Δάσκαλοι μάνατζερ

Η ελληνική εκπαίδευση για τα καλά έχει μπει στο καλούπι του σύγχρονου διδακτικού περιβάλλοντος. Οι δάσκαλοι -χρησιμοποιώ τον όρο με την ευρύτερη έννοια- έχουν γίνει πολύ καλοί μάνατζερ του γνωστικού τους αντικειμένου: η διδασκαλία τους για να είναι επιτυχής πρέπει να αναπτύσσει μια ολόκληρη ακολουθία τεχνικών διδασκαλίας, που στόχο έχουν να ενθουσιάσουν τους μαθητές, οι οποίοι σαν καλοί πελάτες μιας «εκπαιδευτικής αγοράς», θα αποκτήσουν μόνο δεξιότητες και όχι γνώσεις. Μαθητές με απλά λόγια καταναλωτές πληροφοριών με επικοινωνιακή διάσταση. Πληροφορίες – τεχνολογία (τώρα AI) – δεξιότητες, είναι προϊόντα που πωλούνται στη σχολική τάξη. Υπάρχει επιστροφή σ’ αυτό που ‘λεγε ο Χρήστος Γιανναράς; «Η επαφή με τους ακροατές αρχίζει πάντοτε οπτικά, ίσως και με ένα χαμόγελο. Το δώρο για τον ομιλητή είναι να εξελιχθεί η επαφή σε αμεσότητα κοινωνίας». Α.Ι.Κ.

Ανδρέας Βουρλούμης. Παιδί με πράσινο πουλόβερ, 1956. ΠΗΓΗ: paletaart – Χρώμα & Φώς

Δεν έχουν τον Θεό τους

Η Ελλαδική Εκκλησία ποτέ δεν έβαλε στο περιθώριο τον μητροπολίτη Καλαβρύτων και Αιγιαλείας Αμβρόσιο. Απεναντίας τον τίμησε και συνεχίζει να το τιμά: Ο Μητροπολίτης πρώην Καλαβρύτων και Αιγιαλείας Αμβρόσιος συμπλήρωσε 50 χρόνια Αρχιερατείας & Οι αποφάσεις της ΔΙΣ και η τιμή στον Αμβρόσιο Να, όμως, με την τιμή που του κάνει η Ελλαδική Εκλησία και κάποιοι ιεράρχες της εξακολουθούν να είναι έρμαια παραεκκλησιαστικών οργανώσεων και ακροδεξιών - φασιστικών ιδεολογιών. Α.Ι.Κ.

ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: LiFO

«Πραγματικά ο επίσκοπος στις συνθήκες θρησκειοποίησης είναι μόνο ή κυρίως αρχιερέας: Αξιωματούχος θρησκευτικού θεσμού, φορέας “ιερής” εξουσίας, διοικητής και δικαστής απόλυτα εξαρτημένων από τις αποφάσεις των ιερέων, μονάρχης υπηρεσιών και γραφείων του οργανωτικού μηχανισμού που συνιστά την επισκοπή του, διαχειριστής συχνά μεγάλου οικονομικού κεφαλαίου από έσοδα ενοριών και μονών, δωρεές, επιχορηγήσεις. Θεσμικές δυνατότητες να είναι πατέρας και ποιμένας σώματος σχέσεων κοινωνίας μάλλον δεν υπάρχουν. Η πατρότητα και η ποιμαντική ευθύνη εκλαμβάνονται σαν υποχρέωση ευσεβών συμβουλών, παραινέσεων, ηθικοδιδκατικών κοινοτοπιών – η σταυρική επισκοπική διακονία έχει διαστραφεί σε ιεροκηρυκτική μονομανία. Ο Επίσκοπος “οφείλει” να είναι προπαγανδιστής ιδεολογικών πεποιθήσεων και κανονιστικών αρχών συμπεριφοράς, αλλά και παραγωγός έργων κοινωνικής ωφελιμότητας: ευαγών ιδρυμάτων, προνοιακών καταστημάτων, αλτρουιστικών πρωτοβουλιών».

ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ. (2006). Ενάντια στη θρησκεία. Αθήνα: Ίκαρος, σσ. 163-164.

«Πράγματι, η Εκκλησία της Ελλάδος δυσκολεύεται να το κάνει, και αυτό σχετίζεται πρωτίστως με την ιστορία της. Από τον Εμφύλιο και μετά, ταυτίζεται με το κράτος των εθνικοφρόνων, και μάλιστα με τις πιο ακραίες εκφάνσεις του μετεμφυλιακού, δεξιού, αστυνομικού, αυταρχικού κράτους. Στη δικτατορία συνεργάζεται πλήρως με το καθεστώς, αποτελεί μέρος του συστήματος, ενώ στη μεταπολίτευση είναι ο μόνος θεσμός που δεν γνώρισε αποχουντοποίηση. Και ο Σεραφείμ, που εγκαθιδρύεται από τον Ιωαννίδη, θα εμφανιστεί ως οιονεί αντιδικτατορικός, ως εκείνος που ανέτρεψε τον εκλεκτό της Χούντας Ιερώνυμο. Δεν είναι βέβαια η πρώτη φορά που η Εκκλησία, όχι μόνο η ελληνική αλλά οι χριστιανικές Εκκλησίες γενικά, σωπαίνουν, παζαρεύουν ή συνεργάζονται ανοιχτά με ακροδεξιές ή και καθαρά φασιστικές οργανώσεις και ιδεολογίες. Έχοντας διαρκώς ένα μέτωπο απέναντι στον κομμουνισμό και τον “υπαρκτό σοσιαλισμό” -δικαίως, θα έλεγα, αφού, εκτός όλων των άλλων, δίωξε την Εκκλησία όπου επικράτησε-, οδηγήθηκαν να συνταχθούν με τους φασίστες. Στην Ισπανία και στην Πορτογαλία, για να αναφέρουμε δύο δικτατορίες του ευρωπαϊκού Νότου, που έπεσαν μαζί με την ελληνική, από τον φόβο των κομμουνιστών, η Καθολική Εκκλησία συνεργάστηκε με τον Φράνκο και τον Σαλαζάρ.

» Η Ορθόδοξη Εκκλησία, λοιπόν, για να μπορέσει να αντιπαρατεθεί με τη Χρυσή Αυγή πρέπει να κάνει μια αυτοκριτική τομή. Πρέπει επίσης να αναθεωρήσει τη σχέση της με την πολιτική. Ναι μεν δεν πρέπει να πολιτεύεται, με την έννοια του επηρεασμού και της χειραγώγησης των ανθρώπων υπέρ του ενός ή του άλλου κόμματος, έχει όμως την υποχρέωση να καταθέτει τη μαρτυρία του Ευαγγελίου στην κοινωνία, και άρα, εν προκειμένω, να πάρει ρητή θέση ενάντια στον νεοναζισμό.

[…] Έχομε τρεις επισκόπους, τον Πειραιώς Σεραφείμ, τον Καλαβρύτων και Αιγιαλείας Αμβρόσιο, και τον Δρυϊνουπόλεως, Πωγωνιανής και Κονίτσης Ανδρέα, οι οποίοι έχουν τοποθετηθεί υπέρ της Χρυσής Αυγής. Ο Πειραιώς βέβαια δεν έχει εκφραστεί ρητά υπέρ της Χρυσής Αυγής. Στο Αστυνομικό Τμήμα όμως, όταν πήγε να καταθέσει συμπληρωματικά στοιχεία για τη μήνυσή του εναντίον του Corpus Christi, βρέθηκε μαζί με τέσσερεις βουλευτές της Χρυσής Αυγής: τον Πολύβιο Ζησιμόπουλο, τον Παναγιώτη Ηλιόπουλο, τον Ευστάθιο Μπούκουρα και τον κοινοβουλευτικό εκπρόσωπο Χρήστο Παπά. Ο ίδιος ο μητροπολίτης βέβαια λέει ότι… ήταν απλή σύμπτωση. Μα δεν μπορεί τέσσερεις βουλευτές να ήξεραν από μόνοι τους ότι θα πήγαινε στο Αστυνομικό Τμήμα και να τον περίμεναν στην πόρτα! Οι άλλοι δύο, έχουν εκφραστεί ρητά υπέρ της Χρυσής Αυγής: ο πρώτος δίνει οδηγίες στους χρυσαυγίτες από την ιστοσελίδα του να αποφεύγουν “κάποιες ανωφελείς ακρότητες”, ώστε να “είναι περισσότερον ωφέλιμον” και να “καταστούν μια γλυκειά ελπίδα για τον απελπισμένο πολίτη”· ο δεύτερος έχει αποκαλέσει τους χρυσαυγίτες “τα παιδιά τα καλά, τα αγωνιστικά”, δίνοντάς τους την ευχή να “αντικαταστήσουν τις μαύρες μπλούζες με γαλάζιες και άσπρες μπλούζες”…».

ΣΤΑΥΡΟΣ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗΣ. (2013). Χρυσή Αυγή και Εκκλησία. Αθήνα: Πόλις, σσ. 49-51, 52-52

Αλήθειες του αλησμόνητου ΧΡΗΣΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ για την ελλαδική εκπαίδευση

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Λίγες μέρες πριν ανοίξουν τα σχολεία, κι ενώ προχθές έγραφα για την εκπαίδευσης της παρακμής, σήμερα ξαναδιαβάζοντας σελίδες από δύο έργα του αλησμόνητου Χρήστου Γιανναρά, το ένα «Μαχόμενη Απελπισία» (Βιβλιοπωλείον της «Εστίας». Αθήνα 2007), και το άλλο «“Εις μνήμην γενναίοι”: Οδηγίες χρήσεως», (Πατάκη, Αθήνα 2003), η ματιά μου έπεσε πάνω στο κεφάλαιο που καταγράφει την έγνοια και την αγωνία του κορυφαίου στοχαστή για την ελλαδική εκπαίδευση: «Χρόνιας απαιδευσίας επιπτώσεις». Αντιγράφω τους τίτλους των επιφυλλίδων: «Συγκεκριμένοι οι ένοχοι για την απαιδευσία», «Υπόσταση του κράτους: το φτιασίδι», «Από το πουθενά στο τίποτα», «Τάχα και Δημοκρατία», «Μονοτονικό: “όσια” και ανόσια εκμετάλλευση».

Όλα αυτά, έγνοιες και αγωνίες ενός στοχαστή που, ολάκερο το έργο του, πηγάζει από μία συνειδητότητα υψηλή για την επί δεκαετίες λανθάνουσα πορεία της ελλαδικής εκπαίδευσης.

«Θρηνωδία πάνω στο κουφάρι του ελλαδικού σχολειού, στο πτώμα του ελλαδικού πανεπιστημίου».

«Η παρακμή δεν ξέρει να ιεραρχεί ανάγκες, ρεκλάμες σαν “πρώτη πολιτική προτεραιότητα την παιδεία και τον πολιτισμό”, αλλά (ίσως ανεπίγνωστα) ψευδολογεί, μιλάει χωρίς να καταλαβαίνει τι λέει: Δεν ξέρει η παρακμή τι πραγματικό αντίκρισμα έχουν οι λέξεις “προτεραιότητα”, “παιδεία”, “πολιτισμός”, “μεταρρύθμιση”, “ποιότητα”, “βούληση”».

«Υποψιάζομαι ότι σε κοινωνίες (ή περιόδους) παρακμής (όταν η κατά κεφαλήν καλλιέργεια μειώνεται δραματικά) οι άνθρωποι χρησιμοποιούν ελάχιστα τη λέξη ελπίδα και πληθωρικά την λέξη αισιοδοξία».

«Χιλιοειπωμένες πιστοποιήσεις»: καίρια η διαπίστωση του Δασκάλου Γιανναρά!

Κι εμείς, εκπαιδευτικοί, μαθητές και γονείς, λίγες μέρες πριν την έναρξη των σχολείων, περιμένουμε να ακούσομε το «όραμα» της υπουργίνας μας για το σχολείο του αύριο.

«Χιλιοειπωμένες πιστοποιήσεις» και αλήθειες για την εκπαίδευση των παιδιών μας, για εμάς τους εκπαιδευτικούς, που η ζωή μας έχει αποθηριωθεί.

Δύο χρόνια χωρίς τον Χρήστο Γιανναρά

Χρήστος Γιανναράς (10/4/1935 - 24/8/2024)

Δάσκαλε,

η ευγένεια σου ανεξάλειπτη

η προσήνεια σου ανεξάντλητη

η αρχοντιά σου ανυπέρβλητη

το παράδειγμα σου ζείδωρο και λυσιτελές.

Δάσκαλε,

σπουδάσαμε μαζί σου

την κριτική οντολογία

γνωρίσαμε εναργώς το πρόσωπο

ως ετερότητα και σχέση,

ως υπέρβαση της φύσης και πάσης αναγκαιότητας,

ως αγαπητική και ερωτική αυθυπέρβαση,

ως αποφατική ατραπό

που εκβάλλει στα έσχατα.

Δάσκαλε,

κοντά σου μάθαμε

πως ο αγώνας της μετοχής

ποτέ δεν είναι άγονος,

πως η αληθινή γνώση

είναι εμπειρικώς κοινωνούμενη,

πως η ζωή δεν είναι διάρκεια ευτυχίας,

πως ο θάνατος δεν είναι το τέλος.

Όλα τα υπόλοιπα

«αποτυχία και δίψα».

Απειράνθος, 23 Αυγούστου 2026

Γ. Μ. Βαρδαβάς.

ΠΗΓΗ: ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ

Γενοκτονία Ποντιακού Ελληνισμού: Γιανναράς... επίκαιρος

«Ίσως σήμερα ένα παιδί που τελειώνει το ελληνικό σχολείο να αγνοεί ακόμα και το που βρίσκεται γεωγραφικά ο Πόντος, που η Τραπεζούντα, που η Σινώπη, η Κερασούντα, η Αμισός, η Αμάσεια, η Αργυρούπολη, η Οινόη, η Παναγία Σουμελά. Να αγνοεί ότι εκεί ανθούσε επί αιώνες ένας γεμάτος σφρίγος Ελληνισμός και ότι έφτασε κάποια στιγμή που αποτέλεσε αυτόνομο ελληνικό κράτος. Τουλάχιστον όμως να μην αγνοεί το σημερινό ελληνόπουλο ότι έξω από τα όρια του επαρχιώτικου ελλαδικού κρατισμού, ο Ελληνισμός του Πόντου είχε κατορθώσει επιτεύγματα που σήμερα μόνο θαυμάζουμε οι κατά υπηκοότητα Έλληνες, όντας ανίκανοι να τα πραγματώσουμε. Ανυπέρβλητο επίτευγμα η από θέσεως ισχύος, και για αυτό δημιουργική, συνάντηση του Ποντιακού (και γενικότερα του Μικρασιατικού) Ελληνισμού με τα επιτεύγματα της ευρωπαϊκής Νεωτερικότητας. Λειτούργησε στις χαμένες αυτές κοιτίδες του Ελληνισμού η πανάρχαιη αφοβία των Ελλήνων να προσλαμβάνουν ο,τιδήποτε και οπουδήποτε χωρίς να υποτάσσονται στο πρόσλημμα. Αφομοίωναν στις δικές τους ανάγκες και στους δικούς τους στόχους θησαυρίσματα αλλότριων πολιτισμών- δεν αλλοτριώθηκε όμως τότε η ελληνική αυτοσυνειδησία και ετερότητα από τέτοιες προσλήψεις. Η αλλοτρίωση κυριάρχησε μόνο στο ελλαδικό κρατίδιο, όπου η ελληνικότητα βιώθηκε (και βιώνεται) σαν εξουθενωτική μειονεξία, αφού μία ξιπασμένη διανόηση πότισε (και ποτίζει) αυτό το λαό, ως το μεδούλι, με τη βεβαιότητα ότι είναι δεύτερος, καθυστερημένος, υπανάπτυκτος σε σύγκριση με τα "πεφωτισμένα και λελαμπρισμένα της εσπερίας έθνη"».

ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ

ΠΗΓΗ: Σπουδή στον Νέο Ελληνισμό

«Κι όταν δεν πεθαίνει ο ένας για τον άλλον / είμαστε κιόλας νεκροί». ΤΑΣΟΣ ΛΕΙΒΑΔΙΤΗΣ

Στο τέλος κάθε σχολικής χρονιάς, εδώ και μια εικοσαετία, με μαθητές και μαθήτριες της Α΄ Λυκείου του σχολείου μου, του Πρότυπου ΓΕ.Λ. Μυτιλήνης του Πανεπιστημίου Αιγαίου, του πάλαι ποτέ Γυμνασίου Μυτιλήνης, ιστορικού εκπαιδευτηρίου από το 1840, όλοι μαζί, μέσα σε κύκλο, αναμετριόμαστε στο τι καταφέραμε στο μάθημα των Θρησκευτικών. Εφηβεία, ελπίδα, αγωνίες, άγχος, ευθύνη, ταυτότητα, επιτυχίες, αποτυχίες, στόχοι, όνειρα, διάβασμα, αξιολόγηση, εκδρομές, πίστη, Θεός, αμφιβολία, αθεΐα, γνώση, θρησκεία, λογοτεχνία και τόσα άλλα της σχολικής ζωής συμβάντα, λίγες διδακτικές ώρες πριν τελειώσουν τα μαθήματα και αρχίσουν τα διαγωνίσματα, τα συζητάμε στη σχολική τάξη. Οδοδείχτες κείμενα που να ικανοποιούν τις ανάγκες των μαθητών/τριών. Για συγκρότηση της προσωπικής τους ταυτότητας για αυτογνωσία, αυτοπροσδιορισμό, διαμόρφωση θρησκευτικής συνείδησης, αυτοπεποίθησης. Αρωγός σ’ αυτή την τεράστια προσπάθεια, η πολύ καλή συνάδελφος – κοινωνική λειτουργός, κα Δέσποινα Σαμοθρακή. Από καρδιάς την ευχαριστώ για τη συμβολή της σ’ ό,τι έχουμε καταφέρει εδώ και πέντε χρόνια που συνεργαζόμαστε. Να γνωρίζει πως, οι μαθητές και οι μαθήτριες την αγαπούν! Α.Ι.Κ.

«Ο κόσμος μόνο όταν τον μοιράζεσαι υπάρχει». Τάσος Λειβαδίτης.

Χρήστος Γιανναράς: «Το μεγαλύτερο δώρο στη ζωή είναι ν’ αγαπήσεις και ν’ αγαπηθείς»

• Πόσο αφορά τους πολίτες σήμερα η πολιτική; 
• Έχει νόημα η πίστη στις θρησκείες στις μέρες μας; 
• Και γιατί το σχολείο έχει εξελιχθεί σε ό,τι πιο παρακμιακό υπάρχει; 

Ο διακεκριμένος φιλόσοφος και στοχαστής Χρήστος Γιανναράς απαντά στον Γιάννη Πανταζόπουλο: LiFO / PODCASTS

«Το υποκείμενο γεννιέται στον τόπο του Άλλου»

«“Το υποκείμενο γεννιέται στον τόπο του Άλλου”. Αυτή η διαπίστωση του Lacan δεν συντάχθηκε για να διευκρινίσει ή να παραπέμψει στο οντολογικό πρόβλημα της φιλοσοφίας. Είναι ενταγμένη στο πλαίσιο της ψυχαναλυτικής ερμηνευτικής. Ωστόσο δεν παύει να αποτελεί γλωσσική πρόταση ικανή να λειτουργήσει και σε διαφορετική προοπτική ανθρωπολογικής ανάλυσης.

»Ότι ονομάζουμε ανθρώπινο λογικό υποκείμενο (υπαρκτική αυτεπίγνωση ή εαυτό του κάθε ανθρώπου) είναι συνάρτηση της βιολογικής ατομικότητας και των ψυχοσωματικών ενεργειών – λειτουργιών της. Αλλά συνάρτηση όχι αποκλειστική. Το λογικό υποκείμενο είναι αποκλειστική συνάρτηση της αναφορικότητάς του, της δυνατότητας να συγκροτεί σχέση».

ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ. (1999). Το ρητό και το άρρητο. Τα γλωσσικά όρια ρεαλισμού της μεταφυσικής. Αθήνα: Ίκαρος, σ. 183.

Σαββόπουλος και Γιανναράς

Σαββόπουλος και Γιανναράς είχαν πολύ καλή φιλική σχέση. Στο ταξίδι του πρώτου στην Αμερική, σε ομιλία του στο Hellenic Cultural Center, στην Astoria, πρώτοι πρώτοι στη σειρά είναι οι Σαββόπουλοι, ο Διονύσης και η Άσπα. Ο Γιανναράς δεν περίμενε να τους βρει ακροατές σ’ αυτή τη διάλεξη που, μετά από αυτή, η συζήτηση ήταν «σε κλίμα Αστόριας, δηλαδή έντονα ελλαδικό: Γκρίνια, κατηγόριες για την κρατική Ελλάδα, απαισιόδοξοι αφορισμοί». Στην απάντηση που δίνει ο Γιανναράς σε ερώτηση ακροατή για το ραχατιλίκι των Ελλήνων, κάποια στιγμή «παίρνει το λόγο ο Σαββόπουλος: Καίριος, ευθύβουλος, χαρισματικός στην έκφραση – αδύνατο να μεταφέρεις στο χαρτί το αυθόρμητο και τη χάρη των λόγων του. Εδώ στη Νέα Υόρκη, λέει κάποια στιγμή, νιώθω σαν να βρίσκομαι σε μια καινούργια Κωνσταντινούπολη. Ένας μέγας ελληνικός κόσμος βλασταίνει εδώ, όπως άλλοτε στη βυζαντινή μας Οικουμένη. Και προσθέτει με κέφι: Δεν έχετε προσέξει ότι, ειδικά εδώ στην Αστόρια, ακόμα και ο ουρανός είναι γαλανός, όπως στην πατρίδα;» 

Μετά τη διάλεξη, με το χιόνι να πέφτει πυκνό, «μια μεγάλη συντροφιά μαζεύεται για δείπνο στο εστιατόριο “Ρούμελη”», συνεχίζοντας την κουβέντα. «Περασμένα μεσάνυχτα, μόνοι με τον Διονύση και την Άσπα, πίνουμε ποτό χωμένοι στη ζεστή γωνιά διπλανού καφενείου που διανυχτερεύει».

ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ. (1994). Αόριστη Ελλάδα. Κονσέρτο για δύο αποδημίες. Αθήνα: Δόμος, σσ. 57-60.

Η φωτογραφία από: Τα καθ’ εαυτόν. Αθήνα 1995: Ίκαρος, σ. 28· [Νέα Υόρκη, βαθμοί 15 υπό το μηδέν, πληρέστερα θωρακισμένος ο Σαββόπουλος].

Ηττημένη Ελλαδική Εκκλησία

Χθες και σήμερα, αφιέρωσα λίγο από τον χρόνο μου στις χειροτονίες τριών επισκόπων. Πλούσιο φωτογραφικό ρεπορτάζ μπορεί κανείς να δει στο ORTHODOXIA INFO Διόλου περίεργη η ομολογία μου: η Ελλαδική Εκκλησία είναι νεκρωμένη νοήματος εδώ και δεκαετίες. Οι εικόνες μαρτυρούν ετούτη τη νέκρωση. Δυστυχώς, αυτό είναι το εκκλησιαστικό σκηνικό στην πατρίδα μας. Α.Ι.Κ.

Ιδού:

«Τουλάχιστον να συνειδητοποιούσαν οι Επίσκοποι ότι η συντήρηση των κοσμικών εξουσιαστικών τους κεκτημένων δεν τους εξασφαλίζει από την κοινωνική (την ουσιαστική) περιθωριοποίηση. Ακόμα και η μεγαλόπρεπη αυτοκρατορική αμφίεση, όταν δεν παραπέμπει σε νόημα ζωτικής αλήθειας, τους μεταβάλει σε εκτός τόπου και χρόνου χρυσοστόλιστους κούκλους, γραφικές φιγούρες ανούσιου φολκλόρ. Όσα οικοδομήματα κοινωνικής πρόνοιας κι αν έχουν στο ενεργητικό τους, όση οργανωτική πολυμέρεια δραστηριοτήτων, είναι ανύπαρκτοι όταν αγνοούν την πρωταρχική τους αποστολή και ευθύνη».

ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ. (1999). «Η εκλογή Αρχιεπισκόπου», στο: Η παρακμή ως πρόκληση. Αθήνα: «Νέα Σύνορα» - Α. Α. Λιβάνη, σ. 221.

«[…], έχει τεράστια δυσκολία η Εκκλησία μας να συντονιστεί με το παρόν, με τον σύγχρονο κόσμο, αυτόν στον οποίο είναι υποχρεωμένη να απευθύνει τη διδασκαλία της και το μήνυμά της, το κήρυγμά της. Είναι μια Εκκλησία στραμμένη στο παρελθόν, ενθυμούμενη, αναλογιζόμενη και νοσταλγούσα παλιές ένδοξες μέρες, ανήμπορη να απευθυνθεί στον σημερινό άνθρωπο. Και, μαζί με αυτό, είναι μια Εκκλησία η οποία δεν σκέφτεται. Δεν σκέφτεται τα μεγάλα ερωτήματα της ζωής, της ύπαρξης. Έχει έναν λόγο κοινοτοπικό, κούφιο, που περνάει πάνω από τα κεφάλια των ανθρώπων. Δες, ας πούμε, το θέμα των αμφίων των επισκόπων. Είναι κωμωδία. Το να φοράς τον σάκο, αυτό το αυτοκρατορικό ένδυμα με τα κουδούνια, δείχνει έλλειψη καλού γούστου. Δεν μπορούσε επιτέλους να γίνει λιτότερη η στολή των επισκόπων; Εκτός και αν κάθε επίσκοπος σ’ ένα οποιοδήποτε χωριό αισθάνεται διάδοχος του βυζαντινού αυτοκράτορος, με τη μίτρα στο κεφάλι. Ούτε σε αυτόν τον απλό ενδυματολογικό συντονισμό με την κοινωνία δεν μπορεί να προχωρήσει».

ΣΤΑΥΡΟΣ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗΣ. (2020). Έντεκα συναντήσεις. Συζητώντας με τον Στρατή Μπουρνάζο. Αθήνα: Πόλις, σσ. 185-186.

«Η μη συμμετοχή των λαϊκών και του κλήρου στην εκλογή των επισκόπων δημιούργησε εντός της Εκκλησίας μία κλειστή ομάδα, που τη συναποτελούν τα μέλη της Ιεραρχίας και οι υποψήφιοι επίσκοποι, άπαντες άγαμοι κληρικοί. Η ομάδα αυτή, απομονωμένη από το υπόλοιπο πλήρωμα της Εκκλησίας, συνιστά ένα είδος μονοπωλίου μέσα στο εκκλησιαστικό σώμα. Το μονοπώλιο αυτό διέπεται από δύο λειτουργίες. Η μία είναι εκείνη που προσδιορίζεται από την ανάγκη να προβληθεί ένα κοινό μέτωπο προς τα έξω. Αποτέλεσμα αυτής της λειτουργίας είναι αφενός η επιβολή στο εσωτερικό της ομάδας, με μεγάλη επιτυχία, ομοιόμορφης σκέψης και βιώματος, αφετέρου να περιορίζονται ασφυκτικά οι δυνατότητες αυτοκριτικής και αυτοελέγχου.

»Μια δεύτερη λειτουργία του μονοπωλίου εκφράζεται στην αδυναμία της ομάδας να "κατανοήσει" τα ουσιαστικά προβλήματα του πληρώματος της Εκκλησίας. Επειδή δηλαδή η ανέλιξη των κατώτερων μελών της ομάδας εξαρτάται μόνο από την απόφαση των μελών που κατέχουν την ανώτερη θέση μέσα σ' αυτήν (από τα μέλη της Ιεραρχίας), τα κατώτερα μέλη (οι υποψήφιοι) αγωνίζονται να εξασφαλίσουν την ψήφο των ιεραρχών. [...] Εν τω μεταξύ αναφύονται διαφορές και συγκρούσεις στους κόλπους της ομάδας που δεν αφορούν τα προβλήματα των πιστών και τη μαρτυρία της Εκκλησίας στον κόσμο αλλά τον αγώνα επικράτησης μέσα στην ομάδα».

π. ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΠΙΝΑΚΟΥΛΑΣ. (2007). «Ψήφω κλήρου και λαού». Μια νέα πρόταση για την εκλογή των επισκόπων. Αθήνα: Εν πλω, σσ. 15-16.

Ένας χρόνος χωρίς τον Χρήστο Γιανναρά (1935-2024). Αντί μνημοσύνου

Γράφει ο Γ. Μ. Βαρδαβάς

Η απώλεια του Χρήστου Γιανναρά είναι οπωσδήποτε ανεξάλειπτη, όπως τω όντι συμβαίνει με κάθε ανθρώπινη απώλεια. Αντί μνημοσύνου θα ήθελα να αναφερθώ σε δυο στιγμιότυπα από τη σύντομη γνωριμία μας το 2004 στο πλαίσιο του επιτυχημένου συνεδρίου «Εξουσία και Διακονία στην Εκκλησία», που διοργάνωσε ο Παγκρήτιος Σύνδεσμος Θεολόγων στο Ηράκλειο Κρήτης. Τυχαίνει λοιπόν να καθόμαστε δίπλα δίπλα κατά την απογευματινή συνεδρία της δεύτερης μέρας του συνεδρίου. Στη διαδικασία των ερωτήσεων ένας εκ των συνέδρων μακρηγορεί – όπως συχνά συμβαίνει στα συνέδρια με την ανοχή του Προεδρείου – ασύστολα, αδολεσχεί σχεδόν σαδιστικά. Γυρίζει αίφνης ο Γιανναράς προς το μέρος μου και με μια απόγνωση στο βλέμμα μου λέει: «Την ερώτηση επιτέλους! Την ερώτηση! Αμάν πια με τις τοποθετήσεις! Που είναι η ερώτηση;».

Στο τέλος των εργασιών του συνεδρίου είχε προγραμματιστεί μια επίσκεψη των συνέδρων στην Ιερά Μονή Αγκαράθου. Σε κάποια φάση της επισκέψεως βγαίνω έξω από το αρχονταρίκι και βλέπω τον Γιανναρά να καπνίζει. Ήταν η εποχή που κι εγώ ακόμα κάπνιζα, ωστόσο δεν μπόρεσα να αποκρύψω την έκπληξη μου. Ο Γιανναράς φυσικά το κατάλαβε γυρίζει προς εμένα και έχοντας ένα βαθύ, σπινθηροβόλο και διαπεραστικό βλέμμα μου λέει το αμίμητο: «Προς τι η έκπληξη σας, αγαπητέ μου; Δεν καπνίζω! Ασκώ τα πάθη μου!».

Απείρανθος, 24 Αυγούστου 2025

ΠΗΓΕΣ:

• ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ
• Φρέαρ

Δύο καλοκαιρινά περιστατικά: περί εκπαιδεύσεως ο λόγος

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Περιστατικό πρώτο

Την 19η Ιουλίου, παραμονή του Προφήτη Ηλία, βρέθηκα στον εσπερινό ξωκλησιού της Στερεάς Ελλάδας, αφιερωμένο στον Θεσβίτη προφήτη  της Παλαιάς Διαθήκης. Ανάμεσα σε γνωστά και φιλικά πρόσωπα, παρευρέθη κι ένας «ΔΔΕ», δηλαδή «διευθυντής» Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης. Έτσι τον αποκαλώ από τότε που παράτησε τη θέση του προέδρου πανελλήνιου εκπαιδευτικού συλλόγου, όπου μαζί με όλο το διοικητικό του συμβούλιο, τα κάνανε μαντάρα στο μάθημα των Θρησκευτικών αφού εξ αιτίας τους, επί μια δεκαπενταετία (το μάθημα), βρίσκεται σε συνεχή περιδίνηση. Από τα μαθητικά μου χρόνια γνωρίζω το εν λόγω κ. «ΔΔΕ». Καριερίστας ολκής. Χρόνια είχα να τον δω. Τον πλησίασα για να τον χαιρετίσω. Μετά τα πρώτα εκατέρωθεν χαιρετίσματα, του είπα ευθέως για τις τεράστιες ευθύνες που έχει για τη μέχρι σήμερα αρνητική πορεία του μαθήματος των Θρησκευτικών. Κι εκεί που περίμενα να κάνουμε εποικοδομητικό διάλογο, ο κ. «ΔΔΕ» άρχισε μια άνευ προηγούμενου επίθεση προς όλους εμάς που, με παιδαγωγική ενσυναίσθηση και θεολογική εκπαιδευτική ακρίβεια, στηρίξαμε τα Προγράμματα Σπουδών, όταν στα 2019 το ΣτΕ τα ακύρωσε, δικαιώνοντας αρτηριοσκληρωτικές ομάδες θεολόγων και ιεραρχών. Στην κυριολεξία δεν μπόρεσα να αρθρώσω μια πρόταση γιατί συνεχώς κουνώντας το δάχτυλό του μού έκανε μάθημα κατήχησης, με ιδεολογικές αρχές και αφηρημένους ηθικούς κώδικες, γιατί, όπως υποστήριζε, οι μαθητές σήμερα δεν μαθαίνουν Ορθόδοξα Θρησκευτικά στο σχολείο. Δεν άντεξα κι έφυγα. Άφησα τον κ. «ΔΔΕ» στη μοναξιά του, στον ερμητικά κλειστό κοσμάκη του, στο νεκρό θεολογικό του γράμμα, την κενή του ιδεολογία. Ας είναι. Για ακόμα μια φορά σκέφτομαι πόσο δίκιο είχε ο αλησμόνητος Χρήστος Γιανναράς που, στο Καταφύγιο Ιδεών, γράφει:

«Τα χρόνια περνάνε κι η κλεψύδρα αδειάζει με τρομακτική γρηγοράδα Από μια φυσική ευαισθησία και όχι από αρετή, έχω κάτι σαν συμπόνια ή και τρυφεράδα γι’ αυτά τα θύματα κάθε ιδεολογικής στράτευσης που φτάνουν συνειδητά ή ανεπίγνωστα στη δυστυχία να λειτουργούν ως συκοφάντες. Ίσως αυτοί οι άνθρωποι να λειτουργούν στη συνείδησή μου και σαν ενσαρκώσεις της σχετικότητας των εγκοσμίων: της ευκολίας που η φιλία, κάποτε και η αγάπη, μετατρέπονται σε ασυνείδητο και ιδεολογικά εξωραϊσμένο μίσος – αλλά μίσος τρομακτικό». ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ (2000). Καταφύγιο Ιδεών. Μαρτυρία. Αθήνα: Ίκαρος, σσ. 367-368.

Περιστατικό δεύτερο

Εχθές, πρωτομηνιά Αυγούστου, μήνα της Παναγιάς, απογοητευμένος συνάδελφος στο τηλέφωνο μου 'λεγε πως η ιδιοκτήτρια καφετέριας στην πόλη μας, η οποία έχει την κόρη της στο σχολείο που υπερετεί, με το ζόρι τον άφησε να πάει στην τουαλέτα ενώ εκείνος έπινε τον καφέ του στο μαγαζί της. Κι όχι μόνον αυτό, αλλά του έβαλε τις φωνές γιατί αδίκησε, στο δευτερεύον όπως χαρακτήρισε μάθημά του, την κόρη της με χαμηλό βαθμό. Τον απείλησε μάλιστα ότι θα πάει στο σχολείο για να δει αν γίνεται μάθημα ή όχι στο τμήμα της κόρης της. Θα μου πει κάποιος συνηθισμένο είναι αυτό το φαινόμενο. Υπάρχουν και χειρότερα, όχι μόνο εκτός αλλά και εντός των σχολείων, με αποτέλεσμα πολλοί εκπαιδευτικοί να βρίσκονται σε ιδιαίτερα δύσκολη θέση για το πώς κάνουν το μάθημά τους και πως αξιολογούν τους μαθητές. Επειδή κι εγώ κάποιες φορές πίνω τον καφέ μου στην καφετέρια της κας μαμάς, και επειδή είμαι σίγουρος ότι θα προσπαθήσει να ανοίξει συζήτηση για το τμήμα της κόρης της, ελπίζω ότι θα κατανοήσει όσα της πω: απέναντι της έχει δασκάλους του παιδιού της και δεν δικαιούται με τέτοιον τρόπο να τους εξευτελίζει, γιατί περί εξευτελισμού της αξιπρέπειάς τους πρόκειται. Οι γονείς, κάποια στιγμή, οφείλουν να σκεφτούν σοβαρά ότι, το σχολείο είναι θεσμός μετάδοσης της γνώσης. Και κεντρική μορφή του είναι ο δάσκαλος, που αυτός, μετά απ’ αυτούς, αναλαμβάνει την ευθύνη να διδάξει τα παιδιά τους. Η σχέση αυτή, εξ ορισμού, είναι ασύμμετρη. Κι οι γονείς οφείλουν να τη σεβαστούν.

Υπάρχει ακόμη ένα περιστατικό, που έχει σχέση με τη μείωση μιας διδακτικής ώρας του μαθήματος των Αρχαίων Ελληνικών στην Α΄ Λυκείου και της προσθήκης του μαθήματος της Οικονομίας. Γι’ αυτό, όμως, φίλοι αναγνώστες θα τα πούμε σε ξεχωριστό άρθρο. Ολίγη υπομονή, γιατί με τους «ταλιμπάν» του τεχνοκρατούμενου ελληνικού σχολειού που έχουμε μπλέξει, δύσκολα θα ξεμπλέξουμε. Όμως, μπαίνω στον πειρασμό να γράψω ετούτο: εδώ και χρόνια το σχολείο απαξιώνει τις ανθρωπιστικές σπουδές, αυτές έχουν καταποντιστεί στον πάτο του βαρελιού. ‘Έναντι αυτών θεοποιεί τις θετικές και οικονομικές σπουδές. Αυτό είναι αποτέλεσμα του τεχνοκρατούμενου πολιτισμού μας. Πρόκειται για νοοτροπία ενός καλοπληρωμένου «ευρήματος», όπως έλεγε ο Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος, που ρίχνεται στην αγορά εργασίας, με τις σπουδές στο πανεπιστήμιο στόχο να έχουν οι απόφοιτοι να βρουν δουλειά και να βγάζουν πολλά χρήματα. Έτσι κατάντησαν οι «ταλιμπάν» της τεχνολογίας το εκπαιδευτικό μας σύστημα.

Σπύρος Παπαλουκάς, Δρομάκι στη Μυτιλήνη. ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: paletaart – Χρώμα & Φώς

Καλή Ανάσταση!

 

ΠΗΓΗ: Αντίφωνο

«Η προοπτική των εσχάτων δεν δικαιώνει των ηθικολόγων τη μυωπική αφέλεια. Αυτοί πιστεύουν πως θα νικήσουν τον θάνατο με την ταπεινοφροσύνη ή την ατομική αποφυγή της γενετήσιας μίξης. Όμως, στην προοπτική των εσχάτων, ο θάνατος νικιέται μόνο με τον θάνατο- και απαρχή ο Νύμφιος, ο θανάτω θάνατον πατήσας. Παραίτηση από τη φιλοδοξία της αυτοζωής, ταπεινή αποδοχή του θανάτου, και η αποδοχή κατάφαση στον έρωτα του ανιστώντος τους νεκρούς».

«Κάθε χούφτα χώμα, μια χούφτα θάνατος. Σβυσμένα ροδοπέταλα, σβυσμένα μάτια, αφανισμένη ανατριχίλα καλλίγραμμης σάρκας, ξέπλεκα οστά πουλιών, ζώων, ανθρώπων. Τόση μοναδικότητα πνιγμένη στο ίδιο πάντα ουδέτερο χώμα, στο αδηφάγο στόμα της γης που μας περιμένει όλους. Το χώμα ψηλαφητός θάνατος, το επέκεινα αψηλάφητη ελπίδα».

ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ. (1995). Σχόλιο στο Άσμα Ασμάτων. Αθήνα: Δόμος, σσ. 149-150, 154.

Από τη Μεταφυσική του Σώματος!

Δ΄ Κυριακή των Νηστειών - Ιωάννου της Κλίμακας. Πορεία ανάβασης ανηφορική. Ο αξέχαστος Χρήστος Γιανναράς, σπουδάζοντας στην Κλίμακα του Αγίου Ιωάννου Σιναΐτη, στο κλασικό πια έργο του «Η Μεταφυσική του Σώματος», στον πρόλογο του γράφει πως ετούτο το βιβλίο, ως διδακτορική διατριβή που είχε υποβληθεί στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, «αντιπροσωπεύει και μιαν αποτυχία». Ωστόσο, η πρώτη δημοσίευση του βιβλίου (Αθήνα 1971, εκδόσεις Δωδώνη), έφερε την ελπίδα πιστά να υπηρετήσει τη ζωή της Εκκλησίας, μακριά από τους γνωστούς ευσεβισμούς που ακόμα και σήμερα την ταλαιπωρούν. «Αυτή η ελπίδα είναι και η μόνη παρηγοριά στα στενά όρια των ανθρώπινων διχογνωμιών περί τα μέγιστα και τίμια», γράφει ο αλησμόνητος Γιανναράς. Α.Ι.Κ.

«Η Κλίμακα μας βεβαιώνει ότι ο έρωτας είναι πάθος κοινό επί σωμάτων και επί ασωμάτων – τόσο όταν αναφέρεται σε ανθρώπινα πρότυπα όσο και όταν αναφέρεται στο πρόσωπο του Θεού.

“Ο όντως ερών,

αεί του φιλουμένου φαντάζεται το πρόσωπον,

και τούτο ένδον ενηδόνως περιπτύσσεται.

Ο τοιούτος

ουκέτι ουδέ καθ’ ύπνους ηρεμείν του πόθου δύναται,

αλλά κακεί τω ποθουμένω προσαδολεσχεί.

Ούτως επί σωμάτων,

ούτως επεί ασωμάτων πέφυκε γίνεσθαι”.

Το “πέφυκε” αναφέρεται στο συστατικό της φύσεως ιδίωμα, στη φυσική καταβολή της ερωτικής αναφοράς. […] Στον έρωτα το αγαπημένο πρόσωπο καλύπτει κάθε χώρο σε κάθε στιγμή, είναι παντού με ένα τρόπο που δεν είναι επιθυμία μόνο η προτίμηση και νοσταλγία, αλλά άμεση κοινωνία προσωπικής παρουσίας ή οδυνηρής ελλείψεως απουσία».

ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ. (1971). Η Μεταφυσική του Σώματος. Σπουδή στον Ιωάννη της Κλίμακος. Αθήνα: Δωδώνη, σσ. 154-155.

Κάπου εδώ, έχω την αίσθηση, κάτι το συνταρακτικό μας λέει κι ο Οδυσσέας Ελύτης, στον Ήλιο τον Πρώτο: «Ό, τι αγαπώ γεννιέται αδιάκοπα /  Ό,τι αγαπώ βρίσκεται στην αρχή του πάντα». Α.Ι.Κ

Ο Μάρκ Μαζάουερ στις σχολικές εθνικές γιορτές

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: Εκδόσεις Αλεξάνδρεια

Οι χαιρετισμοί των εκάστοτε Υπουργών Παιδείας στις σχολικές εθνικές γιορτές –ειδικότερα στην 25η Μαρτίου 1821- έχουν ένα διδακτισμό που θυμίζει άλλες εποχές, της κακιάς ώρας εποχές. Κάποιοι μάλιστα, κλείνουν με εκείνο το βασιλοχουντικό: «Ζήτω η Ελλάς», «Ζήτω το Έθνος». Στο σχολείο συνήθως τους διαβάζω εγώ. Η Υπουργός Παιδείας, νέα στον υπουργικό θώκο και νέα στην ηλικία, στον χαιρετισμό που απέστειλε πριν δύο ημέρες για να διαβαστεί στα σχολειά, καθώς φάνηκε, για να γράψει τις δυο τρείς παραγράφους –αναρωτιέμαι αν, τελικά, τις έγραψε η ίδια, τέλος πάντων- στηρίχθηκε στο βιβλίο του Βρετανού ιστορικού Μαρκ Μαζάουερ: «Η Ελληνική Επανάσταση», (Αλεξάνδρεια, 2022). Καλά έκαμε η πάντα χαμογελαστή Υπουργός μας. Πιστή υπηρέτης και η κα Ζαχαράκη του επιτυχημένου, τα τελευταία χρόνια, εγχειρήματος της εθνομηδενιστικής και αποδομητικής «Νέας Ιστορίας». Τα βιβλία του Μαζάουερ έχουν μεγάλη πέραση, είναι καλοτάξιδα στο αναγνωστικό κοινό που διαβάζει Ιστορία· οι κριτικές είναι διθυραμβικές. Ωστόσο, η κα Υπουργός Παιδείας όφειλε να γνωρίζει και, βέβαια, έχει χρέος έναντι των εκπαιδευτικών και των σχολιαρόπαιδων να μην αρέσκεται να τονίζει μόνο τα αποκαΐδια που αφήνει ο εθνομηδενισμός στις σχολικές αίθουσες. Υπάρχει και η άλλη πλευρά της κριτικής στα βιβλία του Μαζάουερ. Τρανταχτό παράδειγμα η δριμεία κριτική στο βιβλίο του: «Θεσσαλονίκη. Πόλη των Φαντασμάτων: Χριστιανοί, Μουσουλμάνοι και Εβραίοι 1430-1950», (Αλεξάνδρεια, 2006).

Στον χαιρετισμό της κας Υπουργού Παιδείας ούτε λέξη στην τόσο σπουδαία λεξούλα «Ελληνισμός· με χρονολογία λήξης την έλεγε ο αλησμόνητος Χρήστος Γιανναράς. Καμιά αναφορά σε πρόσωπα αγωνιστών και ηρώων της Επανάστασης.

Στους χαιρετισμούς των Υπουργών Παιδείας στις σχολικές εθνικές γιορτές, ο πολιτικός εθνομηδενισμός και η καπηλεία της Δημοκρατίας φτάνουν στα όρια ανυπόφορης κακουργίας.

Finis Finis: Στοχασμοί και στεναγμοί, κεράκι στην έξοδο του Χρήστου Γιανναρά

Του ΘΑΝΑΣΗ Ν. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ

«Τὸ μὲν ἐπιτιμᾷν οὐ μέγα· ῥᾷστον γὰρ, καὶ τοῦ βουλομένου παντός.

Τὸ δὲ ἀντεισάγειν τὴν ἑαυτοῦ γνώμην, ἀνδρὸς εὐσεβοῦς καὶ νοῦν ἔχοντος».

«Το να επιπλήττουμε δεν είναι σπουδαίο πράγμα. Είναι πανεύκολο

και μπορεί να το κάνει όποιος θέλει. Αλλά το να αντιπαραθέτει κάποιος την άποψή του, είναι χαρακτηριστικό ανθρώπου και ευσεβούς και μυαλωμένου».

ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΘΕΟΛΟΓΟΣ, Λόγος κθ’.

Λόγος θεολογικός τρίτος περί Υιού, PG 36, 73Α.

Εδώ και χρόνια το τελείωμα κάθε καλοκαιριού μού επισφραγίζει και μία διάψευση. Κάθε χρόνο περνά το καλοκαίρι δίχως να ʼχω μπορέσει να βρω τον χρόνο που περίμενα ώστε να μαζέψω, να ανοίξω, να ξαναδώ, να τακτοποιήσω το αρχείο μου. Υλικό δεκαετιών πλέον, και πολύ ποικίλων διαδρομών, το οποίο αυγαταίνει κι από πάνω, αφού τα τρεχάματα δεν καταλαγιάζουν…

Προσπάθησα να ανασκαλέψω κάπως το αρχείο μου όταν –λίγο πριν ξεψυχήσει ο Αύγουστος– ήρθε η είδηση θανάτου του εκ των δασκάλων της γενιάς μας Χρήστου Γιανναρά. Ανασκαλεύοντας, προσπάθησα να ψαχουλέψω το δέος που ξαναχτυπά την πόρτα, καθώς μαζεύονται δεκαετίες στην καμπούρα μας, οι απώλειες από ψιχάλα γίνονται πια βροχή και καταλαβαίνεις ότι μιλώντας για τον εκλιπόντα ή την εκλιπούσα στοχάζεσαι όχι μόνο τη δική τους διαδρομή, αλλά και τη δική σου – αφού η ύπαρξή τους και η παρουσία τους συν-έθεσε τους βηματισμούς σου. Η εκδημία του Χρήστου Γιανναρά εύλογα συσχετίστηκε με αυτήν του άλλου μεγάλου, Ιωάννη Ζηζιούλα, ενάμιση χρόνο νωρίτερα (2 Φεβρουαρίου 2023). Στη δική μου αίσθηση σχετίζεται και με άλλες δύο αναχωρήσεις: της Καίτης Χιωτέλλη πριν τέσσερα ολόκληρα χρόνια (30 Ιουνίου 2020) και του Γιάννη Παπαδόπουλου μόλις πριν δυο μήνες (29 Ιουνίου φέτος). Είναι δυο άνθρωποι άλλου διαμετρήματος, που συνδέονταν με τον Γιανναρά προσωπικά, με το εγχείρημα της θεολογίας του ’60 αλλά και με τους ποικίλους δρόμους των κατοπινών δεκαετιών. Ιδίως η σχέση μου με τον Γιάννη Παπαδόπουλο (μεταφραστή του Φλωρόφσκυ το 1972[1], μέλος της συντακτικής επιτροπής της Σύναξης από το 1995 και συνομιλητή του Γιανναρά) εμπλούτιζε την σχετική πληροφόρηση και όξυνε τα κριτήρια – κριτικά και αυτοκριτικά.

Δίχως λοιπόν να έχω κατορθώσει να μπω όσο ήθελα στο αρχείο μου, ανασύρω κάποια πράγματα για τον Χρήστο Γιανναρά, κι ελπίζω σε περισσότερα κάποια άλλη στιγμή. Τώρα που έκλεισε το επίγειο ταξίδι του, χρειαζόμαστε ανασκούμπωμα για ήρεμη, γερή και ειλικρινή δουλειά πάνω σε όσα έχει καταθέσει, αλλά και πάνω σε όσα έχουν γραφτεί γι’ αυτόν[2].

Καθώς στα βιβλία που αγοράζω σημειώνω ημερομηνία απόκτησης (και στη συνέχεια πολλά και διάφορα άλλα), βλέπω ότι το πρώτο βιβλίο του Χρήστου Γιανναρά που διάβασα ήταν το Ορθοδοξία και Δύση: Η θεολογία στην Ελλάδα σήμερα, στην πρώτη του έκδοση, των 174 σελίδων[3]. Το είχα αγοράσει από τον «Γρηγόρη» στις 20 Φεβρουαρίου 1979. Ήμουν 19,5 ετών και φοιτητής Νομικής. Ακολούθησαν τα άλλα του. Βλέπω τώρα μάλιστα (από τις σημειώσεις μου πάνω τους) ότι κάποια τα αγόρασα από την πώληση θεολογικών βιβλίων που οργανώναμε κάθε τόσο στην ενορία του Αγίου Δημητρίου Βύρωνα μια νεανική παρέα, με την οποία είχαμε αναλάβει τα κατηχητικά. Φέρναμε δηλαδή στους ενορίτες βιβλία των συγγραφέων που τότε –στη δεκαετία του 1980– ταρακουνούσαν ελπιδοφόρα και πάσχιζαν να αφαιρέσουν λέπια από τα μάτια. Βλέπω, για παράδειγμα, ότι από εκεί είχα πάρει το Τίμιοι με την Ορθοδοξία[4] το 1981 και τις Κριτικές Παρεμβάσεις[5] το 1983. Ας παρεμβάλω εδώ ότι το 1979 ήταν η χρονιά γνωριμίας μου και με τη σκέψη του Παναγιώτη Νέλλα. Τότε εκδόθηκε το Ζώον Θεούμενόν του, λίγο μετά γνωρίστηκα με τον ίδιο.

[1] π. Γεωργίου Φλωρόφσκυ, Το Σώμα του Ζώντος Χριστού. Μία ορθόδοξος ερμηνεία της Εκκλησίας, εκδ. Πατριαρχικόν Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη 1972 [μερική επανέκδοση, στη δημοτική, εκδ. Αρμός, Αθήνα 1999].

[2] Έγραψα στο facebook δύο μέρες μετά την κοίμησή του: «Πολλά πολλών ετών, πολλές συναντήσεις, πολλές αναμετρήσεις, πολλές συμφωνίες και πολλές διαφωνίες, και σεβαστικά και παρρησιασμένα, όλα με νόημα, όλα ως στοίχημα για μαθητεία στα πολύτιμα που μας ξεπερνούν όλους, έχουν φορτωθεί στον νου και στην καρδιά μου από το απόγευμα της 24ης, που έφυγε ο Χρήστος Γιανναράς. Πολλά. Από τα τέλη της δεκαετίας του ʼ70 μέχρι τούτες τις μέρες. Μα δεν το μπόρεσα να βάλω πενιά πριν γίνει ή έστω πριν ανακοινωθεί η κηδεία του[2]. Απομένει δουλειά να γίνει, ή μάλλον να συνεχιστεί… Τι πράμα είναι τούτο το καλοκαίρι, ή μάλλον η τελευταία μιάμιση χρονιά… Φιλοσόφησης αφορμές. Οι κρίσεις που έχουμε επί χρόνια διατυπώσει, φτάνουν μπροστά σε έναν μυστήριο επίλογο, που οι ναρκισσιστές θαρρούν πως αφορά μόνο τους άλλους: την Κρίση. Είτε δηλώνεις ένθεος είτε δηλώνεις άθεος, Κρίση σημαίνει το να λογάς πως δεν είσαι ο αφέντης της τελείας».

[3] Εκδ. Αθηνά (σειρά «Σύνορο»), Αθήνα 1972.

[4] Εκδ. Αστήρ, Αλ. & Ε. Παπαδημητρίου, Αθήνα 1968.

[5] Εκδ. Δόμος, Αθήνα 1983.

Η συνέχεια του άρθρου εδώ: Φρέαρ

«Μάθημα εκκλησιασμού»

Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος, «Μάθημα εκκλησιασμού», Σύναξη, τχ. 87 (Ιούλιος – Σεπτέμβριος 2003), σ. 71.

Στέλιος Ράμφος: Οι νεοορθόδοξοι δεν είχαμε πιει μαζί ούτε καφέ

Του ΣΑΚΗ ΙΩΑΝΝΙΔΗ



Χειρόγραφες σημειώσεις στο γραφείο του Χρήστου Γιανναρά. «Ήταν πολύ καλός συγγραφέας και χειριστής της γλώσσας. Η γλώσσα του διατηρεί την αριστοκρατική ομορφιά της ελληνικής, κάτι που αποτυπώνεται και στον ίδιο τον γραφικό του χαρακτήρα», λέει ο Στέλιος Ράμφος. [ΝΙΚΟΣ ΚΟΚΚΑΛΙΑΣ]

Από τον χειμώνα του 1967 στο Παρίσι ξεκίνησε «μια συζήτηση», δημόσια και ιδιωτική, μεταξύ του Στέλιου Ράμφου και του Χρήστου Γιανναρά, που συνεχίστηκε για περισσότερο από μισό αιώνα. Ο Ράμφος σπούδαζε τότε φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, ενώ ο Γιανναράς, που έφυγε από τη ζωή στα 89 του χρόνια, ετοίμαζε τη διδακτορική του διατριβή, επίσης για τη Σορβόννη. Ο 85χρονος σήμερα συγγραφέας είχε μόλις ξεκινήσει την ανάγνωση των πατερικών βιβλίων, ενώ ο λίγο μεγαλύτερός του θεολόγος εντρυφούσε στα Ασκητικά. «Συζητούσαμε για τη δικτατορία και την κατάσταση στη χώρα, αλλά αυτό που τον ενδιέφερε πάρα πολύ ήταν το πνευματικό πρόβλημα της Ελλάδας. Μπορούσα από τότε να δω την ορμή ενός ανθρώπου που ήταν έτοιμος να σπάσει φραγμούς».

– Ποιο ήταν το πνευματικό πρόβλημα που έβλεπε στην Ελλάδα;

– Με κέντρο και με άξονα το εκκλησιαστικό γεγονός, προσπαθούσε να ελευθερώσει τον Θεό της θρησκείας και της θρησκευτικότητος από μια αντίληψη του Θεού στη Δύση και στα καθ’ ημάς, ως πρώτης αιτίας των πραγμάτων, και περνούσε σε μία σκέψη για τον Θεό, ως πεδίο αυθυπερβάσεως του ανθρώπου, αυτό που ονόμαζε Πρόσωπο.

– Πώς αντιλαμβανόταν, δηλαδή, τον άνθρωπο;

– Ο Γιανναράς έβλεπε τον άνθρωπο σε ένα επίπεδο σχέσεως με τον άλλο άνθρωπο και αυτό ήταν το Πρόσωπο. Πρόσωπο – άπειρο – ο Θεός, Πρόσωπο και ο άνθρωπος. Δηλαδή, έβλεπε το Πρόσωπο ως υπέρβαση μιας ατομικότητος εγωκεντρικής, την οποία συνδύαζε με τη Δύση. Γι’ αυτό και έδινε πολύ μεγάλη σημασία στην ενορία, ως συμβολικό και πραγματικό στοιχείο και κατ’ επέκταση στην κοινότητα. Μέσα σε αυτήν την προσέγγιση υπήρχε, κατά τη γνώμη μου, ένα κενό, το οποίο αποτελούσε πολλές φορές θέμα συζητήσεως μεταξύ μας. Εκείνος θεωρούσε ότι η ατομικότητα και το ατομικό εγώ είναι η αιτία όλων των κακών στον σημερινό κόσμο, στην Ελλάδα αλλά και στη Δύση. Σκεφτόταν το εγώ ως «κλειστότητα», όχι ως δυνατότητα ανοίξεως. Αυτό έχει μία βάση και μία λογική, αλλά δεν παύει να προϋποθέτει έναν άνθρωπο, μια ατομικότητα της οποίας η εσωτερική άνοιξη πρέπει να είναι μια θεμελιώδης, υπαρξιακή δυνατότητα, κάτι το οποίο εκείνος δεν έβλεπε.

– Αυτό ήταν τα κύριο σημείο της διαφωνίας σας;

– Δεν θα έλεγα η διαφωνία, ήταν η συζήτησή μας. Αργότερα ο Γιανναράς βρήκε τον Λακάν και τον ενδιέφερε πολύ η γέννηση της υποκειμενικότητας μέσα στον Λακάν. Αυτό δείχνει ότι δεν είχε αφήσει το θέμα κλειστό και ο ίδιος το ζύμωνε μέσα του. Αλλά η θεμελιώδης θέση του ήταν αυτή, ότι η αυθυπέρβαση γίνεται από έναν άνθρωπο ως σχέση και ότι η ατομικότητα ήταν κάτι καταδικασμένο.

– Πολεμήθηκε ο Γιανναράς από θρησκευτικούς κύκλους για τις θέσεις του;

– Πολεμήθηκε, αλλά και αγαπήθηκε από πάρα πολύ κόσμο. Γιατί πολλοί άνθρωποι έβρισκαν μια ανάσα σ’ αυτά που έγραφε. Υπήρξε μια δυσκολία στη σχέση του με εκκλησιαστικές οργανώσεις, όπως η Ζωή, στην οποία ανήκε και ο ίδιος μέχρι μια ορισμένη στιγμή. Για τα βιώματα εκείνης της εποχής είχε γράψει το «Καταφύγιο Ιδεών», ένα βιβλίο με πολλά πραγματικά στοιχεία, αλλά φορτισμένο ακόμη με πολεμικά συναισθήματα.



«Οι φήμες έλεγαν ότι ήμασταν φοβεροί εχθροί, ασυμφιλίωτοι. Όχι…», λέει ο Στέλιος Ράμφος για τη σχέση του με τον Χρήστο Γιανναρά. «Η μεταξύ μας σχέση ήταν ο δεσμός δύο ανθρώπων που καταλαβαίνουν αρκετά ο ένας τον άλλον», προσθέτει. [ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΖΑΒΟΣ]

– Ποιο θεωρείτε το πιο σημαντικό έργο του; Ποιο ξεχωρίζετε;

– Κατ’ αρχάς δεν μιλάμε για ένα βιβλίο. Δεν υπάρχει καλύτερο βιβλίο του, αλλά δέσμη βιβλίων όπου τα θέματά του διασταυρώνονται συμπληρωματικά. Ας πούμε: «Οντολογία του Προσώπου», «Ορθοδοξία και Δύση στη Νεότερη Ελλάδα», «Το Πρόσωπο και ο Έρως», «Ελευθερία του Ήθους», «Αλφαβητάρι της Πίστης», «Ενάντια στη Θρησκεία». Ο Γιανναράς ήταν πολύ καλός συγγραφέας και χειριστής της γλώσσας. Η γλώσσα του διατηρεί την αριστοκρατική ομορφιά της ελληνικής, κάτι που αποτυπώνεται και στον ίδιο τον γραφικό του χαρακτήρα. Εν πάση περιπτώσει, ο Γιανναράς, ακόμη και όταν θεωρούσε την Ελλάδα τελειωμένη υπόθεση, μετείχε στην προσπάθεια εθνικής αυτογνωσίας για να ξανασταθεί η χώρα στα πόδια της, μια προσπάθεια που αρχίζει τον 18ο αιώνα και συνεχίζεται με σκαμπανεβάσματα έως σήμερα.

– Πολλοί τον κατηγορούν για επαναληπτικότητα.

– Οι επαναλήψεις και οι υπερβολές στο έργο του δείχνουν ότι εκείνο που κρατούσε στα χέρια του με τον καιρό άρχισε να ανακυκλώνεται. Καθώς ο χώρος Ανατολή – Δύση ήταν πολύ ισχυρότερος στη σκέψη του από τον χρόνο Ανατολή – Δύση. Υπ’ αυτήν την έννοια, δεν μπορούμε να κρίνουμε το έργο του ως μια σειρά βιβλίων. Είναι μια διαρκής προσπάθεια. Ολόκληρη η εργασία του είχε στόχο στρατηγικό, τον οποίο υπηρετούσε με πολύ θάρρος. Σε αυτό το πλαίσιο, είχε μια σταθερή αναφορά σε κομβικά στοιχεία του ελληνορθόδοξου πολιτισμού, διότι πίστευε ότι η αδιάκοπη, αναστοχαστική, σχέση με τον πολιτισμό αποτελεί προϋπόθεση όχι μόνον απλής επιβιώσεως, αλλά και ανανεώσεως. Έλεγε ότι έχουμε τελειώσει και εμείς και η Ευρώπη, αλλά ταυτοχρόνως τόνιζε: «Ναι, αλλά για την Ιστορία δεν μπορείς να πεις οριστικά πράγματα». Γι’ αυτό και έγραφε βιβλία.

– Είχε την αίσθηση μιας αποστολής;

– Είχε την αίσθηση ότι υπηρετούσε αυτή την ιδέα και νομίζω ότι την υπηρέτησε με συνέπεια. Ίσως γνωρίζετε ότι ετοιμαζόταν για το Πολυτεχνείο, αλλά την τελευταία στιγμή άλλαξε γνώμη και προς κατάπληξη μεγάλη της οικογενείας του, είπε «θέλω να πάω στη Θεολογική». Ο συναισθηματισμός του, δηλαδή η αγάπη για το υψηλό, τον έσπρωχνε κάπου αλλού και δικαιώθηκε στο τέλος. Η επιμονή του στο υψηλό δεν ήταν αντιδημοκρατική επιλογή, αλλά ζωτικής σημασίας διάκριση μεταξύ ισότητος και ανομοιότητος. Είμαστε πολιτικά ίσοι, αλλά ταυτόχρονα ανόμοιοι μεταξύ μας. Αυτό όμως τον υποχρέωσε να προχωρήσει και να κάνει έναν συγκερασμό, να συνδυάσει τη θεολογία με τη φιλοσοφία. Επομένως, η προσχώρησή του στη θεολογία είχε και κάτι παραπάνω. Από τα κεντρικά βιβλία του είναι νομίζω «Η Ελευθερία του Ήθους». Είναι το σημείο που δείχνει καθαρά το στίγμα της αποστολής του. Πριν από αυτό είχε ανακαλύψει τον Χάιντεγκερ και του έδειχνε μια προσήλωση για ένα πολύ μεγάλο διάστημα της ζωής του. Τον τελευταίο καιρό, όμως, δεν επέμενε ιδιαίτερα. Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι όλη η σκέψη του Γιανναρά ήταν για τη ζωή, ενώ ο Χάιντεγκερ είναι στοχαστής του θανάτου. Είναι κάτι το οποίο δεν ήθελε να προσέξει ο Γιανναράς ή του διέφυγε.

– Πολλοί έχουν εντάξει τον Γιανναρά και εσάς σε ένα κίνημα που ονομάστηκε νεοορθοδοξία. Συμφωνείτε εσείς με αυτόν τον τίτλο;

– Αυτός ο τίτλος είναι δημιούργημα ενός δημοσιογράφου και παλιού συμφοιτητή, του Πέτρου Μακρή, ο οποίος έκανε ένα ρεπορτάζ στη μεταδικτατορική «Ελευθεροτυπία» και έπλασε τη λέξη για να περιγράψει μια κίνηση ανθρώπων που έχουν αγάπη για την παράδοση και εξίσου αγάπη για τη ζωή. Η λέξη παρέμεινε, αλλά το σχήμα με σάρκα και οστά δεν υπήρχε. Δηλαδή, οι αποκαλούμενοι νεοορθόδοξοι, ο Γιανναράς, ο Ζουράρις, ο Σαββόπουλος, ο Μοσκώφ, εγώ, δεν είχαμε πιει όλοι μαζί ούτε καφέ. Ο ένας ήξερε τον άλλον, αλλά δεν είχαμε καμία οργάνωση. Αν υπήρχε οργάνωση, θα είχε πεθάνει εξαρχής. Υπήρχε όμως ένα πνεύμα αλλαγής την περίοδο της μεταπολιτεύσεως, που διαπέρασε σαν ρεύμα την κοινωνία και αυτό παρέμεινε.

– Υπήρχε κάτι που προετοίμασε τη σκέψη του Γιανναρά;

– Προϋπήρχε η νεοπατερική θεολογία του ’60, όπως και η θεολογική παρουσία του καθηγητή Νίκου Νησιώτη, ο οποίος προσπάθησε να φέρει κοντά την ορθόδοξη βιωματική εμπειρία και τον υπαρξισμό, ένας πολύ συμπαθής άνθρωπος που διακονούσε τη θεολογία και προπονούσε τον Πανελλήνιο στο μπάσκετ. Από αυτήν την ανησυχία βγαίνουν ο Χρήστος Γιανναράς, ο Ιωάννης Ζηζιούλας και άλλοι. Έβαλε τη σφραγίδα της στη νεότερη ορθόδοξη θεολογία με έντονο το περσοναλιστικό στοιχείο, μια φιλοσοφία που είχε στον πυρήνα της την προσωπική σχέση ανθρώπου και Θεού. Στην προσωπική αυτή σχέση τα πάντα ανάγονται σε αξία. Η έννοια της σχέσης έχει να κάνει με την εμπειρία ανοίξεως και προσφοράς του ανθρώπου προς τον άπειρο θεό. Εκεί μπορεί να αναζητήσει κανείς την έννοια του Προσώπου – σχέσεως στην οποία πατάει και η φιλοσοφική έννοια του έρωτος στον Γιανναρά. Με μία διαφορά, ότι ο Έρως είναι άνοιξη του εγώ στο άπειρο φως και με κλειστό εγώ είτε χωρίς εγώ, έρως δεν μπορεί να υφίσταται.

– Πολλοί ξεχωρίζουν τα βιβλία του Χρήστου Γιανναρά σε σχέση με τις επιφυλλίδες του. Εσείς παρακολουθούσατε την αρθρογραφία του;

– Το γεγονός ότι στις επιφυλλίδες του επανέρχεται, σε μεγάλο βαθμό, στα ίδια θέματα έχει να κάνει με προτεραιότητες συγκυριακές. Όμως, όπως είπαμε και προηγουμένως, δεν ανήκει στην κατηγορία των συγγραφέων των οποίων τα βιβλία διαβάζονται ως ξεχωριστά πονήματα. Έχει μια στρατηγική σκέψη που μπορεί να περιοριστεί σε μια επιφυλλίδα ή να αναλυθεί σε τόμους. Και στις επιφυλλίδες του, πάντως, έχει μια χροιά φιλοσοφική, όταν έβλεπε τη φθορά των πραγμάτων που οφείλονταν, κατά την άποψή του, σε μια προϊούσα ακατανοησία των συστατικών αληθειών ενός πολιτισμού. Οι επιφυλλίδες ήταν ένα κομμάτι της προσωπικότητάς του, καθώς τον αφορούσε και τον ενδιέφερε πάρα πολύ το καθημερινό, το εμπειρικό, όπως έλεγε ο ίδιος.

– Υπάρχει μια μυθολογία γύρω από τη σχέση σας όλα αυτά τα χρόνια. Πώς ήταν πραγματικά; Είχατε επαφές;

– Ήταν φιλικά αμφίθυμη. Η τελευταία μας επικοινωνία ήταν πριν από κανένα μήνα, όταν μου τηλεφώνησε για ένα βιβλίο μου που τον ενδιέφερε, ένα βιβλίο που περιελάμβανε τα άρθρα μου στην «Καθημερινή» για τα 200 χρόνια από το 1821. Η τελευταία φορά που είχαμε ανταμώσει και φάγαμε παρέα ήταν πριν από αρκετά χρόνια, στο Ιντεάλ. Όπως τρώγαμε, πέρασε κάποιος από δίπλα μας και κατάπληκτος είπε: «Εσείς οι δυο μαζί;». Και γυρίζει ο Χρήστος και του απαντάει: «Ποιος είναι ο κακός;». Οι φήμες έλεγαν ότι ήμασταν φοβεροί εχθροί, ασυμφιλίωτοι. Όχι, ο καθένας αντιμετώπιζε με τον τρόπο του τα πράγματα, αλλά η μεταξύ μας σχέση ήταν ο δεσμός δύο ανθρώπων που καταλαβαίνουν αρκετά ο ένας τον άλλο.

– Πολλοί αναρωτιούνται ποιος είναι ο σωστός τρόπος να μιλάμε για δημόσια πρόσωπα όταν φεύγουν από τη ζωή. Να κρίνουμε ή όχι το έργο τους; Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε με άλλον τρόπο για τον Γιανναρά;

– Μιλάμε για κάποιον όπως τον γνωρίσαμε όταν ζούσαμε μαζί του. Η δική μου σχέση με τον Χρήστο ήταν μια σχέση και μια συνομιλία για το πού πάει ο τόπος και ο κόσμος. Δεν είχαμε μιλήσει ποτέ για πράγματα ιδιωτικά. Πάντα η κουβέντα μας, όποτε τύχαινε να ανταμώσουμε, να μιλήσουμε, ήταν αυτά τα θέματα. Επομένως, πολύ λίγα πράγματα θα είχα να θυμηθώ από προσωπικές κουβέντες, όπως ήταν η πρώτη μας συνάντηση στο δωμάτιό μου στο Παρίσι χάρη σε έναν κοινό αγαπημένο φίλο, τον Γιάννη Καλεώδη. Είμαι και εγώ μανιακός με ορισμένα πράγματα και άρα οι δύο μανίες μας δεν είχαν άλλο πεδίο να συναντιούνται. Εξ ου και δεν θεωρώ αυτή τη συνέντευξη επίλογο, αλλά διάλειμμα ενός διαλόγου.

ΠΗΓΗ: Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Ύστατο και συγκινητικό χαίρε στον Χρήστο Γιανναρά με πλήθος κόσμου

Της ΜΑΡΓΑΡΙΤΑΣ ΠΟΥΡΝΑΡΑ

Ο κόσμος έφτανε μέχρι το πεζοδρόμιο της Καραγεώργη Σερβίας. Μέσα και έξω από την εκκλησία της Αγίας Ειρήνης, επώνυμοι και ανώνυμοι αναγνώστες, φίλοι και μαθητές ήρθαν να αποχαιρετίσουν τον Χρήστο Γιανναρά στην εκκλησία που του άρεσε να διαβάζει τον Απόστολο τις Κυριακές. Η τελετή είχε σχεδόν τη λαμπρότητα εξόδιου ακολουθίας αρχηγού κράτους εν ενεργεία. Στον αρχιερατικό θρόνο βρισκόταν ο Προικοννήσου Ιωσήφ ως εκπρόσωπος του Οικουμενικού Πατριάρχη κ. Βαρθολομαίου, καθώς ο επιφυλλιδογράφος της «Κ» Χρήστος Γιανναράς ήταν και οφικιάλιος του Φαναρίου, χειροτονημένος ως Άρχων Μέγας Ρήτωρ. Στην Ωραία Πύλη, προεξάρχοντος του σεβασμιωτάτου μητροπολίτη Θήρας, Αμοργού και Νήσων κ. Αμφιλοχίου ιερούργησαν ο Αργολίδος Νεκτάριος και ο Νέας Σμύρνης Συμεών. Ο επίσκοπος Δυτικής Αμερικής του Πατριαρχείου Σερβίας Μάξιμος ήρθε για το ύστατο χαίρε στην Ελλάδα από το Λος Άντζελες ύστερα από πολύωρη πτήση. Μέσα στο Ιερό Βήμα ο Αρχιεπίσκοπος κ. Ιερώνυμος συμπροσευχόταν, ενδεδυμένος, όχι όπως οι άλλοι ιεράρχες με τις αρχιερατικές στολές, αλλά με το μαύρο ράσο του διαρκούς πένθους. Το τυπικό κρατήθηκε σε όλη τη βυζαντινή του μεγαλοπρέπεια.

Πριν από την έναρξη της τελετής και μετά την πρωινή λειτουργία για τη γιορτή της Αποτομής του Προδρόμου, ο μεγάλος του γιος Σπύρος μαζί με τον επιστήθιο φίλο του εκδότη Δημήτρη Μαυρόπουλο διάβασαν πάνω στο φέρετρο το Βιβλίο των Ψαλμών. Δίπλα τους παραστεκόταν ο μικρός γιος του Χρήστου Γιανναρά, Αναστάσης. Ο επικήδειος λόγος ήταν ένας και μοναδικός και λιτός, όπως είχε ζητήσει η οικογένεια. Ανάμεσα στο μέγα πλήθος το εντός και εκτός του ναού, ξεχωρίσαμε τον τέως πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας, Προκόπη Παυλόπουλο, τον πρόεδρο της Εθνικής Βιβλιοθήκης Σταύρο Ζουμπουλάκη, τις Κατερίνα Καρύδη και Μαριλένα Πανουργιά του Ίκαρου –του εκδοτικού οίκου του–, τον κάποτε συνοδοιπόρο του φιλόσοφο Στέλιο Ράμφο και τον καθηγητή Βυζαντινολογίας Δημήτρη Δ. Τριανταφυλλόπουλο μαζί με την ανιψιά του, Λαμπρινή Ν. Τριανταφυλλοπούλου, που αυτή την περίοδο ετοιμάζει την αναθεωρημένη έκδοση των Απάντων του Παπαδιαμάντη που τόσο αγαπούσε ο εκλιπών. Εκεί ήταν και ο επί σειράν ετών γενικός επιθεωρητής Δημόσιας Διοίκησης Λέανδρος Ρακιντζής αλλά και ο Γιώργος Καραμπελιάς.

Κάποιοι σχολίαζαν πως ήταν εντυπωσιακή και αλγεινή η απουσία ορισμένων ακαδημαϊκών τόσο από το Πάντειο Πανεπιστήμιο (που πιστά υπηρέτησε επί σειράν ετών ο Γιανναράς) όσο και από τη Θεολογική Σχολή (με φωτεινές εξαιρέσεις τον Δημήτρη Μόσχο και την Κίρκη Κεφαλέα) που ουδέποτε, εκείνον, τον ύπατο θεολόγο του 20ού αιώνα, δεν τον απαρίθμησε στις τάξεις της. Ήταν άλλωστε ο άνθρωπος που άφησε ανεξίτηλο χνάρι μέσα από τη σκέψη και τα γραπτά του. Γεννήθηκε στην πρωτεύουσα το 1935. Σπούδασε στα Πανεπιστήμια της Αθήνας, της Βόννης και της Σορβόννης. Χρημάτισε καθηγητής Φιλοσοφίας και Πολιτιστικής Διπλωματίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Πολιτικών και Κοινωνικών Επιστημών της Αθήνας, στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών. Είχε διδάξει ως επισκέπτης καθηγητής στο Παρίσι, στη Γενεύη, στη Λωζάννη, στο Ρέθυμνο Κρήτης. Παράλληλα, με τακτική επιφυλλιδογραφία, παρενέβαινε στην κοινωνική και πολιτική επικαιρότητα, κρατώντας μια στάση μαχητική και διαυγή μέχρι τέλους. Κορυφαία προσωπικότητα στον χώρο της θεολογίας και της φιλοσοφίας έγραψε δεκάδες βιβλία, πολλά εκ των οποίων μεταφράστηκαν σε άλλες γλώσσες. Ένα από αυτά είχε τίτλο «Γρίφος Θάνατος». Για εκείνον, η αναχώρηση δεν θα είναι πια αίνιγμα: Η κηδεία ξεκίνησε με συννεφιά και όταν το φέρετρο πήρε την άγουσα για το Α΄ Νεκροταφείο, όπου και το σώμα του Χρήστου Γιανναρά αποτέθηκε στον οικογενειακό τάφο, είχε βγει πια ήλιος.

ΠΗΓΗ: Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ. (2021) Γρίφος θάνατος. Αθήνα: Ίκαρος.