπαρκτό σοσιαλισμό” -δικαίως, θα έλεγα, αφού, εκτός όλων των άλλων, δίωξε την Εκκλησία όπου επικράτησε-, οδηγήθηκαν να συνταχθούν με τους φασίστες. Στην Ισπανία και στην Πορτογαλία, για να αναφέρουμε δύο δικτατορίες του ευρωπαϊκού Νότου, που έπεσαν μαζί με την ελληνική, από τον φόβο των κομμουνιστών, η Καθολική Εκκλησία συνεργάστηκε με τον Φράνκο και τον Σαλαζάρ.

» Η Ορθόδοξη Εκκλησία, λοιπόν, για να μπορέσει να αντιπαρατεθεί με τη Χρυσή Αυγή πρέπει να κάνει μια αυτοκριτική τομή. Πρέπει επίσης να αναθεωρήσει τη σχέση της με την πολιτική. Ναι μεν δεν πρέπει να πολιτεύεται, με την έννοια του επηρεασμού και της χειραγώγησης των ανθρώπων υπέρ του ενός ή του άλλου κόμματος, έχει όμως την υποχρέωση να καταθέτει τη μαρτυρία του Ευαγγελίου στην κοινωνία, και άρα, εν προκειμένω, να πάρει ρητή θέση ενάντια στον νεοναζισμό.

[…] Έχομε τρεις επισκόπους, τον Πειραιώς Σεραφείμ, τον Καλαβρύτων και Αιγιαλείας Αμβρόσιο, και τον Δρυϊνουπόλεως, Πωγωνιανής και Κονίτσης Ανδρέα, οι οποίοι έχουν τοποθετηθεί υπέρ της Χρυσής Αυγής. Ο Πειραιώς βέβαια δεν έχει εκφραστεί ρητά υπέρ της Χρυσής Αυγής. Στο Αστυνομικό Τμήμα όμως, όταν πήγε να καταθέσει συμπληρωματικά στοιχεία για τη μήνυσή του εναντίον του Corpus Christi, βρέθηκε μαζί με τέσσερεις βουλευτές της Χρυσής Αυγής: τον Πολύβιο Ζησιμόπουλο, τον Παναγιώτη Ηλιόπουλο, τον Ευστάθιο Μπούκουρα και τον κοινοβουλευτικό εκπρόσωπο Χρήστο Παπά. Ο ίδιος ο μητροπολίτης βέβαια λέει ότι… ήταν απλή σύμπτωση. Μα δεν μπορεί τέσσερεις βουλευτές να ήξεραν από μόνοι τους ότι θα πήγαινε στο Αστυνομικό Τμήμα και να τον περίμεναν στην πόρτα! Οι άλλοι δύο, έχουν εκφραστεί ρητά υπέρ της Χρυσής Αυγής: ο πρώτος δίνει οδηγίες στους χρυσαυγίτες από την ιστοσελίδα του να αποφεύγουν “κάποιες ανωφελείς ακρότητες”, ώστε να “είναι περισσότερον ωφέλιμον” και να “καταστούν μια γλυκειά ελπίδα για τον απελπισμένο πολίτη”· ο δεύτερος έχει αποκαλέσει τους χρυσαυγίτες “τα παιδιά τα καλά, τα αγωνιστικά”, δίνοντάς τους την ευχή να “αντικαταστήσουν τις μαύρες μπλούζες με γαλάζιες και άσπρες μπλούζες”…».

ΣΤΑΥΡΟΣ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗΣ. (2013). Χρυσή Αυγή και Εκκλησία. Αθήνα: Πόλις, σσ. 49-51, 52-52

Αλήθειες του αλησμόνητου ΧΡΗΣΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ για την ελλαδική εκπαίδευση

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Λίγες μέρες πριν ανοίξουν τα σχολεία, κι ενώ προχθές έγραφα για την εκπαίδευσης της παρακμής, σήμερα ξαναδιαβάζοντας σελίδες από δύο έργα του αλησμόνητου Χρήστου Γιανναρά, το ένα «Μαχόμενη Απελπισία» (Βιβλιοπωλείον της «Εστίας». Αθήνα 2007), και το άλλο «“Εις μνήμην γενναίοι”: Οδηγίες χρήσεως», (Πατάκη, Αθήνα 2003), η ματιά μου έπεσε πάνω στο κεφάλαιο που καταγράφει την έγνοια και την αγωνία του κορυφαίου στοχαστή για την ελλαδική εκπαίδευση: «Χρόνιας απαιδευσίας επιπτώσεις». Αντιγράφω τους τίτλους των επιφυλλίδων: «Συγκεκριμένοι οι ένοχοι για την απαιδευσία», «Υπόσταση του κράτους: το φτιασίδι», «Από το πουθενά στο τίποτα», «Τάχα και Δημοκρατία», «Μονοτονικό: “όσια” και ανόσια εκμετάλλευση».

Όλα αυτά, έγνοιες και αγωνίες ενός στοχαστή που, ολάκερο το έργο του, πηγάζει από μία συνειδητότητα υψηλή για την επί δεκαετίες λανθάνουσα πορεία της ελλαδικής εκπαίδευσης.

«Θρηνωδία πάνω στο κουφάρι του ελλαδικού σχολειού, στο πτώμα του ελλαδικού πανεπιστημίου».

«Η παρακμή δεν ξέρει να ιεραρχεί ανάγκες, ρεκλάμες σαν “πρώτη πολιτική προτεραιότητα την παιδεία και τον πολιτισμό”, αλλά (ίσως ανεπίγνωστα) ψευδολογεί, μιλάει χωρίς να καταλαβαίνει τι λέει: Δεν ξέρει η παρακμή τι πραγματικό αντίκρισμα έχουν οι λέξεις “προτεραιότητα”, “παιδεία”, “πολιτισμός”, “μεταρρύθμιση”, “ποιότητα”, “βούληση”».

«Υποψιάζομαι ότι σε κοινωνίες (ή περιόδους) παρακμής (όταν η κατά κεφαλήν καλλιέργεια μειώνεται δραματικά) οι άνθρωποι χρησιμοποιούν ελάχιστα τη λέξη ελπίδα και πληθωρικά την λέξη αισιοδοξία».

«Χιλιοειπωμένες πιστοποιήσεις»: καίρια η διαπίστωση του Δασκάλου Γιανναρά!

Κι εμείς, εκπαιδευτικοί, μαθητές και γονείς, λίγες μέρες πριν την έναρξη των σχολείων, περιμένουμε να ακούσομε το «όραμα» της υπουργίνας μας για το σχολείο του αύριο.

«Χιλιοειπωμένες πιστοποιήσεις» και αλήθειες για την εκπαίδευση των παιδιών μας, για εμάς τους εκπαιδευτικούς, που η ζωή μας έχει αποθηριωθεί.

Γατελούζοι: Ένα βιβλίο για τους «βυζαντινοποιημένους Φράγκους», τους «ανεκτικούς και συμπαθείς» αφέντες του Βορείου Αιγαίου

Όραμα και παρα-όραμα

Από τη μια μεριά ένα ριζοσπαστικό όραμα για την εκπαίδευση το οποίο πρέπει να διαβαστεί από κάθε εκπαιδευτικό, μαθητή και γονιό, κι από την άλλη ένα «παρα-όραμα» μιας εκπαίδευσης life style: [Νέο Λύκειο και Εθνικό Απολυτήριο: Στις 2 Σεπτεμβρίου η Σοφία Ζαχαράκη για το σχολείο του αύριο], όπου η εκπαιδευτική διαδικασία εξαντλείται μόνο στην εικόνα και την απόκτηση δεξιοτήτων. Α.Ι.Κ.

«Έτσι βλέπω το νόημα της εθνικής αγωγής, της συστηματικής προσπάθειας για τη μόρφωση του ατόμου και του λαού με απώτερο σκοπό τον καθολικό ανθρωπισμό. Είναι μια προσπάθεια, που θ’ απλώνεται από τα μέσα προς τα έξω με ψυχολογική αναγκαιότητα, όταν και μέσα στο κράτος, στις σχέσεις ατόμων και ομάδων μεταξύ τους, είναι ουσιαστική και στηρίζεται σε πράγματα. Μ’ αυτόν βέβαια τον τρόπο το νόημα της εθνικής αγωγής απλώνεται και έξω από τα όρια και τη δύναμη του σχολείου, και βάζει σκοπό που πρέπει να τον υπηρετήσουν και να συνεργαστούν γι’ αυτόν και άλλοι παράγοντες, ο καθένας από την δική του άποψη. Μέσα σ’ αυτούς ένας από τους σημαντικούς είναι η παιδεία και η άποψή της. Αυτή, αν και οι αντιθέσεις και οι δυσκολίες που παρουσιάζει η σημερινή πραγματικότητα για τέτοιο δρόμο είναι τεράστιες, μπορεί παρ’ όλα αυτά να δουλέψη πιο αποτελεσματικά από τους άλλους, γιατί πηγαίνει στο βάθος, στην πηγή των αντιθέσεων, στην ανθρώπινη ψυχή και τις αδυναμίες της. Φτάνει μόνο να σταθή στέρεα στη δική της άποψη και στο δικό της έργο. Και δικό της έργο είναι η ψυχική καλλιέργεια του ανθρώπου, κάτι δηλαδή που δεν γίνεται απότομα από τη μια μέρα στην άλλη, αλλά είναι αδιάκοπη προσπάθεια που δε βρίσκει ποτέ τα όριά της. Για την παιδεία βήμα το βήμα θα υψώνεται η ανθρωπότητα, όσο πιο πολύ θα δουλεύεται η ψυχή του ανθρώπου και όσο βαθύτερα θα ποτίζεται με την αγάπη και την καλοσύνη».

Αλέξανδρος Δελμούζος, Μελέτες και Πάρεργα, Αθήνα 1958· [τηρήθηκε η ορθογραφία του συγγραφέα].

Γιάννης Τσαρούχης, Κεφάλι γυναίκας, 1987. ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: paletaart – Χρώμα & Φώς

Η εκπαίδευση ως παρακμή

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Σε δημοφιλείς εκπαιδευτικές ιστοσελίδες, λίγες ημέρες πριν την έναρξη της σχολικής χρονιάς, διαβάζω για «οράματα» της Υπουργού Παιδείας και αλλαγές στο Γυμνάσιο και το Λύκειο, για το αν θα έχει συνέχεια το πολλαπλό βιβλίο, την «προπαγάνδα» υπέρ του μαθήματος της Ηθικής, το οποίο θα διδάσκονται μαθητές που θα απαλλάσσονται από το μάθημα των Θρησκευτικών… διαβάζω για την καλοστημένη απάτη των ιδιωτικών πανεπιστημίων, για χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στις σχολικές τάξεις, διαβάζω όμως και για την ορκωμοσία νεοδιορισμένων συναδέλφων μη ευπρεπώς ενδεδυμένων που, με αυστηρή σύσταση, στάλθηκαν στα σπίτια τους για να επιστρέψουν στην ορκωμοσία τους με «καλά ρούχα». Όλα αυτά, κι άλλα πολλά βέβαια, δείχνουν μια εκπαίδευση σε διαρκή παρακμή. Πρόκειται για στάδια που αναπαριστούν ολοένα τη βαθύτερη διάλυσή της. Πρόκειται για μια εκπαίδευση «γιαλατζί», όπου αυτό που, κυρίως, ενδιαφέρει όσους βρίσκονται σε θέσεις ευθύνης (από την υπουργίνα μας μέχρι και τον τελευταίο υποδιευθυντή σχολικής μονάδας) είναι όχι η ουσία του εκπαιδευτικού μας συστήματος, το περιεχόμενό της δηλαδή, αλλά το περιτύλιγμά της. Γι’ αυτό και οι «γιαλατζί» περί την εκπαίδευση εκπρόσωποι είναι άκρως επικίνδυνοι, δεδομένου ότι κανείς τους δεν τολμά την μεταρρύθμιση που δεν έχει γίνει εδώ δεκαετίες. Το δυστύχημα με δαύτους είναι ότι συνήθως τα «οράματά» τους είναι κούφια, οι προθέσεις τους για το θεαθήναι, με την πλάστιγγα να γέρνει πάντοτε προς τη μια πλευρά: εκπαίδευση «άταφος νεκρός» όπως έλεγε ο Δημήτρης Γληνός, και το καμπανάκι του κινδύνου να το κρούουν ελάχιστοι. Κυρίαρχα τα χαρακτηριστικά αυτού του συστήματος: ανικανότητα, μετριότητα, σπορά φόβου, καλλιέργεια της σιωπής, μισθολόγιο που κρατά τους εκπαιδευτικούς παγιδευμένους σε παρελθόν εικοσαετίας. Στα σχολεία μας, εκπαιδευτικοί και μαθητές, καθημερινά χανόμαστε χωρίς να το έχουμε πάρει είδηση. Πότε θα νοσταλγήσουμε μία εκπαίδευση που ακόμα δεν υπάρχει στον χάρτη; Εκπαίδευση ΠΑΙΔΕΙΑΣ;

Το Άγιο Όρος ως σκηνικό

Του ΜΑΝΩΛΗ ΒΑΡΔΗ

Ας προσπεράσουμε το γεγονός ότι πολιτικές συζητήσεις και αναδρομές με ανταλλαγές σταμπαρισμένων μπλουζακιών δεν θα πρέπει να γίνεται στο Άγιο Όρος. Αυτό, μάλλον, είναι κάτι που φαίνεται πως δεν ενοχλεί και τους εγκαταβιούντες σε αυτό. Η συνέντευξη Αυγερινού στον Φειδία της Κύπρου έδειξε ότι μετά την αποκαθήλωση της ανανεωτικής Αριστεράς ζούμε και την έκπτωση της πατριωτικής Αριστεράς. Τα αφελή οράματα της άμεσης δημοκρατίας και των δημοψηφισμάτων- σε αυτό το πλαίσιο που ζούμε- είναι σαν τις «πιρουέτες» του Βαρουφάκη: πολύ ωραία για να είναι αληθινά. Και πάλι πρόβλημα ανάγνωσης. Οι εθνοαριστεροί διαβάζουν τα Τέμπη σαν ένα παλλαϊκό κίνημα απαίτησης δικαιοσύνης και δεν συνυπολογίζουν τις θυμικές εξάρσεις του μέσου Έλληνα (που μετά την έξοδο του στην πλατεία, θα ψηφίσει Μητσοτάκη, γιατί έχει τα ραγιάδικα συμφέροντα του). Ο χώρος της «πατριωτικής Αριστεράς» έχει υποκύψει στην παγίδα του «από τη βάση» και των «διαδικασιών» ή των τοπικών ομάδων, που βαφτίζονται κινηματικά, αλλά που ποτέ η Ελλάδα δεν έδειξε ότι τα συμπαθεί- ούτε ακόμη στην περίπτωση του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Ο συγκεντρωτισμός και η ηγεσία είναι απόλυτα ελληνικά χαρακτηριστικά στη νεοελληνική ιστορία (βλ. Βενιζέλος, Μεταξάς, και τόσοι άλλοι). Κατά συνέπεια, μόνο με μία εξίσου «κάθετη» και από τα πάνω ενοποίηση μπορούν τα αφελή γκρουπούσκουλα να λειτουργήσουν. Αυτό μάλλον δεν υπηρετήθηκε από την Καρυστιανού, η οποία δεν λειτούργησε αυτή τη διαδικασία με τους αναγκαίους συμβιβασμούς, καθότι η «πατριωτική αριστερά» είναι πάνω απ’ όλα «Αριστερά». Προφανώς γαλουχημένη σε παραδοσιακό «δεξιό» περιβάλλον, δεν μπόρεσε αυτό να το καταλάβει. Το μέλλον θα δείξει…

ΠΗΓΗ: manolisgvardis

Δύο χρόνια χωρίς τον Χρήστο Γιανναρά

Χρήστος Γιανναράς (10/4/1935 - 24/8/2024)

Δάσκαλε,

η ευγένεια σου ανεξάλειπτη

η προσήνεια σου ανεξάντλητη

η αρχοντιά σου ανυπέρβλητη

το παράδειγμα σου ζείδωρο και λυσιτελές.

Δάσκαλε,

σπουδάσαμε μαζί σου

την κριτική οντολογία

γνωρίσαμε εναργώς το πρόσωπο

ως ετερότητα και σχέση,

ως υπέρβαση της φύσης και πάσης αναγκαιότητας,

ως αγαπητική και ερωτική αυθυπέρβαση,

ως αποφατική ατραπό

που εκβάλλει στα έσχατα.

Δάσκαλε,

κοντά σου μάθαμε

πως ο αγώνας της μετοχής

ποτέ δεν είναι άγονος,

πως η αληθινή γνώση

είναι εμπειρικώς κοινωνούμενη,

πως η ζωή δεν είναι διάρκεια ευτυχίας,

πως ο θάνατος δεν είναι το τέλος.

Όλα τα υπόλοιπα

«αποτυχία και δίψα».

Απειράνθος, 23 Αυγούστου 2026

Γ. Μ. Βαρδαβάς.

ΠΗΓΗ: ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ

CHARLIE WATTS (2 June 1941 – 24 August 2021)

ΠΗΓΗ: Rolling Stones

Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός και Μακρυγιάννης

Ευαγγελή Αρ. Ντάτση. (1999). Πολιτισμική ηγεμονία και λαϊκός πολιτισμός. Ο «ετεροχρονισμένος διάλογος» του ιερομονάχου Κοσμά και του αγωνιστή Μακρυγιάννη. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Στο συγκεκριμένο βιβλίο η συγγραφέας κάνει διαφορετική ανάγνωση των ιστορικών τεκμηρίων, στις τάσεις των οποίων σήμερα η ιστορική επιστήμη όλο και περισσότερο θητεύει. Γεγονός είναι ότι, η σύγχρονη ιστοριογραφία, απαλλαγμένη από αδυναμίες παλαιότερων εποχών, έχει καταφέρει να αποτυπώσει ένα διαφορετικό τρόπο, που συνεχώς ιχνηλατεί πρόσωπα και γεγονότα, συνεργαζόμενη άμεσα με όμορες προς σ’ αυτή επιστήμες: Λαογραφία, Κοινωνική Ανθρωπολογία, Αρχαιολογία, Γεωγραφία, Θεολογία.

Ευθύς εξ αρχής να ξεκαθαρίσω δύο θεωρητικά ζητήματα. Το πρώτο αφορά στον τίτλο του βιβλίου: «Πολιτισμική ηγεμονία και λαϊκός πολιτισμός». Οι δύο αυτοί όροι χρησιμοποιούνται από τη συγγραφέα με τον καλύτερο δυνατό τρόπο στα εδώ εξεταζόμενα πρόσωπα, στην παγιωμένη πνευματική παράδοση του Γένους που εκπροσωπούσε ο Πατροκοσμάς –«επίσημου και ανώτερου πολιτισμού», που μόρφωνε και εκπολίτιζε ολιγογράμματους Έλληνες- αυτή ήταν η ταυτότητα του ακροατηρίου του – και στον «λαϊκό και κατώτερο» πολιτισμό, που πραγμάτωνε ο αγωνιστής της Επανάστασης του 1821 Μακρυγιάννης. Η «προφορική παράδοση του λαϊκού κηρύγματος», που διαχύθηκε με τις ετερόγραφες Διδαχές του ιερομονάχου Κοσμά σε αναλφάβητες ομάδες Ελλήνων της Τουρκοκρατίας, «διασταυρώνεται και διαλέγεται» με ένα ολόκληρο «συμβολικό σύστημα» αξιών, τη «μαγική σκέψη» (τρόπο που σκέφτονται οι αναλφάβητοι πληθυσμοί), που και αυτή διαχύθηκε με τα Απομνημονεύματα και τα Οράματα και Θάματα του Μακρυγιάννη, σε μία «διαχρονική συλλογικότητα», διαφορετική όμως, αναλφάβητη για τον Πατροκοσμά, «επώνυμη και εγγράμματη» για τον Μακρυγιάννη.

Το δεύτερο θεωρητικό ζήτημα αφορά στον υπότιτλο του έργου: την ταυτότητα του «ετεροχρονισμένου διαλόγου». Και τα δύο πρόσωπα ζουν σε διαφορετικές εποχές. Πρώτος, ο ιερομόναχος Κοσμάς με τον «αποτρεπτικό λόγο του» προς καθετί που ερχόταν σε αντίθεση με τη χριστιανική κοσμολογία και ανθρωπολογία, επεδίωξε να επαναπροσδιορίσει το ορθοδοξοπατερικό υπόβαθρο της παράδοσης, μέσα από τρία επίπεδα: το «ιεραρχικό σχήμα του κόσμου», τον «καταστατικό χάρτη σύμφωνα με τον οποίο οφείλουν να προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους» μόνο οι χριστιανοί και το σωτηριολογικό χαρακτήρα του κηρύγματός του. Θεωρητικό εφαλτήριο του αφυπνιστικού και αναγεννητικού έργου του υπήρξε η εντελέχεια της Ορθόδοξης θεολογικής διδασκαλίας. Από την άλλη πλευρά, ο Μακρυγιάννης, με το γραπτό λόγο του, αυτοβιογραφούμενος και «μετέωρος ανάμεσα σε δύο πολιτισμούς», αυτόν της προεπαναστατικής και μετεπαναστατικής Ελλάδας, βαπτισμένος στον απόηχο του κηρύγματος του Πατροκοσμά –πολύ σωστά η συγγραφέας θεωρεί πως ο νεαρός Μακρυγιάννης γαλουχήθηκε με τον παιδαγωγικό λόγο του, γι’ αυτό κατά τη άποψή μου, η σχέση του με την Ορθοδοξία υπήρξε καθάρια και βιωματική– εξέφραζε τις παραδοσιακές συνιστώσες των υπόδουλων Ελλήνων, υιοθέτησε και αυτός, με κάποιες βέβαια αποκλίσεις, την «ιεραρχική αντίληψη του κόσμου» και κινήθηκε με άνεση στην «καθημερινότητα της λαϊκής παράδοσης».

Αξιοσημείωτη είναι η άποψη της συγγραφέως για την «προνομιακή αντίληψη της ιστορίας» που, ως «παράμετρος της πολιτισμικής ηγεμονίας», έγινε το κυρίαρχο πολιτισμικό ιδεώδες του προεπαναστατικού και μετεπαναστατικού Ελληνισμού. Πρόκειται για το ιδεολογικό πλαίσιο πάνω στο οποίο η Εκκλησία των χρόνων της Τουρκοκρατίας, με εκφραστή το Οικουμενικό Πατριαρχείο, στήριξε ιδεολογικά και κατοχύρωσε την «εθελοδουλία» και την «αυτοπροστασία» της, όχι μόνο από τον Τούρκο κατακτητή, αλλά και από τον κίνδυνο του διαφωτιστικού ιδεολογικού ρεύματος, με κύριους εκφραστές τους Κολλυβάδες Πατέρες του Αγίου Όρους. Ο Πατροκοσμάς και σε ανάλογο επίπεδο ο Μακρυγιάννης, αντιπροσωπεύουν και υιοθετούν την πατροπαράδοτη βυζαντινή προοπτική, βάσει της οποίας κάθε «συμβιβασμός» με την εκάστοτε πολιτική δύναμη, εκφραζόταν στο σύστημα των σχέσεων Εκκλησίας και Πολιτείας, που είχε διαμορφωθεί από τα χρόνια του Μ. Κωνσταντίνου.

Το βιβλίο της Ευαγγελής Ντάτση, σε έκδοση φροντισμένη, αποτελεί ευπρόσδεκτη συμβολή στην ιστορία των ιδεολογιών και νοοτροπιών του πνευματικού βίου του Νέου Ελληνισμού.

Ισίδωρος Ζουργός: ανθρωποκεντρικός... ανταμοίβει τον αναγνώστη με τον καλύτερο δυνατό τρόπο σε κάθε σελίδα των βιβλίων του!!!

«Σ’ αυτή τη ζωή, δεν ξέρω, στην άλλη, υπάρχει μια πεταλούδα που ρίχνει τη σκιά της πάνω μας και μας προστατεύει απ’ το πολύ φως, μπες κάτω απ’ τη σκιά της και τρέξε, έξω ο ήλιος είναι βασανιστικός, έχει σκαμπίλια έξω στον ήλιο, πάτημα στα δάχτυλα, φόβο, ενοχές…».

ΙΣΙΔΩΡΟΣ ΖΟΥΡΓΟΣ. (2005). Στη σκιά της πεταλούδας. Αθήνα: Πατάκη, σ. 152.

«Όπως το έχω ξαναπεί, τα ταξίδια δίχως τον Οδυσσέα δεν έχουν τέρατα, ούτε θεούς, ούτε όμορφες νύμφες που σε αιχμαλωτίζουν με τα χάδια τους…».

ΙΣΙΔΩΡΟΣ ΖΟΥΡΓΟΣ. (2025). Χάλκινα κατώφλια. Αθήνα: Πατάκη, σ. 460.

Spirits In The Material World!!!

ΠΗΓΗ: The Police

ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΚΑΡΑΜΑΝΩΛΗ. (2026). Γιαγκίνι. Αθήνα: Ταξιδευτής

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

ΤΟ «Γιανγκίνι» ΤΟΥ ‘22: Πώς η λογοτεχνία κατακαίει τα είδωλα του μιλιταρισμού[1]

Αν υπάρχει ένα μέλλον που ο άνθρωπος πρέπει να το καταχτήσει, κι αυτό το μέλλον αφορά την ειρήνη και την ελευθερία, αυτό σίγουρα μπορεί να το βρει όχι μόνο σε δοκίμια αλλά και σε λογοτεχνικές συγγραφές. Δεν χωρά αμφιβολία ότι, πολλοί ευρωπαίοι στοχαστές ως τις παραμονές του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, με φλογερά κείμενα καλλιεργούσαν μέσα στα σπλάχνα των ανθρώπων το ιδεώδες της ελευθερίας. Και στον δικό μας λαό, κινήματα και εθνικοί αγώνες, καθ’ όλη τη διάρκεια του μακρύ σε διάρκεια 19ου αιώνα –τον ονομάζω μακρύ γιατί τα ιστορικά γεγονότα ξεκινούν από την Επανάσταση του 1821 και φτάνουν μέχρι την Μικρασιατική Καταστροφή- θρυμμάτισαν και συνέτριψαν τον «Μεγάλο Ασθενή», όπως από την ιστορική επιστήμη χαρακτηρίστηκε η καταρρέουσα Οθωμανική Αυτοκρατορία. «Δεσμά αιώνων συντρίφτηκαν» και ξαναβγήκαν στο φως της Ιστορίας, μαρτυρίες ανθρώπων που έζησαν χρόνια μέσα στην ταπεινωτική σκιά του πολέμου και του θανάτου, μαρτυρίες που σήμερα, μέσα σε μια απερίγραπτη ηθική και ιδεολογική σύγχυση, μέσω της λογοτεχνίας δίνουν νόημα στις πανανθρώπινες αξίες της ειρήνης και της ελευθερίας.

Το λογοτέχνημα της Κατερίνας φέρνει στο φως μαρτυρίες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Παρότι καταγράφει την πορεία προσώπων της οικογένειάς της στη μακρά διάρκεια του χρόνου (Βαλκανικοί Πόλεμοι, Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, Μικρασιατική Εκστρατεία και Καταστροφή, Γερμανική Κατοχή και Εμφύλιο Πόλεμο –αυτό είναι το ιστορικό φόντο του· οι εποχές όπου δρουν τα πρόσωπα, πραγματικοί αλλά και φανταστικοί χαρακτήρες διαπερνούν όλες τις σελίδες του βιβλίου)- το πρωτόλειο λοιπόν λογοτέχνημα της Κατερίνας καταγράφει με ιστορική ακρίβεια τόπους και γεγονότα των παραπάνω περιόδων και προσώπων, που πρωταγωνίστησαν ενεργά σ’ αυτά. Πρόκειται για τόπους και πρόσωπα γνωστά, αλλά και για πρόσωπα της οικογένειας της συγγραφέως, τα οποία με λογοτεχνική μαστοριά φέρνει στο φως τον βίο και τη δράση τους. Για τα πρόσωπα της οικογένειάς της, η Κατερίνα αξιοποίησε την Προφορική Ιστορία[2], εκείνη δηλαδή τη μέθοδο της ιστορικής έρευνας που, σήμερα, είναι ευρύτατα διαδομένη, διδάσκεται σε πανεπιστημιακές σχολές των κοινωνικών επιστημών και που, αξιοποιώντας τις μαρτυρίες απλών ανθρώπων, καταγράφει και φωτίζει τον καθημερινό βίο τους δίνοντας πλουσιότατο ιστορικό υλικό σ’ έναν άλλο τομέα της ιστορικής επιστήμης, την Τοπική Ιστορία[3]. Η Προφορική Ιστορία είναι Ιστορία «από τα κάτω».

Ιστορία «από τα κάτω» είναι οι πρωταγωνιστές και οι χαρακτήρες του βιβλίου: της Στασούλης, του Αποστόλη, της Κατερίνης, του Γιώργη, του Λευτέρη, της Ζωής, της Πάτρας, της Αντιόπης και του Ανέστη, τους οποίους θα γνωρίσετε διαβάζοντάς το. Πρόκειται για πρόσωπα που ξεπερνούν τους φόβους τους και τολμούν, κι όλα τα καταφέρνουν, καθώς γράφει η Κατερίνα. Όμως, είναι και Ιστορία πολιτικών εξελίξεων, κοινωνικών αναταραχών και επαναστάσεων, κι από τις δύο μεριές του Αιγαίου, είναι τόποι και πρόσωπα, όπως: Σκρα ντι Λέγκεν, Εσκί Σεχίρ, Κιουτάχεια, Αφιόν Καραχισάρ, Τουμλού Μπουρνάρ, Σαλιχλί, Σαγγάριος ποταμός, Κωνσταντινούπολη, Αϊβαλί, Λέρος, Ελευθέριος Βενιζέλος, Βασιλιάς Κωνσταντίνος, Νικόλαος Πλαστήρας, γνωστός με το θρυλικό προσωνύμιο «Μαύρος Καβαλάρης», Ηλίας Βενέζης, Μητροπολίτης Κυδωνιών Γρηγόριος, Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ. Για όλα αυτά, η Κατερίνα, με ζωντανή λογοτεχνική γλώσσα δεν αφήνει τον αναγνώστη σε ησυχία, τον οδηγεί να διαβάσει το βιβλίο της απνευστί. Να σημειώσω εδώ το εξής: Συγγραφέας και αναγνώστης, η συγγραφέας ο πομπός κι ο αναγνώστης ως δέκτης, μέσα από τα συμφραζόμενα, τα συγκείμενα, τα μηνύματα, τους κώδικες που ο ένας δίνει στον άλλον, δημιουργούν εκείνη την επαφή, την επικοινωνία και την ψυχολογική σύνδεση όπου, κι ο ένας κι ο άλλος, η συγγραφέας όταν γράφει κι ο αναγνώστης όταν διαβάζει δεν επαναπαύονται, αντιθέτως απολαμβάνουν συγκλονιστικές περιγραφές σκηνών και βρίσκονται διαρκώς σε πνευματική ετοιμότητα και απόσταση συνάμα[4]. Η τελευταία, η απόσταση, είναι αυτή που δημιουργεί το σμίξιμο των πραγματικών ιστορικών γεγονότων με τη μυθοπλασία να έχουν μια «εξομολογητική βιωματικότητα» (εδώ η συγγραφέας Κατερίνα) και μια «τεκμηριωμένη επικαιρότητα» (εδώ ο αναγνώστης που διαβάζει και ανακαλεί στη μνήμη του ιστορικά γεγονότα και πρόσωπα, βάζοντάς τον πολλές φορές στη θέση ανθρώπων που έζησαν μεγάλες ιστορικές κρίσεις και πολέμους. Τρανταχτό παράδειγμα ο Γιώργης, ένας από τους βασικούς ήρωες του βιβλίου, ο οποίος βιώνει την απώλεια, τον ξεριζωμό, τη φιλία, την αλληλεγγύη, τον έρωτα, την αγάπη, τις πολιτικές και κοινωνικές αναταράξεις του πρώτου μισού του 20ού αιώνα, ένα δηλαδή διαρκές γιαγκίνι, μιας και γιαγκίνι δεν είναι μόνο η φωτιά, αλλά το πάθος και ο έρωτας, ακόμη και η ζέστη που βιώνουν οι ήρωες του πολέμου στα βάθη της Ασίας. Εδώ, η τέχνη της μυθοπλασίας[5] που, με αξιοζήλευτο λογοτεχνικό ύφος, υπηρετεί η Κατερίνα κάνουν τη συνύπαρξη ιστορίας και μύθου να έχουν ιστορικό και λογοτεχνικό κύρος. Της αξίζουν συγχαρητήρια! Μπράβο της! Κι αυτό το λέω όχι για κολακέψω την Κατερίνα. Το λέω διότι πιστεύω ακράδαντα ότι, μέσα από τη νεοελληνική λογοτεχνία, η οποία εξακολουθεί να καταπιάνεται με τη Μικρασιατική Καταστροφή, εκείνο που οφείλουμε να προσέξουμε είναι πόσο μέχρι σήμερα διαρκεί αυτό το τραύμα. Τα πρόσωπα της οικογένειας της Κατερίνας, δεν χωρά αμφιβολία, κουβαλούν πάνω τους το τραύμα της Μικρασιαστικής Καταστροφής, όπως αυτό το προσδιορίζει η Ελληνίδα ψυχολόγος Λίμπυ Τατά Αρσέλ στο βιβλίο της «Με το Διωγμό στην ψυχή: Το τραύμα της Μικρασιατικής Καταστροφής σε τρεις γενιές» (Ελληνικές Εκδόσεις: Αθήνα 2014), βιβλίο πρωτοποριακό και άκρως συγκλονιστικό, σημείο αναφοράς για όσους από εμάς ασχολούμαστε με αφηγήσεις και μαρτυρίες Μικρασιατών απογόνων, τρίτης, τέταρτης και πέμπτης γενιάς. Το βιβλίο της Κατερίνας είναι η μετάβαση του τραύματος του ’22, στις επόμενες γενιές, ο τρόμος του διωγμού και η απώλεια της πατρίδας, η σκληρότητα της προσφυγιάς και η ταυτότητα τού να είσαι απόγονος ανθρώπων που έζησαν αυτό το τραύμα, είτε εδώ στη Λέσβο είτε στα απέναντι Μικρασιαστικά παράλια, με όνειρο να ζήσουν τη λύτρωση σε χώρους σαν τον Ταξιάρχη του Μανταμάδου, τον «Άγιό τους», όπου «γενιές και γενιές των χωριανών» του Γιώργη κατέθεταν «τα δικά τους θέλω, όλοι του όμως κάτω από την ίδια σκέπη. Ήταν το μέρος εκείνο που όλοι τους έψαχναν την λύτρωση»[6], καταπώς γράφει η Κατερίνα. Είναι το τραύμα που το γιατρεύει (;) ο πανδαμάτωρ χρόνος, «που οι πληγές σιγά–σιγά γιατρεύονται· τις περισσότερες φορές αφήνουν ουλές, πολλές φορές βαθιές, επουλώνονται, όμως, και αιμορραγούν μόνο αν τις ξύσεις»[7]· αυτό ήταν το τραύμα της Κατερίνης στον Μανταμάδο, μετά την καταστροφή.

Η απόβαση της Μεγάλης Ιδέας στη Μικρασία και η Μικρασιαστική Καταστροφή, μέχρι σήμερα, σ’ ό,τι σχετίζεται με τη λογοτεχνία έχουν την τιμητική τους. Το «Γιαγκίνι» της Κατερίνας έρχεται να προστεθεί σε μια σειρά ανάλογων λογοτεχνημάτων, από τα «Ματωμένα Χώματα» (Κέδρος: Αθήνα 2008) και το «Οι νεκροί περιμένουν» (Ελληνικές Εκδόσεις: Αθήνα 2011) της Διδώς Σωτηρίου, «Το Νούμερο 31328» (Βιβλιοπωλείον της «Εστίας»: Αθήνα 1972) του Ηλία Βενέζη, η «Ιστορία ενός αιχμαλώτου» (Κέδρος: Αθήνα 1992) του Στρατή Δούκα, η «Ανατροπή» (Κέδρος: Αθήνα 1998) του Νίκου Θέμελη, το «Καιρός για θαύματα» (Κέδρος: Αθήνα 2005) του Κώστα Ακρίβου, «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» (Μεταίχμιο: Αθήνα 2022) του Ηλία Μαγκλίνη· ο κατάλογος είναι μεγάλος, ενδεικτικά αναφέρω τα παραπάνω μυθιστορήματα.

Τελειώνω με τις εξής βασικές κατ’ εμέ επισημάνσεις, ύστερα από δύο αναγνώσεις που έκανα στο «Γιαγκίνι». Η πρώτη ήταν διάβασμα ενός λογοτεχνικού έργου. Η δεύτερη ήταν για την σημερινή βιβλιοπαρουσίαση, ανάγνωση με προσωπικές αναζητήσεις για ζητήματα ιστορικά, κοινωνικά, ανθρωπολογικά, τα οποία ο αναγνώστης μπορεί να βρει διαβάζοντας το βιβλίο. Ποια είναι αυτά; Απαντώ ευθύς αμέσως.

Το «Γιαγκίνι» είναι αντιμιλιταριστικό λογοτέχνημα. Δεν χωρά αμφιβολία πως, δεν υπάρχει γενιά ανθρώπων που να μην έχει ζήσει πόλεμο. Τον 20ό αιώνα δύο γενιές έζησαν δύο παγκόσμιους πολέμους. Το ίδιο, όπως γνωρίζουμε, συμβαίνει και σήμερα. Στο πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα και ήδη μαίνονται δύο πόλεμοι, ένας στην Ουκρανία κι άλλος ένας στη Μέση Ανατολή. Ο πόλεμος, λοιπόν, ποτέ δεν έλειψε από την Ιστορία, θα πρέπει να τον παραδεχθούμε «όχι ως προσωρινό, αλλά ως μόνιμο χαρακτηριστικό της ιστορικής ζωής»[8] γράφει σ’ ένα δοκίμιό του ο αξέχαστος Χρήστος Μαλεβίτσης. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι μέσα στην ιστορία της ανθρωπότητας δεν έπαψαν να υπάρχουν αντιμιλιταριστικά κινήματα και αντιμιλιταριστικές ιδέες. Αυτό που με λογοτεχνική μαεστρία πετυχαίνει η Κατερίνα στο μυθιστόρημά της είναι η ανάδειξη τέτοιων στάσεων ζωής και κινημάτων. Αναφέρω το παράδειγμα του Μπάμπη. Διαβάζω το εξής απόσπασμα και θα νιώσετε το αντιπολεμικό πνεύμα του ήρωα: 

«Ο Μπάμπης ένα παλικάρι από το Βόλο, ήταν πολύ ανήσυχος. Τον Φλεβάρη που είχε περάσει και εν όψει της επικείμενης προώθησης του ελληνικού στρατού στη Μ. Ασία διοργανωθήκαν αντιπολεμικά συλλαλητήρια σε πολλές πόλεις της Ελλάδος, σε απάντηση στο φιλοπολεμικό κλίμα που καλλιεργούταν σε ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας. Μαζί με τα συλλαλητήρια οργανωθήκαν και πολλές απεργίες, οι οποίες είχαν οικονομικά και πολιτικά αιτήματα. Κορύφωση αυτού του αγώνα ήταν η πανεργατική απεργία και η εξέγερση στο Βόλο τον Φλεβάρη του ’21, μαζί με την απεργία των σιδηροδρομικών. Οι φαντάροι διατάχθηκαν να πυροβολήσουν τους εξεγερμένους. Αρνήθηκαν όμως, αποδεικνύοντας την λαϊκή αποδοχή που είχαν τα αντιπολεμικά αιτήματά τους μαζί και με την οκτάωρη εργασία που απαιτούσαν. Οι τριακόσιοι σιδηροδρομικοί που απέργησαν τιμωρήθηκαν όλοι με την επιστράτευσή τους στο μέτωπο. Ένα από αυτούς ήταν και ο Μπάμπης»[9]. 

Κι όταν ο Μπάμπης δίνει στον Γιώργη την παράνομη εφημερίδα «Φωνή του εργάτη», διαβάζοντάς την ο Γιώργης νιώθει πως, «να που ένας άλλος κόσμος παρουσιαζόταν μπροστά του, ακόμη μια μορφή σκλαβιάς που υπήρχε στις ζωές των ανθρώπων ανέκαθεν και έπρεπε να παλέψουν να την αποτινάξουν κι αυτή»[10].

Δεν χωρά αμφιβολία ότι, αυτές οι θέσεις της Κατερίνας για τον πόλεμο δείχνουν γιατί οι ρίζες κάθε πολέμου, είτε αυτός προέρχεται από το μίσος, την εχθρότητα, είτε από την επιδίωξη εξουσίας, αποσαθρώνονται και τα εξιλαστήρια θύματα, στρατιώτες και άμαχοι, είναι η «αιώνια επανάληψη μιας πλάνης»[11] όπως έλεγε ο Έρμαν Έσσε, όπου ο κόσμος πάντοτε θα είναι ένα σφαγείο, μια κρεατομηχανή, με την ειρήνη και την ελευθερία να είναι μια ουτοπία. Όμως, είναι όμορφο και ωραίο να ζει κανείς με ουτοπίες. Γιατί, ίσως, ρωτήσει κάποιος. «Η ουτοπία είναι στον ορίζοντα», γράφει ο Λατινοαμερικάνος συγγραφέας Εδουάρδο Γκαλεάνο στο βιβλίο του «Οι λέξεις ταξιδεύουν». Και συνεχίζει: «Περπατάω δύο βήματα, μετακινείται δύο βήματα πιο πέρα. Περπατώ δέκα βήματα και ο ορίζοντας τρέχει δέκα βήματα πιο μακριά. Όσο κι αν περπατήσω, δεν θα τον φτάσω ποτέ. Σε τι χρησιμεύει, λοιπόν, η ουτοπία; Χρησιμεύει σε αυτό: στο να μας κάνει να περπατάμε»[12]· «Το παράθυρο της ουτοπίας» τρέφεται από αγώνες και οράματα ανθρώπων που αντιστέκονται όχι μόνο ατομικά, αντιστέκονται κυρίως συλλογικά, παλεύοντας για αλλαγή ετούτο του κόσμου, αντιμάχονται την κοινωνική ανισότητα και αδικία. Στους ήρωες των κεφαλαίων για την «Απελευθέρωση», τον «Στράτο», τον Λευτέρη στη Λιέγη και τα ανθρακωρυχεία της[13], η Κατερίνα περιγράφει την ουτοπία ως ένα ορίζονται που, όσο τον πλησιάζουν οι παραπάνω ήρωες του βιβλίου, αυτός απομακρύνεται, τους δίνει όμως το κίνητρο για να προχωρήσουν μπροστά.

Στο «Γιαγκίνι» ο υποψιασμένος αναγνώστη θα βρει και θα προβληματιστεί πάνω σε ζητήματα που, πολλές φορές, σε πολλούς αναγνώστες είναι αθέατα. Καταγράφω μερικά. Αναμφίβολα η Μικρασιαστική Καταστροφή -τις συνέπειές της, δυστυχώς, πληρώνουμε ακόμη και σήμερα-, για την Ελλάδα στάθηκε το μεγαλύτερο ιστορικό γεγονός του 20ού αιώνα[14]. Ωστόσο, αναρωτηθήκαμε ποτέ ποια είναι η σημασία του «για τους αντίπαλους γείτονές μας, για όσους έβλεπαν τον ήλιο κάθε μέρα να βγαίνει από την άλλη μεριά του βουνού;» Τέσσερεις στίχοι από το ποίημα «Το έπος του πολέμου της Ανεξαρτησίας», που περιλαμβάνεται στο έργο «Ανθρώπινα Τοπία» του Τούρκου ποιητή Ναζίμ Χικμέτ (1902-1963), μας δείχνουν τον τρόπο πως ο καθένας μας μπορεί να «αστρονομίζεται»[15] όπως λέει ο Γιώργος Σέφερης σ’ ένα ποίημά του, την ίδια αγάπη που κι εμείς έχουμε για τα νησιά μας, τα χωριά μας και όλους τους ανθρώπους τους φυσικά. «Σα μια φοράδα / που φτάνει τρέχοντας απ’ την Ασία τη μακρινή, / με τεντωμένο το λαιμό κατά τη θάλασσα, / η χώρα τούτη είναι δικιά μας». Προσέξτε, χρειάζεται να διαβάσουμε πολύ καλά αυτούς τους στίχους –επιμένω πολύ καλά- για να μάθουμε στις επόμενες γενιές πως και άλλοι άνθρωποι αγαπούν την πατρίδα τους, όπως και εμείς βέβαια[16]. Στην ίδια ματιά του Χικμέτ, νομίζω, -επιτρέψτε μου, προσωπική θέση εκφράζω, έτσι το βλέπω- κινείται και η Κατερίνα. Στις τελευταίες δύο σελίδες του βιβλίου της, στη «Λαγκάδα. Αύγουστος 2025», γράφει τα εξής εκπληκτικά:

«Η σκούρα, χοντρή άμμος της, καθαρισμένη αυτή την εποχή από τα πλαστικά που ξεβράζει χωρίς καμιά φειδώ η απέναντι ακτή -μοναδική αταξία- μαζί με τα ξύλα και τα φύκια, και τα στρογγυλεμένα, πολύχρωμα βοτσαλάκια, δημιουργούν μοναδικά σχέδια. Τα νερά, κρυστάλλινα, διάφανα και πεντακάθαρα, αντανακλούν το φως του ήλιου με αποχρώσεις που κυμαίνονται από το βαθύ μπλε ως το τιρκουάζ. Αριστερά και δεξιά οι πλαγιές με τα βράχια και τη βλάστηση από τους ελαιώνες που βουτούν στη θάλασσα και καθρεφτίζονται στα νερά· στη μέση ένα χρυσαφένιο φωτεινό μονοπάτι ενώνει τους δύο αντικατοπτρισμούς. Αυτή η αρμονική ένωση δρα καταλυτικά στην ψυχή της. Η πλάση πάντα δείχνει το δρόμο που θα έπρεπε να πορεύονται οι ζωές των ανθρώπων. Μακάρι να γινόταν ορατός σε όλους. Οι ακτίνες του ήλιου, σαν λιωμένο χρυσάφι, δημιουργούν την αίσθηση ότι χιλιάδες μικρά διαμαντάκια παιχνιδίζουν πάνω στα νερά. Νιώθει την ευλογία στην ψυχή της, ευγνώμων που είναι εκεί και καταφέρνει να ζει τις στιγμές.

»Λείπουν οι γενιές των ανθρώπων της, που πορεύτηκαν εκεί. Λείπει και ο “Άγιος Νικόλας”, η όμορφη, γαλάζια βάρκα με τα πλουμιστά πλαϊνά της, που ήταν αραγμένη πάντα εκεί στην ακροθαλασσιά, κομμάτι κι εκείνη αυτού του μεγαλείου.

»Το βλέμμα της χάθηκε μακριά στα Μοσχονήσια, εκεί στην απέναντι στεριά. Όμως ο χρόνος είναι μόνο ένας καμβάς πάνω στον οποίο κεντιέται το παρόν…»[17].

Το «Γιαγκίνι» είναι ο προσωπικός πνευματικός κάματος της Κατρίνας, η δική της αναμέτρηση με ιστορικά γεγονότα, μακριά από παραβιάσεις των ιστορικών γεγονότων, είναι η δική της ματιά σ’ αυτά, βγαλμένη μέσα από μαρτυρίες κοντινών της προσώπων, και ταυτόχρονα η αναζήτησή της σε ιστορικές πηγές και βιβλιογραφία για την περίοδο που καταπιάνεται.

Κυρίες και κύριοι, διαβάστε το βιβλίο, αξίζει να το διαβάσουν και τα παιδιά σας, οι μαθητές, που σήμερα βρίσκονται στις τάξεις των σχολείων, που δεν αγαπούν το μάθημα τις Ιστορίας, το βαριούνται και καλά κάνουν, αφού όσοι το διδάσκουμε αρκούμαστε μόνο στο αν οι μαθητές μας θα αποκτήσουν δεξιότητες κι όχι γερό και δημοκρατικό ιστορικό κριτήριο. Οι επόμενες γενιές είναι καταδικασμένες να ματώσουν θανάσιμα και να ρημάξουν, αν δεν τους δώσουμε τις ευκαιρίες να διαβάσουν και ιστορικά λογοτεχνήματα, να γυρίσουν δηλαδή πίσω σε μήτρες κοινές τόπων όπως λόγου χάρη είναι ο Μανταμάδος, με ιστορικά δέντρα, με κλωνιά και περικλώνια, απλωμένα σε οικογενειακές ιστορίες σαν κι αυτή της Κατερίνας.

[1] Ομιλία που έγινε στην παρουσία του βιβλίου της κας Κατερίνας Καραμανώλη, «Γιαγκίνι», το βράδυ της 17ης Αυγούστου 2026, στον φιλόξενο κι όμορφο χώρο της Δημοτικής Πινακοθήκης Μυτιλήνης: Αρχοντικό Χαλίμ Μπέη.

[2] Για την Προφορική Ιστορία βλ. Abrams, Lynn. (2016). Θεωρία Προφορικής Ιστορίας, μτφρ. Λουκάς Ρινόπουλος. Αθήνα: Πλέθρον. Σημαντική και η ιστοσελίδα της Ομάδας Προφορικής Ιστορίας: http://oralhistorygroups.gr/

[3] Για την Τοπική Ιστορία της Λέσβου βλ. Αναγνώστου, Στρατής. (2011). Τοπική Ιστορία. Αναφορές στη Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία της Λέσβου. Μυτιλήνη: Εντελέχεια.

[4] Για τη σχέση του συγγραφέα με τον αναγνώστη βλ. Τζιόβας, Δημήτρης. (1987). «Από το συγγραφέα στον αναγνώστη. Η κρίση του υποκειμένου στη θεωρία της Λογοτεχνίας» και «Η έννοια του αναγνώστη στη θεωρία της Λογοτεχνίας». Στο Μετά την Αισθητική. Θεωρητικές δοκιμές και ερμηνευτικές αναγνώσεις της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Αθήνα: Γνώση, σσ. 197-258.

[5] Για τη μυθοπλασία σημαντικά όσα γράφει ο Τζιόβας, Δημήτρης, «Ο μεταμοντερνισμός και η υπέρβαση της μυθοπλασίας», όπ. π., σσ. 285-300.

[6] Καραμανώλη, Κατερίνα. (2026). Γιαγκίνι. Αθήνα: Ταξιδευτής, σ. 68.

[7] Όπ.π., σ. 211.

[8] Μαλεβίτσης, Χρήστος. (1993). «Ο πόλεμος». Στο Δοκίμια ιδεών. Αθήνα: Δωδώνη, σ. 71.

[9] Καραμανώλη, Κατερίνα., Όπ. π., σ. 79.

[10] Όπ. π., σ. 83.

[11] Για τον πόλεμο και την ειρήνη, μια συλλογή από δοκίμια, άρθρα και επιστολές του Έσσε, γραμμένα μεταξύ του 1914 και 1948, βρίσκονται στη γερμανική έκδοση με τίτλο: «Krieg und Frieden» (Πόλεμος και Ειρήνη). Μεταφρασμένα στην ελληνική γλώσσα αποσπάσματα, ο αναγνώστης μπορεί να βρει σε διάφορα περιοδικά· ένα από αυτά είναι το παλιό κλασικό περιοδικό «ελευθερίας και γλώσσας», «φυλλάδιο προβληματισμού της νεότητας», η Ευθύνη, στο τεύχος 40, (1975), το οποίο διηύθυνε ο Κώστας Τσιρόπουλος. 

[12] Galeano, Eduardo. (2013). Οι λέξεις ταξιδεύουν με τα χαρακτικά του Jose Borges, μτφρ. Παναγιώτης Σουλτάνης. Αθήνα: Πάπυρος, σ. 299.

[13] Καραμανώλη, Κατερίνα., όπ.π., σσ. 252κ.έ.

[14] Η βιβλιογραφία για τη Μικρασιατική Εκστρατεία και τη Μικρασιατική Καταστροφή είναι μεγάλη. Εδώ, ας μού επιτρέπει ο αναγνώστης να αναφέρω δύο βιβλία του πανεπιστημιακού διδασκάλου μου Αθανασίου Ι. Καραθανάση τα οποία θεωρώ σημαντικά. Τα Μικρασιατικά μου, Εκδόσεις Κυριακίδη ΙΚΕ: Θεσσαλονίκη 2017 & Η Μικρασιατική Εκστρατεία. Εμείς δεν νικηθήκαμεν ποτέ! Εκδόσεις Κ & Μ. Αντ. Σταμούλη: Θεσσαλονίκη 2022.

[15] Σεφέρης, Γιώργος. (2000). «Το ύφος μιας μέρας». Στο Ποιήματα. Αθήνα: ίκαρος, σ. 17.

[16] Τα παραπάνω αποσπάσματα, σε μια καταγραφή του Ζήσιμου Λορεντζάτου. (2009). Collectanea. Αθήνα: Δόμος, σσ. 220-221 [431].

[17] Καραμανώλη, Κατερίνα., όπ.π., σσ. 299-300.

Αφιερωμένο, τέτοιες ημέρες, σε όλους τους βαθύτατα ευλαβείς πολιτικούς ημών

Του ΜΑΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗ

«Ουαί υμίν γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριταί». Ο Κύριος.

Νομίζω ότι ο αχώρητος Θεός, μέσα στην άπειρη απεραντοσύνη της μοναξιάς Του, πρέπει να πλήττει θανάσιμα με τις αενάως επαναλαμβανόμενες,πλην αδιαλείπτως ομοιόμορφες, προσευχές των υποκειμένων Του. Ιδιαίτερα με εκείνες τις ξεδιάντροπα υμνητικές που Τον δοξάζουν δουλικά λέγοντας Του τ' αυτονόητα - ότι είναι ο όντως Ων, ο Παντοδύναμος, ο Πανάγαθος, ο Άχρονος κ.λπ. Ο Θεός, όμως, δεν είναι ανασφαλής, ξέρει καλά ποιος είναι. Ως Πάνσοφος! Ανασφαλής είναι ο άνθρωπος. Επειδή δεν ξέρει. Επίσης, έχω την υποψία ότι ιδιαίτερα ο Χριστός - που πήρε παραμάζωμα τους λογής εμπόρους από το Ναό - θυμώνει με τους γλείφτες. Δηλαδή τους επαγγελματίες θρησκόληπτους. Ενώ, αντίθετα, πρέπει να διασκεδάζει αφάνταστα με τους βλάσφημους.

Θα πρέπει να γουστάρει την αποκοτιά τους. Να Τον προκαλούν, να Τον καθυβρίζουν ως ίσοι προς ίσο και, επιπλέον, να ερωτοτροπούν λόγω και διανοία με τη Μητέρα του! Αυτός ο βέβηλος ερωτισμός των πληβείων του κόσμου τούτου μάλλον Τον κάνει να θυμάται με νοσταλγία τα επίγεια, ελάχιστα νιάτα Του. Τι θεολογική ειρωνεία! Αναστήθηκε τριάντα τριών χρόνων για να μην ξαναγίνει ποτέ πια νέος. Να καταστεί για πάντα ο Παλαιός των Ημερών... Νυν και αεί! Άπαγε της βλασφημίας!

Άρα και η βλασφημία, σκέφτομαι, είναι είδος προσευχής από την ανάποδη. Μια ενεργητική επίκληση που δεν γίνεται με τους συνήθεις τρόπους των θρησκόληπτων αλλά με τον αλήτικο τσαμπουκά του μόρτη. Μια επιμειξία του παγανισμού με τον Χριστιανισμό που επιβιώνει λόγω της δημοφιλίας της. Η βίαιη οικειοποίηση, μ' άλλα λόγια, του θείου εκτός του τυπικού τελετουργικού. Η βλασφημία όθεν είναι προσωπική, ερωτική σχέση με το υπερβατικό. Μόνο ένας που θρησκεύεται, έστω και έτσι, δηλαδή υποσυνείδητα, μπορεί να εκτονώνεται βλασφημώντας. Μόνο κάποιος που έχει εμπειρία του ιερού, μπορεί να προκαλεί το ιερό, την ύπατη μορφή εξουσίας. Απλά, θεολογικά μαθηματικά.

Προσωπικά πιστεύω ότι ο άνθρωπος έπλασε τους θεούς του κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση. Κι όχι το αντίθετο. Κι ότι η σύλληψη της έννοιας ενός όντος ανόλεθρου και αιωνίου και της συνακόλουθης θρησκείας που το περιέχει και του δόγματος που το περιχωρεί, αποτελεί το υψηλότερο μας πολιτιστικό επίτευγμα. Το opus magnum της φυλής των ανθρώπων. Το μέγιστο δημιούργημα μας.

Κι αυτό σάς το λέει ένας άθεος ήρεμα. Άθεος μεν, χριστιανός Ορθόδοξος δε. Όλα κι όλα. Ήρεμα οπωσδήποτε. Αφού αυτή είναι και η κουλτούρα και η παιδεία μου. Οι Χαιρετισμοί, η νεκρώσιμη ακολουθία, τα εγκώμια και η περιφορά του Επιταφίου, οι Παρακλήσεις του Δεκαπενταύγουστου και τα ρεμπέτικα. Όπως τα βίωσα από παιδί στα Ταμπούρια του Πειραιά και τον Άγιο Δημήτριο. Στις ιερές ακολουθίες του οποίου, ιδιαίτερα στους Εσπερινούς και στα Απόδειπνα - τί λέξη - άσκησα τα ελληνικά μου. Νιώθω άρα και δέος και τρόμο για ότι αγνοώ αλλά δεν καταδέχομαι μεταφυσικές παρηγοριές. Ο θάνατος μου είναι ότι πιο αιώνιο διαθέτω ως ανθρώπινο ον και για αυτό τον αναμένω με περιέργεια. Ενώ το σώμα μου είναι η ψυχή μου, αιώνια θνητό και γενναίο στον αφανισμό του. Χωρίς ελπίδα αναστάσεως.

Φωτό: Ο ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου στο Πάνω Χωριό Ηρακλειάς. Μία Εκκλησία παμπάλαιη που ανακαινίστηκε πρόσφατα και που το μαρμάρινο της τέμπλο φιλοτέχνησε ο Φιλιππότης ο νεότερος γύρω στα 1990. Ο ιερομόναχος που ιερουργεί ανήμερα της γιορτής της Παναγίας είναι ένας από τους τρεις μοναχούς που απομένουν στη Μονή Χοζοβιώτισσας Αμοργού. Σύντομα θα επιστρέψει στο νησί του. Ένας ρασοφόρος Οδυσσέας των μικρών Κυκλάδων. Του ομφαλού της καθ' ημάς Ανατολής.

Σημ. Ένας ναός είναι, πάνω απ' όλα, η σύνθεση αρχιτεκτονικής, γλυπτικής και ζωγραφικής. Και στην αρχαιότητα και στον μεσαίωνα και στα νεότερα χρόνια. Το θείο αναδύεται μέσα από την αισθητική και ότι πεθαίνει νικημένο από τη ζωή, αν αξίζει, είναι η τέχνη μόνο που το ανασταίνει. Η δικιά μας αθανασία, η αιωνιότητας των θνητών, η φτιαγμένη με απολύτως χοϊκά υλικά.

Τέλος, η ιδιωτική εκκλησία των Ταξιαρχών στον Άγιο Γεώργιο Ηρακλειάς που χτίστηκε το 1894 από τους Στεφανίδηδες και ανήκουν σήμερα στην οικογένεια των Δανέζηδων...

Φέρει ενσωματωμένα, αρχιτεκτονικά στοιχεία από προηγούμενο, ειδωλολατρικό ναό που είχε ανεγερθεί στο ίδιο σημείο. Χαρακτηριστικός είναι ο κίονας που χωρίζει τις δύο καμπάνες του κωδωνοστασίου. Είναι μονόλιθος με δωρικό κιονόκρανο και φέρει εγχάρακτο σταυρό εξορκισμού. Έτσι γίνονταν η οικείωση - ενσωμάτωση του παρελθόντος. Ένα είδος προσευχής από την ανάποδη κι εδώ. Μια βλασφημία που κατέστη ευλογία.

ΠΗΓΗ: ΜΑΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ

Led Zeppelin

ΠΗΓΗ: Austin City Limits

Στην οδό Αριστοτέλους, κάπου στα 1984, φοιτητής, στο υπόγειο του βιβλιοπωλείου Μπαρμπουνάκη, αγόρασα τα Τραγούδια των Led Zeppelin, σε μετάφραση Γιώργου Θεοφίλου. 100 δραχμές· η τιμή ακόμη βρίσκεται στην πρώτη λευκή σελίδα του βιβλίου. Το βιβλιαράκι αυτό είχε εκδώσει ο Οργανισμός Βιβλίου ΜΠΑΡΜΠΟΥΝΑΚΗΣ, στη Θεσσαλονίκη το 1980.

Ένα εξαιρετικό άρθρο κι ένα πολύ καλό σχόλιο για τον Στέλιο Ράμφο

Στέλιος Ράμφος: σταθερά ερωτήματα και μεταστροφές

Του ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ

 

Ο Στέλιος Ράμφος (αριστερά) και ο Σταύρος Ζουμπουλάκης στο Παρίσι, τον Ιούνιο του 1978, μετά την υποστήριξη της διατριβής του πρώτου στη Σορβόννη. ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Ο Στέλιος Ράμφος προτού φύγει το 1965 για το Παρίσι θήτευσε και αυτός στην Αριστερά -ήταν μέλος της ΕΔΑ- και πρωταγωνίστησε στο αριστερό φοιτητικό κίνημα, στην έκδοση της περίφημης Πανσπουδαστικής και στο 4ο Πανσπουδαστικό Συνέδριο τον Απρίλιο του 1963. Όποια και αν είναι η σημασία αυτής της δράσης για την ιστορία του αριστερού κινήματος της δεκαετίας του ’60 ή για την προσωπική του βιογραφία, αφορά πάντως την προϊστορία του έργου του, και όχι το ίδιο του το έργο, το οποίο άρχισε να χτίζεται στο Παρίσι με την εντατική σπουδή της Αρχαίας Ελλάδας.

Οι πρώτοι καρποί αυτής της σπουδής θα δημοσιευτούν στα γαλλικά, στον πρώτο (1971) και στον δεύτερο τόμο (1972) της Φιλοσοφίας, της επετηρίδας του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Φιλοσοφίας της Ακαδημίας Αθηνών. Μολονότι η μελέτη του της αρχαίας φιλοσοφίας δεν είχε ακαδημαϊκό χαρακτήρα, αλλά υπηρετούσε προσωπικές πνευματικές αναζητήσεις και επιδιώξεις, όταν επέστρεψε οριστικά στην Ελλάδα, το 1974, αποφάσισε να διεκδικήσει πανεπιστημιακή έδρα, οπότε χρειαζόταν διατριβή. Μπήκε έτσι στον ζυγό του κατεξοχήν ακαδημαϊκού είδους πνευματικής εργασίας, με επόπτη τον καθηγητή της Σορβόννης Πιερ Ωμπάνκ (Pierre Aubenque), έναν από τους κορυφαίους τότε μελετητές της αρχαίας φιλοσοφίας στον κόσμο. Δεν θέλησε όμως και δεν άντεχε ψυχικά να συμμορφωθεί με τις αυστηρές ακαδημαϊκές προδιαγραφές του είδους, οπότε κατέθεσε τη διατριβή του για τον Πλάτωνα, χωρίς υποσημειώσεις και χωρίς βιβλιογραφία. Το επιχείρημά του ήταν αποστομωτικό: δεν παραπέμπω πουθενά, γιατί αυτά που γράφω δεν τα έχει πει κανείς άλλος. Αναγκάστηκε ωστόσο την τελευταία στιγμή να υποχωρήσει και έσπευσε στη Βιβλιοθήκη της Σορβόννης να προσθέσει βιβλιογραφία. Η επιτροπή κρίσεως της διατριβής του ήταν, και με δική του επιθυμία, ό,τι πιο απαιτητικό μπορούσε να υπάρξει, δείγμα και αυτό της μεγάλης αυτοπεποίθησής του. Ήμουν παρών κατά την υποστήριξή της, τον Ιούνιο του 1978, και δεν ξεχάσω ποτέ το εγκώμιο του Εμμανουήλ Λεβινάς, ο οποίος ξεκινούσε κάθε ενότητα της τοποθέτησής του με τη φράση «σας τιμώ για …» («je vous rends hommage…»), με μόνη επιφύλαξη -και σωστά- την απόδοση μονοθεϊσμού στον Πλάτωνα. Το ότι παρά τη διατριβή της Σορβόννης η υποψηφιότητα του Ράμφου στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών την ίδια χρονιά (1978) απορρίφθηκε δεν αφορά τον ίδιο αλλά μάλλον το Πανεπιστήμιο.

Το πρώτο βιβλίο του Ράμφου στα ελληνικά είναι ο «Τόπος υπερουράνιος» (1975), το οποίο εξέδωσε ιδίοις αναλώμασι. Θυμίζω την αρχική φράση: «Αυτός ο τόπος είναι η Ελλάδα». Επιστρέφει πανηγυρικά στην Αρχαία Ελλάδα («ό,τι λέω το χρωστώ στους αρχαίους», σ. 40), για να κηρύξει την ιδέα της παράδοσης ως δημιουργικότητας και την ενότητα Αρχαίας Ελλάδας και Βυζαντίου, Πλάτωνα και Χριστού («ο Χριστός γεννήθηκε στην Ελλάδα», σ. 20). Το μικρό βιβλίο γραμμένο με την έξαρση του μανιφέστου, αποφαίνεται και χρησμολογεί, δεν επιχειρηματολογεί, και αποκαλύπτει εξαρχής πώς αντιλαμβάνεται το πνευματικό του εγχείρημα ο Ράμφος: δεν θέλει απλώς να μιλήσει και να λυτρώσει την ψυχή του, θέλει να ταράξει τα νερά, να ξεσηκώσει, να καθοδηγήσει. Θα προσθέσω ότι το υφολογικό επίτευγμα του «Τόπου Υπερουράνιου» ο Ράμφος δεν το κατάφερε έκτοτε σε κανένα από τα υπόλοιπα βιβλία του.

Θα μπορούσαμε να χωρίσουμε το έργο του Ράμφου σε τρεις περιόδους: αρχαία Ελλάδα και πλατωνισμός, Ορθοδοξία, εκσυγχρονισμός και εξατομίκευση. Η πρώτη διατρέχει όλο το έργο, μέσα στη γενική αποδοχή -ποιος δεν θαυμάζει την αρχαία Ελλάδα;- αλλά η τρίτη, που η αρχή της ορίζεται με το βιβλίο του «Ο καημός του ενός» (Αρμός, 2000), δεν αποτελεί απλώς μετακίνηση από τη δεύτερη, στον ίδιο πάντως δρόμο, αλλά άρνησή της. Και οι τρεις περίοδοι ωστόσο, όση και αν είναι η διαφορά και αντιφορά μεταξύ τους, ενοποιούνται από τα κεντρικά και σταθερά ερωτήματα της σκέψης του Ράμφου, που είναι η μοίρα του Νέου Ελληνισμού στον σύγχρονο κόσμο και η συγκρότηση μιας κοινωνίας ανθρώπων με εσωτερικότητα, δηλαδή με αυτογνωσία και ευθύνη. Αν η διεκδίκηση και κατάκτηση μιας ξεχωριστής δημιουργικής θέσης της Ελλάδας δεν μπορεί να γίνει με την αναγέννηση της ελληνικής σκέψης, με οδηγό τον Πλάτωνα, επειδή ακριβώς ο πλατωνισμός δεν έχει ιστορική σάρκα στον σημερινό κόσμο, αυτό θα μπορούσε να γίνει με την Ορθοδοξία, γεγονός που σημαίνει ότι η προσχώρηση του Ράμφου στην Ορθοδοξία δεν γίνεται με όρους πίστης αλλά με όρους πολιτιστικής ταυτότητας και ιστορικού ρόλου. Η δεύτερη αυτή περίοδος έδωσε αρκετούς συγγραφικούς καρπούς, άλλους ώριμους, όπως οι «Πελεκάνοι Ερημικοί» (Αρμός 1994), ένα από τα καλύτερα βιβλία του Ράμφου γενικά, και άλλους ρηχούς, όπως «Η Πολιτεία του Νέου Θεολόγου» (Κέδρος, 1981), αφιερωμένο στην Ορθόδοξη Εκκλησία, την κιβωτό του ελληνισμού (όχι της πίστης). Εννοείται πως όταν λέω εδώ ότι η προσχώρηση του Ράμφου στην Ορθοδοξία δεν έγινε με όρους πίστης, δεν κρίνω αν μέσα στην ψυχή του πίστευε ή δεν πίστευε στον Χριστό -άλλος είναι αρμόδιος να το κρίνει αυτό-, αναφέρομαι αποκλειστικά σε όσα γράφει στα βιβλία του.

Από τον «Καημό του ενός» και μετά ο Ράμφος δεν εγκαταλείπει απλώς την Ορθοδοξία, αλλά από εκεί που τη θεωρούσε μεγάλο πνευματικό πλούτο, τη θεωρεί τώρα εμπόδιο και τροχοπέδη για τη γόνιμη πορεία του Νέου Ελληνισμού στον σύγχρονο κόσμο και για μια κοινωνία ανθρώπων δημιουργικών και υπεύθυνων. Κατά τη γνώμη του, όλα κρίθηκαν μεταξύ του 10ου και 12ου αιώνα, όταν το Βυζάντιο δεν κατάφερε αυτό που κατάφερε η Δύση, δηλαδή τη συνύπαρξη του σχεδίου της Θείας Οικονομίας με ένα εγκόσμιο σχέδιο που να παίρνει στα σοβαρά τις ανθρώπινες δυνάμεις (σ. 106). Δεν μπορώ να συζητήσω εδώ αναλυτικά το επιχείρημά του, αλλά μόνο να θέσω το ερώτημα: πόσο είναι δυνατό μια πνευματική πρόταση του 12ου αιώνα να καθορίζει ιστορικά τον σημερινή ελληνική κοινωνία και τον ψυχισμό του σημερινού Έλληνα; Ο Ράμφος πάντως θα συνεχίσει προς την ίδια κατεύθυνση και δέκα χρόνια αργότερα, στο βιβλίο του «Το αδιανόητο τίποτα» (Αρμός, 2010) θα αναζητήσει τις ρίζες νεοελληνικού μηδενισμού στη Φιλοκαλία.

Ο Στέλιος Ράμφος είναι πια το έργο του. Ας στραφούμε σε αυτό και ας το μελετήσουμε με την προσοχή που του αξίζει, αφήνοντας στην άκρη πάθη και αντιδράσεις, που προκαλούσαν κυρίως οι παρεμβάσεις του στην επικαιρότητα. Σε αυτή τη μελέτη κεντρική θέση θα λάβουν ασφαλώς οι μεταστροφές και οι μετακινήσεις του, αλλά ας μην τις αντιμετωπίσουμε ηθικολογικά, είτε θετικά, ως έκφραση διανοητικού δυναμισμού και πνευματικής ειλικρίνειας, είτε αρνητικά, ως έκφραση ιδεολογικού καιροσκοπισμού. Oι μεταστροφές του, σε συνάρτηση με τα σταθερά ερωτήματά του, μας αφορούν και εμάς, ατομικά και συλλογικά.

ΠΗΓΗ: Σταύρος Ζουμπουλάκης

Στέλιος Ράμφος ως σημείο συνάντησης

Του ΜΑΝΩΛΗ ΒΑΡΔΗ

Ο αποδημήσας Ράμφος ήταν πράγματι το σημείο συνάντησης των μετανεωτερικών φιλελεύθερων αριστερών και των συντηρητικών δυτικο-σπουδαγμένων. Αυτό το κατόρθωσε αφού διήνυσε την «επώδυνη» οδό της ορθόδοξης πνευματικότητας. Πολλά μπορεί να πει κανείς: για την πλατωνίζουσα ή νεο-πλατωνίζουσα σκέψη του, για την έπαρσι των μη παραπομπών (α λα Νίτσε), για τον ιδιαίτερο πάντα λόγο του, για την Γαλλικότητα του, για τις συνάξεις με τις εύπορες Κυρίες των Βορείων Προαστείων. Για μένα, η σημαντικώτερη όλων προσφορά του ήταν η ανάδειξη του χρονισμού της Ορθοδοξίας, όσο κι αν αυτό με ξενίζει. Είναι ένα πολύ σημαντικό και πάντα επίκαιρο θέμα. Ακόμα και η ταύτισι της ορθόδοξης ψυχής με τον υπαρκτό παλαιοκομμουνισμό δεν ήταν λάθος εκ μέρους του, μολονότι είχε μία ιδεολογική εργαλειοποίησι από πίσω της. Θυμάμαι πολύ καλά τα σχόλια του, δίκην επιφυλλίδων, για τα γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου και για τα ομόφυλα ζευγάρια. Ήταν του δε πόιντ! Καλό ταξίδι να’ χει. Μας λείπουν τέτοιες προσωπικότητες. Μας κουράζουν οι οπαδοί τους.

ΠΗΓΗ: manolisgvardis