Περίπατος στον Καστανιώνα της Αγιάσου

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Η Αγιάσος είναι ένας ιδιαίτερος τόπος, τόσο σε ανθρωπολογικό όσο και σε περιβαλλοντικό πεδίο. Με περίπατο στον καστανιώνα της, ένας εθνογράφος ή κοινωνικός ανθρωπολόγος άνετα θα μπορούσε να τον αντιπαραβάλλει με τόπους ξένους και μακρινούς. Οι Αγιασιώτες είναι σαν τους ιθαγενείς, παθιασμένοι με την πατρίδα τους και προσκολλημένοι στο χώμα που περπατούν. Θυμίζουν όσα γράφει ο Κλωντ Λεβί Στρως στην Άγρια Σκέψη:

«Τα βουνά, τα ρυάκια, οι πηγές και οι βάλτοι δεν αντιπροσωπεύουν γι’ αυτόν [τον ιθαγενή] απλώς ωραίες ή αξιοπρόσεκτες απόψεις του τοπίου. Καθετί από αυτά αποτελεί έργο ενός από τους προγόνους από τους οποίους κατάγεται. Στο τοπίο που τον περιβάλλει διαβάζει την ιστορία των ηρωικών πράξεων και των κατορθωμάτων των αθάνατων όντων που λατρεύει: όντων που για μια σύντομη στιγμή μπορούν ακόμη να πάρουν ανθρώπινη μορφή· όντων πολλά από τα οποία του είναι γνωστά από άμεση εμπειρία ως πατέρες, παππούδες, αδελφοί, μητέρες και αδελφές. Ολόκληρος ο τόπος είναι γι’ αυτόν ένα παλιό αλλά πάντοτε ζωντανό γενεαλογικό δέντρο. Κάθε ιθαγενής αντιλαμβάνεται την ιστορία του τοτεμικού προγόνου του σαν μία σχέση των δικών του πράξεων, στην αρχή του χρόνου και στην αυγή της ίδιας της ζωής, όταν ο κόσμος, έτσι όπως τον ξέρουμε σήμερα, ήταν ακόμα σε χέρια παντοδύναμα που τον έπλαθαν και του έδιναν μορφή». CLAUDE LEVI – STAUSS. (1977). Άγρια Σκέψη, εισαγωγή – σχόλια Άλκη Κυριακίδου – Νέστορος, μτφρ. Εύα Καλπουρτζή, Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήση, σ. 345.

Για τον «Χαμένο Παράδεισο»

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Ο πρωινός καφές στον ιστορικό Κήπο της Μυτιλήνης είχε την έκπληξή του! Γνωστός συντοπίτης, με τον οποίον κάθε φορά που συναντιόμαστε λέμε καλημέρα, βλέποντας μετανάστες και πρόσφυγες από την αφρικανική ήπειρο να περπατούν στην αγορά της Μυτιλήνης, άρχισε να «ψέλνει» τον γνωστό «εξάψαλμο», κατά πάντων: «προδότες όλοι όσοι υποδέχονται πρόσφυγες και μετανάστες - η πατρίδα και η θρησκεία μας κινδυνεύει» Φευ! Προσπάθησα να καθησυχάσω την αγωνία του, εις μάτην όμως. Για τον αγαπητό γνωστό –συχνά τον βλέπω και σε στασίδι της Εκκλησίας να προσεύχεται– η σημερινή παγκόσμια μετακίνηση πληθυσμών, που δημιουργεί το γνωστό μεταναστευτικό φαινόμενο είναι αποτέλεσμα συνωμοσίας κατά της Ελλάδας και της Ορθόδοξης χριστιανικής πίστης. Φευ! Μια ακόμη προσπάθεια που έκαμα να κατευνάσω την μήνι του, λέγοντάς του πως δεν είναι δυνατόν όσα συμβαίνουν να είναι συνωμοσία, κι αυτή κατέληξε στο κενό. Φεύγοντας ο γνωστός συντοπίτης θυμήθηκα όσα για τον «χαμένο παράδεισο» γράφει ο καταξιωμένος φιλόσοφος και συγγραφέας George Steiner στο βιβλίο του Νοσταλγία του απολύτου. Στο απόσπασμα που ακολουθεί, νομίζω, πως με σαφή τρόπο ο Steiner, επικαλούμενος τη σκέψη του κορυφαίου Γάλλου ανθρωπολόγου Claude Levi-Strauss, καταγράφει το βαρύ τίμημα που  σήμερα πληρώνει η Δύση έναντι πολλών λαών της αφρικανικής ηπείρου, κι όχι μόνο: «Όταν συνάντησε αυτά τα αμυδρά απομεινάρια της Εδέμ, ο δυτικός άνθρωπος ανέλαβε να τα καταστρέψει. Σφαγίασε αναρίθμητους αθώους πληθυσμούς. Ισοπέδωσε τα δάση, έκαψε τις σαβάνες. Στη συνέχεια έστρεψε την καταστροφική μανία του στα ζωικά είδη. Το ένα μετά το άλλο κυνηγήθηκαν ανελέητα μέχρι να εξαφανιστούν ή να οδηγηθούν στην τεχνητή επιβίωση στους ζωολογικούς κήπους. Αυτή η καταστροφή συχνά υπήρξε σκόπιμη, ήταν άμεσο αποτέλεσμα των στρατιωτικών κατακτήσεων, της οικονομικής εκμετάλλευσης, της επιβολής ενιαίων τεχνολογιών στη ζωή των ιθαγενών. Εκατομμύρια άνθρωποι χάθηκαν ή απώλεσαν την εθνική τους κληρονομιά και ταυτότητα. Ορισμένοι παρατηρητές μιλούν για είκοσι εκατομμύρια θύματα μόνο στο Κονγκό από την αρχή της βελγικής ηγεμονίας. Γλώσσες, που η καθεμιά τους κωδικοποιούσε μια μοναδική θεώρηση του κόσμου, εξαφανίστηκαν κάτω από τον οδοστρωτήρα της λήθης. Ο ερωδιός και η φάλαινα κυνηγήθηκαν σχεδόν μέχρις εξαλείψεως. Πολλές φορές, άλλωστε, η καταστροφή επήλθε από λάθος ή ακόμα και από φιλανθρωπία. Τα δώρα που έφερε ο λευκός άνθρωπος – φάρμακα, υλικά, δώρα θεσμικά – αποδείχθηκαν μοιραία για τους αποδέκτες. Είτε ήρθε για να κατακτήσει είτε για να προσηλυτίσει, να εκμεταλευτεί ή να παράσχει ιατρική φροντίδα, ο δυτικός άνθρωπος έφερε τον όλεθρο. Κυριευμένοι, θα λέγαμε, από ένα είδος αρχέτυπης λύσσας εξαιτίας του αποκλεισμού μας από τον Κήπος του Παραδείσου, κυριευμένοι από κάποια βασανιστική ανάμνηση εκείνης της ατίμωσης, σκαλίσαμε παντού τη γη αναζητώντας ίχνη της Εδέμ και, όπου τα βρήκαμε, τα ξεπαστρέψαμε».

GEORGE STEINER. (2007). Νοσταλγία του απολύτου, μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου. Αθήνα: Άγρα, σσ. 61-62. 

Ο Claude Levi Strauss για τον ρατσισμό

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Σε μια αναδημοσιευμένη συνέντευξή του στο ΒΗΜΑ / Νέες Εποχές (07-12-1997) ο Claude Levi Strauss, κορυφαίος Γάλλος ανθρωπολόγος, από τους μεγαλύτερους διανοητές του 20ου αιώνα, σε διαπίστωση του δημοσιογράφου ότι πολλά έχουμε να μάθουμε μελετώντας τις φυλετικές διαφορές, είχε πει τα εξής αποκαλυπτικά: «Έχουν διαπραχθεί τόσο φοβερά εγκλήματα στο όνομα του ρατσισμού, ώστε δικαίως ο κόσμος σήμερα τοποθετείται στο αντίθετο στρατόπεδο. Όμως ο απλοϊκός αντιρατσισμός το μόνο που κατορθώνει είναι να δίνει όπλα στον ρατσισμό, γιατί είναι παράλογο να αρνείται κανείς διαφορές που όντως υπάρχουν ανάμεσα στις φυλές. Οι ανθρωπολόγοι και οι γενετιστές συμφωνούν απόλυτα στο γεγονός ότι δεν υπάρχει ξεχωριστή μοίρα για κάθε ομάδα ανθρώπων, και καμία φυλή δεν είναι καταδικασμένη να διαιωνίζει λόγω γονιδίων τα ίδια χαρακτηριστικά ή τα ίδια μειονεκτήματα, επειδή με τον καιρό όλα αλλάζουν. Είναι όμως παράλογο να καταλήξει κάποιος βιαστικά στο συμπέρασμα ότι όλες οι ομάδες των ανθρώπων είναι πανομοιότυπες. Είναι αναγκαίο λοιπόν να διευκρινίσουμε ότι υπάρχουν διαφορές ανάμεσα σε έναν μαύρο της Αφρικής, έναν Ινδιάνο της Αμερικής και έναν Ασιάτη. Παρ’ όλα αυτά πρέπει να απορρίψουμε τον ρατσισμό ως βιολογική θεωρία που υποστηρίζει ότι οι γενετικές καταβολές κάθε ανθρώπινης ομάδας είναι καθορισμένες και με συγκεκριμένο περιεχόμενο, το οποίο προσδιορίζει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που διαιωνίζονται στη συγκεκριμένη φυλή. Οι διάφορες ομάδες που κατοικούν στον πλανήτη μας έχουν η καθεμία την ιστορία της, τις συνθήκες διαβίωσης, τις ιδέες και ορισμένα χαρακτηριστικά, τα οποία ωστόσο δεν είναι αυτά που είχαν πριν από έναν αιώνα ή αυτά που θα έχουν ύστερα από έναν αιώνα». Το παράθεμα άντλησα από το βιβλίο καθηγητή, του διδακτικού εγχειριδίου της Β΄ Λυκείου: Αρχές Φιλοσοφίας, Αθήνα 2012, σ. 127, ετοιμάζοντας διδακτικές σημειώσεις για την ενότητα που αναφέρεται στον πολιτισμό και τις αξίες, και ειδικότερα στις πολυπολιτισμικές κοινωνίες και τις κοινές αξίες τους. Αξιοσημείωτο είναι εδώ το γεγονός ότι στους διδακτικούς στόχους δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα οι μαθητές/τριες να κατανοήσουν ότι: α) δεν υπάρχει πολιτιστική «καθαρότητα» και παρθενογένεση, β) στην εποχή μας επιτακτική είναι η ανάγκη ειρηνικής συνύπαρξης όλων των λαών, αφού παγκοσμίως είναι οξυμένα πολλά κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα, και γ) χωρίς τις αξίες τις ισονομίας και της διαλεκτικής σύνθεσης δεν μπορούν να οικοδομηθούν οι πολυπολιτισμικές κοινωνίες. Για την επίτευξη των στόχων αυτών, της συγκεκριμένης θεματικής ενότητας, πέραν του διδακτικού εγχειριδίου: Αρχές Φιλοσοφίας, απαραίτητο είναι να χρησιμοποιηθούν και αποσπάσματα από το βιβλίο του Claude Levi Strauss. (1991). Φυλή και Ιστορία, μτφρ. Ευρυδίκη Παπάζογλου, Αθήνα: Γνώση, ιδιαίτερα από τα κεφάλαια: «Ποικιλομορφία των πολιτισμών» και «Συνεργασία των πολιτισμών»· [βλ., εδώ].