Την 24η Αυγούστου μνημονεύουμε Άγιο Κοσμά τον Αιτωλό

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Την 24η Αυγούστου μνημονεύουμε Άγιο Κοσμά των Αιτωλό. Λησμονημένος Άγιος και «παιδαγωγός». Μέχρι το 1940 ήταν σχεδόν άγνωστος. Από την αφάνεια τον έφερε στο φως ο ιστορικός Φάνης Μιχαλόπουλος, με το σημαντικότερο έργο του: Κοσμάς ο Αιτωλός ο Εθναπόστολος, βιογραφώντας τον ως έναν από τους μεγαλύτερους διδασκάλους του σκλαβωμένου στους Τούρκους Γένους. Αρκετά χρόνια αργότερα ο Μάρκος Γκιόλας έγραψε το βιβλίο: Ο Κοσμάς Αιτωλός και η εποχή του, βιβλίο που ο Κ. Θ. Δημαράς χαρακτήρισε «ευσυνείδητη προσπέλαση προς το θέμα», πλήρη και άρτια μελέτη (Σύμμεικτα, Α΄. Από την παιδεία στη λογοτεχνία. Σπουδαστήριο Νέου Ελληνισμού, Αθήνα 2000. Ο τόμος συγκεντρώνει άρθρα του Δημαρά στην εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ. Το άρθρο - βιβλιοκρισία δημοσιεύθηκε στις 29 Σεπτεμβρίου 1972). Τέλος, επτά χρόνια αργότερα, το 1979, ο Ιωάννης Β. Μενούνος, μας χάρισε την έκδοση των Διδαχών του Πατροκοσμά: Κοσμά του Αιτωλού Διδαχές (και Βιογραφία), εκδ. Τήνος. Έκτοτε, συνέδρια και άλλες μελέτες, άλλες αυτοτελείς κι άλλες δημοσιευμένες σε περιοδικά, μας έχουν δώσει ένα πλουσιότατο αμητό για την προσωπικότητα και την προσφορά του Πατροκοσμά στο Γένος. Από το βιβλίο του Κώστα Σαρδελή: Το Συναξάρι του Γένους, μέρα που ‘ναι μνήμης του Πατροκοσμά, καταγράφω μια ενθύμηση, που δείχνει τη μακρά διάρκεια της φήμης του στην εκπαίδευση, μέχρι τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα. Σήμερα, στη σημερινή εκπαίδευση ο Πατροκοσμάς, δυστυχώς, δεν αναφέρεται σε κανένα σχολικό βιβλίο ή, αν αναφέρεται, μνημονεύεται μόνο το όνομά του. Γράφει ο Σαρδελής: «Στην περιοχή της Παραμυθιάς, ως τα 1913 ακόμα τα μαθητούδια λέγανε στο σχολειό τους τούτη την προσευχή: “Έφεξε το φως / προσκυνούμεν το Χριστό / και τον Τίμιο Σταυρό / και τον Άγιο Κοσμά / που παιδεύτηκε για μας / να βοηθάει το δάσκαλό μας / και τον Οίκο του Πατρός μας”» (σ. 232).

Η γνωστή χαλκογραφία του Καλλίνικου Μυτιληναίου (1829), με εικόνα και σκηνές από τη ζωή του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού· [ΠΗΓΗ: Πρακτικά Συνεδρίου: Σύναξις. Ευγένιος ο Αιτωλός και η εποχή του (Καρπενήσιον, 12 - 14 Οκτωβρίου 1986). Αθήναι 1086, σ. 579]. Σ’ αυτή τη χαλκογραφία βασίστηκε και εικονογραφική παράσταση του 1856 η οποία βρίσκεται στον Μητροπολιτικό Ναού Ευαγγελίστρια Πατρών.

Με αφορμή τη μνήμη του Οσίου Ευγένιου Γιαννούλη του Αιτωλού (5η Αυγούστου)

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Στο αξεπέραστο μέχρι σήμερα βιβλίο του Το Συναξάρι του Γένους ο Κώστας Σαρδελής, βιογραφώντας την προσωπικότητα και αξιολογώντας το παιδευτικό έργο του Οσίου Ευγένιου Γιαννούλη που η Εκκλησία μας σήμερα μνημονεύει, υποστηρίζει πως, οι Σχολές των Αγράφων, στον σημερινό φιλίστορα αναγνώστη, είναι δύσκολο να κατανοηθούν αν δεν λάβει υπόψη του την εποχή και τον τόπο όπου λειτούργησαν και μεγαλούργησαν. Πέραν του άγονου και τραχύ όμως τόπου, ο φιλίστωρ αναγνώστης οφείλει να σκεφτεί και το βαθύ σκοτάδι της σκλαβιάς του υπόδουλου Ελληνισμού στον Τούρκο δυνάστη. 

Εδώ, λοιπόν, το κατόρθωμα του Οσίου Ευγενίου και η τεράστια συνεισφορά του στις Σχολές της κατώτερης και ανώτερης στοιχειώδους μορφώσεως όπως τότε ονομαζόταν, στα σημερινά δεδομένα, πράγματι, φαίνεται απίστευτο. Εξού και ο χαρακτηρισμός του από τον Κώστα Σαρδελή ως «κορυφαία λαοπαιδευτική μορφή της σκλαβωμένης Ρωμιοσύνης».

Σ’ αυτό το πλαίσιο όπου η Εκκλησία στα δύσκολα χρόνια της Τουρκοκρατίας διαδραμάτισε σημαντικότατο ρόλο στη διάσωση της πίστης και της γλώσσας του λαού μας, ο Κώστας Σαρδελής κάνει μια ακόμα σημαντική διαπίστωση η οποία αφορά τον κλήρο και το ράσο. Γράφει ο Σαρδελής: «Φοβάμαι πως δεν έχουμε καταλάβει ορισμένα φαινόμενα της νεοελληνικής μας ιστορίας. Θα ‘λεγα πιστεύω, ότι δεν έχουμε κατανοήσει σ’ όλο τους το βάθος μερικές κορυφαίες στιγμές του νεοελληνικού μας πολιτισμού, όπως λόγο χάρη αυτή εδώ των Σχολών των Αγράφων. Και δεν εννοώ, φυσικά, τους πέντ’ έξι ερευνητές. Επιπόλαιοι, δεν ήταν δυνατό να συγκεντρώσουμε, για λίγο, την προσοχή μας στο παιδευτικό θαύμα της Ευρυτανίας, παθιασμένοι απ’ το “προγονικό μεγαλείο” (να το αξιοποιήσουμε κι’ αυτό, τουλάχιστο όσο έπρεπε) δεν “βάλαμε αυτί” στη φωνή του Γένους μας, της σταυρωμένης δόξας. Και δεν προσπαθήσαμε –αθάνατοι αγνώμονες- να στοχαστούμε μια μόνο στιγμούλα τι συμβολίζει για μας, ποια μεγαλεία κρύβει για μας το ράσο, η παράξενη αυτή σημαία της Ελληνορθόδοξης ιδέας. Ο Πατριάρχης Ιωακείμ ο Γ’ (1834-1912), σε μια του φράση, θα δώσει στον Γάλλο δημοσιογράφο Deschamps τη φοβερή τούτη απάντηση: “Τι με θωρείτε, κύριε; Δεν βλέπετε ίσως το άσπρο ράσο του Ποντίφικος; Μα το προνόμιο του μαύρου ράσου το κατέχω μόνο εγώ. Φέρω το πένθος του Γένους μου”. Κι ο Γάλλος καλαμαράς αφού γέμισε τον χαρτοφύλακά του με ντροπή (λέξη που δεν θα την γνώριζε προφανώς), υποχρεώθηκε να κάμει κανονική μεταβολή και να φύγει» (ΚΩΣΤΑΣ ΣΑΡΔΕΛΗΣ. (2000). Το Συναξάρι του Γένους. Αθήνα: Αρμός, σσ. 177-178).

Από τα παραπάνω γίνεται, νομίζω, αντιληπτό το γεγονός γιατί η επιβίωση του Γένους μας και η πνευματική συνέχεια του Ελληνισμού, στη μακρόσυρτη δουλεία μας στον Τούρκο δυνάστη, κατά κύριο λόγο, οφείλεται στη Εκκλησία και το κλήρο της.

Ο Όσιος Ευγένιος διδάσκων από του “Βήματος” εις τον περίβολον της Σχολής Βραγγιανών· καθήμενος ο μαθητής και βιογράφος του Αναστάσιος Γόρδιος. (Φορητή εικών, έργον Βασιλείου Κοκοράκη· συλλογή Παναγιώτου Κ. Βλάχου).

ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: Σύναξις. Ευγένιος ο Αιτωλός και η εποχή του. Πρακτικά Επιστημονικού Συνεδρίου (Καρπενήσιον, 12-14 Οκτωβρίου 1984). Επιμέλεια Παναγιώτου Κων. Βλάχου. Αθήναι 1986, σ. 9.

Για την αγνωσία (αμυαλιά) κομματανθρώπων, παλαιότερων και σημερινών, παράδειγμα φωτεινό ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης

Σχολιάζει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Σ’ ένα από τα καλύτερα βιογραφικά μυθιστορήματα που έχω διαβάσει για τον Κωστή Παλαμά, του οποίου εφέτος συμπληρώνονται 160 χρόνια από τη γέννησή του, ο συγγραφέας Κώστας Σαρδελής, αναφερόμενος στο περιρρέον κλίμα που έζησε και έδρασε ο Παλαμάς τα νεανικά του χρόνια στην Αθήνα, γνωρίζοντας μάλιστα πολλούς ποιητές και ανθρώπους των γραμμάτων, μεταξύ αυτών και τον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, γράφει για τον τελευταίο: «Η πολιτική ζωή, ωστόσο, τον αηδιάζει: “Όλος ο κοινοβουλευτικός βίος θα είναι μόνον σύγκρουσις των κομμάτων προς κατάληψιν της εξουσίας. Πάθη, έριδες, εκδικήσεις, θα είναι οι καρποί τοιούτου πολιτικού σταδίου. Δεν είναι αληθές; Εγώ λοιπόν ουδένα λόγον θέλω να βυθισθώ εντός του βορβόρου τούτου. Θέλω να διατηρήσω άμωμων το μέτωπόν μου και δεν θέλω να ευρεθή κανείς όστις θα είπη ότι ο Εθνικός της Ελλάδος ποιητής επεζήτησε την Ένωσιν αποβλέπων εις σκοπούς προσωπικούς”».

ΚΩΣΤΑΣ ΣΑΡΔΕΛΗΣ. (1998). Ο ασάλευτος ταξιδιώτης: Τα νεανικά και εφηβικά χρόνια του Κωστή Παλαμά, τ. Β΄. Αθήνα: Εστία, σσ. 192-193.