«Άραγε, πόσα έχουν αλλάξει γύρω μας τα τελευταία εκατό χρόνια;»

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Νέοι συγγραφείς λογοτεχνικών κειμένων μάς εκπλήσσουν με τη γραφή τους. Ιδιαίτερα όταν με λογοτεχνική μαστοριά καταφέρνουν να συνδέσουν δύο εποχές. Το βιβλίο της κας Ελισάβετ Τζιάτα «Τα γράμματα του Αριστοφάνη» είναι το πρώτο της. Γνώρισα την κα Τζιάτα πριν λίγα χρόνια, όταν σ’ ένα ταξίδι της στη Μυτιλήνη είχε έρθει στο σχολείο μου, το Πρότυπο ΓΕ.Λ. Μυτιλήνης του Πανεπιστημίου Αιγαίου, αναζητώντας πληροφορίες για ένα από τα δύο πρόσωπα του μυθιστορήματός της, τον Αριστοφάνη. Στη συζήτηση που είχαμε στην Ιστορική Βιβλιοθήκη μού είχε εξιστορήσει την παρουσία του Αριστοφάνη ως μαθητή στο ιστορικό Γυμνάσιο Μυτιλήνης κατά την τριετία 1915-1918, περίοδο του Εθνικού Διχασμού και του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, περίοδο ιδιαίτερα ταραγμένη για τη Λέσβο και τον ευρύτερο Μικρασιατικό χώρο και, βέβαια, για τη Θάσο, τόπο καταγωγής του Αριστοφάνη.

Το λογοτέχνημα της κας Τζιάτα βασίζεται σε έξι χειρόγραφες επιστολές του νεαρού Αριστοφάνη, ο οποίος με αυτές προσπαθεί να πείσει τους γονείς του και τον μεγαλύτερο αδελφό του να τον στηρίξουν για να γίνει ηθοποιός. Από την άλλη πλευρά, τη σημερινή, εκατό χρόνια μετά, ένας άλλος νέος, ο Παύλος λειτουργεί ως σύγχρονος «θαμπός καθρέφτης» του Αριστοφάνη, φανερώνει με λαγαρό τρόπο τη διεκδίκηση του δικού μέλλοντος, να γίνει κι αυτός ηθοποιός.

Όνειρα, πάθη, συγκρούσεις με στερεότυπα οικογενειακά και κοινωνικά πάντοτε έχουν τίμημα: ρήξεις με υπαρξιακές αναζητήσεις και προσδοκίες, με αποτέλεσμα βαρύτατο συναισθηματικό κόστος, ακόμη και θάνατο, αν σκεφτούμε πως ο νεαρός ήρωας Αριστοφάνης, ως φοιτητής πια της Νομικής σχολής στο κλεινόν άστυ, επιστρατεύεται και σκοτώνεται στην ιστορική μάχη του Σκρα (17 Μαΐου 1918), αφήνοντας πίσω το μεγάλο όνειρό του να ασχοληθεί με την υποκριτική· σε αντίθεση με τον Παύλο, ο οποίος γεννημένος στη Θεσσαλονίκη και σπουδάζοντας στα Γρεβενά, θα καταφέρει να πραγματοποιήσει το όνειρό του να γίνει ηθοποιός.

Φίλες και φίλοι αναγνώστες/στριες, Τα Γράμματα του Αριστοφάνη, είναι ένα πολύ καλό βιβλίο, διαβάζεται απνευστί. Αν και ο ήρωάς του Αριστοφάνης έχει τραγικό τέλος, πεθάνει νέος, το όνειρο και το πάθος του να γίνει ηθοποιός ενισχύει αυτό που υποστηρίζει ένας από τους πιο σπουδαίους διανοητές του εικοστού αιώνα, ο Βίκτορ Ε. Φρανκλ (1905-1997) στο βιβλίο του Το νόημα της ζωής: το σημαντικότερο καθήκον κάθε ανθρώπου είναι να βρει νόημα για τη ζωή του.

Υ.Γ. Περισσότερα για το ωραίο βιβλίο της κας Τζιάτα, εν ευθέτω χρόνω, σε επόμενο κείμενό μου.

ΠΗΓΗ: Εκδόσεις Βακχικόν

Το Ιστορικό Γυμνάσιο Μυτιλήνης από 1891... έως σήμερα, νυν Πρότυπο ΓΕ.Λ. Μυτιλήνης του Πανεπιστημίου Αιγαίου!

«Από τους δικούς μας δασκάλους, δύο μονάχα ξεχώριζαν τα χρόνια που περιγράφω, ο Ιωάννης Ολύμπιος – αυτός που μου τις έβρεξε· κι ο Αριστείδης Δελής. Ο πρώτος είναι φιλόσοφος, κοιτάει ψηλά, ζει κυριολεχτικά στα σύννεφα, κάποτε ανακάλυψε στο ουρανό ένα αστέρι, τη ίδια νύχτα που το παρατήρησε κι ένα δανέζικο αστεροσκοπείο. Ο Αριστείδης Δελής κοιτάει χαμηλά κι είναι η καρδιά του γεμάτη ποίηση και πικρία. Κάποτε λέει πως κοιτάζει στη γη μπας κι έβρει καμιά δεκάρα!»

ΑΣΗΜΑΚΗΣ ΠΑΝΣΛΗΝΟΣ. (2013). Τότε που ζούσαμε. Αθήνα: Μεταίχμιο, σ. 83.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Η έκδοση από το Μεταίχμιο υπολλείπεται πάρα πολύ από την έκδοση του Κέδρου, με τις πολλές -πάνω από είκοσι- επανεκδόσεις.

Ο Ασημάκης Πανσέληνος (1903-1984) γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Μυτιλήνη. Σπούδασε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και εργάστηκε ως δικηγόρος, έως ότου συνταξιοδοτήθηκε για λόγους υγείας. Το 1921 βραβεύτηκε για ένα αφήγημά του στο περιοδικό Μυτιληνιός του Θεόδωρου Θεοδωρίδη (Ντορή Ντόρου), όπου στη συνέχεια θα δημοσιεύσει ποιήματα και πεζά. Θα συνεργαστεί με πολλά περιοδικά, της Αθήνας και της επαρχίας, χρησιμοποιώντας ποικίλα ψευδώνυμα (Ελεύθερος Λόγος, Καμπάνα, Ταχυδρόμος, Λεσβιακή Μούσα, Λεσβιακές Σελίδες, Νέοι Πρωτοπόροι, Νεοελληνικά Γράμματα, Μάχη, Πολιτική, Ελεύθερα Γράμματα κ.α.). Στη δικτατορία του Μεταξά συνελήφθη για αντικαθεστωτική δράση και στην Κατοχή εντάχτηκε στην Αντίσταση. Φυλακίστηκε αρχικά από τους Ιταλούς και στη συνέχεια, μετά τα Δεκεμβριανά, από τους Άγγλους. Δραπέτευσε από το Χασάνι όπου κρατούνταν και το 1945 εξέδωσε την πρώτη του ποιητική συλλογή, Μέρες οργής. Από το 1945 συνεργαζόταν με την εφημερίδα Μάχη, των Σβώλου - Τσιριμώκου, ως βιβλιοκριτικός, αλλά και με την Πολιτική του Τσιριμώκου και μετά το τέλος του Εμφυλίου διετέλεσε βουλευτής Λέσβου (1950, 1951) με το κόμμα της ΕΛΔ. Στη δικτατορία συμμετείχε στον κύκλο του περιοδικού Νεοελληνικά Γράμματα, που συσπείρωσε τους αντίπαλους της χούντας. Το 1974 εξέδωσε το πεζογράφημα Τότε που ζούσαμε, με το οποίο έγινε γνωστός στο ευρύ κοινό. Εκτός από τα πολυάριθμα κείμενά του στα περιοδικά, τα οποία δεν έχουν δυστυχώς ακόμα συγκεντρωθεί, ο Ασημάκης Πανσέληνος έγραψε ποίηση, ταξιδιωτικά αφηγήματα, δοκίμια, αυτοβιογραφικά κείμενα. Αναφέρουμε ενδεικτικά τις δύο ποιητικές συλλογές του Ταξίδια με πολλούς ανέμους και το Καφενείο του άλλου δρόμου τα ταξιδιωτικά του Στη Μόσχα με τα νιάτα του κόσμου και Η Κίνα η δική μου το δοκίμιό του Η παράξενη φιλία μας με το Γ. Θεοτοκά, το αυτοσατιρικό κείμενο Συνέντευξη με τον εαυτό μου, κ.ά. Ο Ασημάκης Πανσέληνος διέθετε ένα ιδιαιτέρως οξυμμένο κριτικό πνεύμα και μια ανατρεπτική σατιρική φλέβα, η οποία έδινε τον τόνο στη γραφή του. Υποστηρίζοντας με πάθος έναν καλύτερο κόσμο, συνέθεσε την τοιχογραφία του μεσοπολέμου και του μεταπολέμου, στο αυτοβιογραφικό κυρίως Τότε που ζούσαμε, αλλά και στα Νερά και χώματα και άλλα πολλά.

Γιος του είναι ο βραβευμένος πεζογράφος Αλέξης Πανσέληνος.

ΠΗΓΗ: ΚΕΔΡΟΣ

Αλφόνσος Δελής (1930-2023): ο «Μανουήλ Γεδεών της Μυτιλήνης»

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Σε ηλικία 93 χρονών έφυγε από τη ζωή ο Αλφόνσος Δελής, ο τελευταίος μιας γενιάς ρομαντικών συγγραφέων, που με τα γραπτά του για το θέατρο, τη μουσική, την ποίηση και την εκκλησιαστική ιστορία της Μυτιλήνης, αφήνει ανεξίτηλα τη σφραγίδα του στα Γράμματα και τις Τέχνες της Λέσβου. Ήταν γιός του Αριστείδη Δελή (Προκονήσι Μαρμαρά Προποντίδας 1881 - Μυτιλήνη 1959), ενός από τους πιο σημαντικούς παιδαγωγούς - φιλολόγους, εμβληματικού Γυμνασιάρχη του Γυμνασίου Μυτιλήνης και ανιψιός του Γιάννη Δελή (Προκονήσι Μαρμαρά Προποντίδας 1880 - Μυτιλήνη 1910), από τους πρωτοπόρους του δημοτικισμού στη Λέσβο, με εθνική δράση και σημαντικό συγγραφικό έργο, το οποίο έμεινε ατελείωτο λόγω του πρόωρου θανάτου του. Νέος γνώρισε τον Στράτη Μυριβήλη και τον Ηλία Βενέζη. Οι μελέτες του για τους Μητροπολίτες Μυτιλήνης του 19ου και του 20ου αιώνα καταδεικνύουν την πλατιά εκκλησιαστική και θεολογική μόρφωσή του.

Προσωπικά με τίμησε με την φιλία του. Παλιότερα, σε εκπομπές πολιτιστικού περιεχομένου στην τοπική τηλεόραση Μυτιλήνης, βρεθήκαμε κάποιες φορές συζητώντας για τα εκκλησιαστικά πράγματα της Τοπικής Εκκλησίας αλλά και του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Οι γνώσεις του για πρόσωπα Πατριαρχών και Μητροπολιτάδων ήταν τόσο βαθιές, γεγονός που με έκανε να τον χαρακτηρίζω ως τον «Μανουήλ Γεδεών της Μυτιλήνης». 

Μαζί με τον αείμνηστο Παναγιώτη Αλεξέλλη (1937 - 2019), φιλόλογο, ηγετικό στέλεχος των «Καφελογίων Μυτιλήνης» και πολύ καλό γνώστη του κινηματογράφου, κάθε Κυριακή εκκλησιάζονταν στον Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Αθανασίου Μυτιλήνης. Σ’ αυτόν, όποτε έκανα κήρυγμα, πάντοτε με τιμούσαν με τα καλά τους λόγια. Στον αύλειο χώρο μάλιστα, μετά τη Θεία Λειτουργία, με το αντίδωρο στο χέρι, ο αγαπητός Αλφόνσος πάντα μου ‘λεγε: «Θάναση, το κήρυγμα δεν πρέπει να ξεπερνά τα 8 λεπτά της ώρας», προτροπή που τη σεβόμουν και συνεχίζω να την τηρώ.

Η κηδεία του Αλφόνσου θα γίνει αύριο Τετάρτη 12 Ιουλίου στις 06.30 το απόγευμα στο Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Αθανασίου Μυτιλήνης. 

Καλό παράδεισο αγαπητέ Αλφόνσε!

ΠΗΓΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑΣ: ΣΤΟ ΝΗΣΙ

Αρχέτυπα στις Ελληνικές Βιβλιοθήκες. Καταγραφή - Τεκμηρίωση - Ιστορική πλαισίωση· (Συνέδριο 17 & 18 Μαρτίου 2023)

Δ Ε Λ Τ Ι Ο   Τ Υ Π Ο Υ 

Το Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη διοργανώνει το συνέδριο «Αρχέτυπα στις Ελληνικές Βιβλιοθήκες. Καταγραφή - Τεκμηρίωση - Ιστορική πλαισίωση», την Παρασκευή 17 και το Σάββατο 18 Μαρτίου 2023 στην Ιστορική Βιβλιοθήκη του Ιδρύματος, 2ας Μεραρχίας 36 & Ακτής Μουτσοπούλου στον Πειραιά.

Θέμα του συνεδρίου είναι τα αρχέτυπα των ελληνικών βιβλιοθηκών, τα έντυπα βιβλία που φτάνουν μέχρι τις μέρες μας από την αυγή της τυπογραφίας, τον 15ο αιώνα. Πάνω από 500 αντίτυπα εντοπίζονται σήμερα σε ελληνικές βιβλιοθήκες δημόσιες, δημοτικές, πανεπιστημιακές, μοναστηριακές, ιδιωτικές.

Ως συνέχεια της ημερίδας που είχε οργανωθεί από το Ίδρυμα τον Απρίλιο του 2019, με θέμα τα αρχέτυπα των αθηναϊκών βιβλιοθηκών, το συνέδριο εστιάζει πλέον στα αντίτυπα βιβλιοθηκών της υπόλοιπης χώρας, τα οποία καταγράφηκαν από την ομάδα του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη στη διεθνή βάση Material Evidence in Incunabula το διάστημα 2019-2022. Μετά από 4 χρόνια ταξιδιών, με χαρά θα παρουσιάσουμε επίσης τη νέα ηλεκτρονική ιστοσελίδα - εφαρμογή του Ιδρύματος που συγκεντρώνει τα συνολικά δεδομένα από τις βιβλιοθήκες όλης της Ελλάδας.

Στόχος μας είναι το συνέδριο να αποτελέσει αφορμή συνάντησης και διαλόγου επιστημόνων, ερευνητών και επαγγελματιών από τον χώρο του βιβλίου και των βιβλιοθηκών, από την Ελλάδα και το εξωτερικό, με αφορμή τη μελέτη των αρχέτυπων εκδόσεων και ιδιαίτερα των υλικών μαρτυριών τους. Με το σκεπτικό αυτό, το πρόγραμμα του συνεδρίου αναπτύσσεται γύρω από τρεις βασικές θεματικές: 

• Παρουσιάσεις ψηφιακών εργαλείων και βάσεων δεδομένων που συμβάλλουν στη μελέτη των αρχέτυπων και παλαίτυπων εκδόσεων.
• Μελέτες περίπτωσης αρχετύπων που σώζονται σήμερα σε ελληνικές βιβλιοθήκες, και της ιστορικής τους διαδρομής. Στην ενότητα εντάσσονται και παραδείγματα από τις προοπτικές επέκτασης του προγράμματος, τόσο στην Ελλάδα όσο και στις γειτονικές της χώρες.
• Ομιλίες ευρύτερου ιστορικού ενδιαφέροντος με αφορμή τα αρχέτυπα των ελληνικών βιβλιοθηκών: για την κυκλοφορία και χρήση έντυπων βιβλίων (και ειδικά των αρχετύπων) στον ελλαδικό χώρο, για την παραγωγή έντυπων εκδόσεων που απευθύνονται είτε σε ελληνόφωνο κοινό είτε σε λόγιους που ενδιαφέρονται για τα ελληνικά, για την ύπαρξη ιδιωτικών και θεσμικών βιβλιοθηκών που περιλάμβαναν και αρχέτυπα, τα οποία σήμερα έχουν χαθεί.

Το συνέδριο πλαισιώνεται από την έκθεση «Η ελληνική γραμματεία στην πρώιμη τυπογραφία», με αρχέτυπες εκδόσεις ελληνικού ενδιαφέροντος, καθώς και επιλεγμένες πρώιμες αριστοτελικές εκδόσεις. Τα αντίτυπα προέρχονται από την πλούσια συλλογή του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη (Συλλογή Bibliotheca Graeca του Σ. Οικονομόπουλου, Συλλογή Π. Λασκαρίδη). Οι επισκέπτες θα έχουν την ευκαιρία να περιηγηθούν στην έκθεση στα διαλείμματα των εργασιών του συνεδρίου.

Τα εγκαίνια της έκθεσης θα τελεστούν από την Α.Ε. την Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κατερίνα Σακελλαροπούλου, την Παρασκευή 17 Μαρτίου, πρώτη μέρα του συνεδρίου.

Πρόγραμμα του Συνεδρίου

Για την απελευθέρωση της Λέσβου από τον Οθωμανικό ζυγό (8η Νοεμβρίου 1912)

ΚΩΣΤΑΣ ΜΑΚΙΣΤΟΣ (1972). «Αναμνήσεις», στο: Αιολικά Γράμματα. 11/25.

Κώστας Παπαχαραλάμπους – Μάκιστος (Αγία Παρασκευή Λέσβου 1895 – Αθήνα 1984). Από τις πιο λαμπρές μορφές της Λεσβιακής Λογοτεχνίας. Φωτισμένος παιδαγωγός που έκανε πράξη τις πρωτοποριακές ιδέες της Νέας Αγωγής. Μερικά δείγματα των λογοτεχνημάτων του, κατ’ έτος που εκδόθηκαν: η νουβέλα Σίφουνας (1949), το μυθιστόρημα Στρατήγαρος (1953), η συλλογή διηγημάτων Ο Τάραχος (1957) και το μυθιστόρημα Οι Ταματάρηδες (1971). Βλ. ΚΩΣΤΑΣ ΜΙΣΣΙΟΣ. (2008). Και άλλοι Μυτιληνιοί λόγιοι και λογοτέχνες, τ. 13ος. Αθήνα: Πιττακός, σσ. 145-155.

Εμμανουήλ Δαυίδ (Ερεσός 1860 – Αθήνα 1943). Ο σοφός Γυμνασιάρχης του πάλαι ποτέ Γυμνασίου Μυτιλήνης. Κλασικός φιλόλογος και συγγραφέας, ο τελευταίος κορυφαίος ΔΑΣΚΑΛΟΣ της Οθωμανικής περιόδους της Λέσβου, με αξιολογότατο συγγραφικό έργο: Hermeneumata Vaticana, Λιψία 1894, Το θρησκευτικό αίσθημα παρά τοις αρχαίοις Έλλησι, Αθήναι 1899, Ανέκδοτοι επιγραφαί Λέσβου, Μυτιλήνη 1913. Ως συνεργάτης της Ακαδημίας Αθηνών, σε κείμενο, μετάφραση και ερμηνεία εξέδωσε το έργο του Πλουτάρχου Των Επτά Σοφών Συμπόσιον, Αθήναι 1938 και Θεφράστου Χαρακτήραι, Αθήναι 1940. Βλ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΣΑΜΑΡΑΣ. (1956). «Εμμανουήλ Δαυίδ», στο: Λεσβιακόν Ημερολόγιον. Μυτιλήνη, σσ. 246-248.

Το πάλαι ποτέ Γυμνάσιο Μυτιλήνης

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Αναμφίβολα το πάλαι ποτέ Γυμνάσιο Μυτιλήνης υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα εκπαιδευτήρια του ευρύτερου Μικρασιατικού χώρου, και υπό στη σημερινή του μορφή, ως Πρότυπο ΓΕ.Λ. Μυτιλήνης του Πανεπιστημίου Αιγαίου, εξακολουθεί να δίνει το πρωτοποριακό του στίγμα στα εκπαιδευτικά πράγματα της Λέσβου. 

Ένα σημαντικό σχολείο στην καρδιά της πόλης, στον ιστορικό ίσκιο του Κήπου, το Γυμνάσιο Μυτιλήνης, με μια αδιάκοπη παρουσία και προσφορά στα γράμματα, στις τέχνες και στις επιστήμες, από τα μέσα του 19ου αιώνα, καταδεικνύει μια πορεία γεμάτη από αγώνες και επιτεύγματα διαπερνώντας τις «συμπληγάδες» της Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας της πόλης, διαμορφώνοντας την εκπαιδευτική, ιστορική και πολιτιστική φυσιογνωμία της. Μόρφωσε πολλές γενιές νέων της Μυτιλήνης και της Λέσβου, ιδιαίτερα σε δύσκολες περιόδους: Τουρκοκρατία – μέχρι την απελευθέρωση της νήσου, το 1912 – Μικρασιατική Καταστροφή (1922), Κατοχή (1941-1944).

Το Γυμνάσιο Μυτιλήνης στο πολυκύμαντο ταξίδι του μέσα στον ιστορικό χρόνο έχει δύο εκδοχές ζωής. Η μια είναι το σχολείο που βίωσαν οι παλαιότεροι, σε δύσκολες ιστορικές συγκυρίες, κάτω από διαφορετικές συνθήκες. Η άλλη, είναι το γνωστό σήμερα Πρότυπο ΓΕ.Λ. του Πανεπιστημίου Αιγαίου, που διαρκώς οι νεότεροι καλούνται να ψηλαφούν, γινόμενοι ζωτικοί οδοδείκτες γι’ αυτούς που έρχονται μετά απ’ αυτούς.

Μια θεσμοθετημένη, λοιπόν, κοινότητα ανθρώπων που, στο διάβα του ιστορικού χρόνου, διαρκώς αλλάζει σύνθεση, δεσμούς και στόχους, υπήρξε αυτή του Γυμνασίου Μυτιλήνης, από το 1840 μέχρι σήμερα. Ένα σχολείο με τους εκατοντάδες μαθητές και καθηγητές του, να έχουν «αφήσει εποχή», είτε με το έργο τους, είτε με τις ιστορίες τους, που πλέχθηκαν γύρω από την παρουσία τους. Ένα σχολείο, αρχιτεκτονικό στολίδι για τη Μυτιλήνη από το χθες στο σήμερα, με αίθουσες διδασκαλίας, σημεία αναφοράς για την ιστορία της εκπαίδευσης, με μαυροπίνακες, με μια βιβλιοθήκη με σπάνια χειρόγραφα και παλαιά βιβλία, αλλά και με αίθουσες ψηφιακά εξοπλισμένες, μία νέα σύγχρονη σχολική βιβλιοθήκη, εργαστήρια πληροφορικής, φυσικής και χημείας, αίθουσα φιλολόγων και έναν περιμετρικό αύλειο χώρο κοντά στη φύση, μέσα στην καρδιά της αστικής ζωής της πόλης.

Το Ιστορικό Γυμνάσιο Μυτιλήνης

Όπως μαρτυρεί ο Μοσχονήσιος συγγραφέας Ευστράτιος Δράκος περιγράφοντας τη Μυτιλήνη του 1907, το νέο Γυμνάσιο οικοδομήθηκε στη θέση του παλιού, γιατί εκπαιδευτικές ήταν οι ανάγκες που ανάγκασαν τη Δημογεροντία Μυτιλήνης, στο ίδιο οικόπεδο, στα 1888, να ξεκινήσει την ανέγερση νεώτερου σχολικού κτιρίου, με έντονα νεοκλασσικά αρχιτεκτονικά στοιχεία, το οποίο αποπερατώθηκε το 1891. Τον θεμέλιο λίθο έβαλε την 1η Σεπτεμβρίου 1887 ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας Καλλίνικος. Ελάχιστοι σήμερα γνωρίζουν ότι, χάρη στην οικονομική στήριξη αυτού του Πατριάρχη Αλεξανδρείας επούδασαν δύο επιφανείς δάσκαλοι του Γυμνασίου Μυτιλήνης, ο πολυπράγμων Λέσβιος λόγιος Δημήτριος Βερναρδάκης και ο δεινός φιλόλογος πλατωνιστής Ιωάννης Ολύμπιος, καταγόμενος από τη Σκοτίνα Πιερίας.

Στην Αίθουσα Τελετών, εκεί που και σήμερα βρίσκεται η Ιστορική Βιβλιοθήκη, στις αρχές του 20ου αιώνα υπήρχε και μουσείο που η φιλοξενούσε πολλές επιγραφές, ιδίως των ρωμαϊκών χρόνων και το οποίο ιδρύθηκε χάρη στην ιδέα που είχε ο Γενικός Πρόξενος της Αγγλίας στην Οδησσό Grenville.

Η Ιστορική Βιβλιοθήκη του Γυμνασίου Μυτιλήνης

Η Ιστορική Βιβλιοθήκη περιλαμβάνει έναν σημαντικό αριθμό χειρογράφων και πολλές αρχέτυπες, παλαίτυπες και παλαιές εκδόσεις. Αυτές οι συλλογές προήλθαν από δωρεές τόσο δασκάλων που δίδαξαν στο Γυμνάσιο όσο και από Λέσβιους μαικήνες των γραμμάτων

Πιο σημαντικές δωρεές ήταν του Ιγνατίου Σαρδέλλη, του Μητροπολίτου Μυτιλήνης Μελετίου Φωτίου, του Ασημάκη Μουζάλα, της Ελληνικής Σχολής Σηλυβρίας και τελευταία του Σταύρου Παρασκευαΐδη. Ολίγα τινά για δύο από αυτές: η δωρεά του Μητροπολίτη Μυτιλήνης Μελετίου Φωτίου, στα 1886, αριθμεί 3000 περίπου τόμους, ενώ η τελευταία μεγάλη δωρεά βιβλίων των αδελφών Στράτου και Παναγιώτη Παρασκευαΐδη, γιοί του γυμνασιάρχου Σταύρου Παρασκευαΐδη, φιλόλογοι και οι τρεις τους, έγινε το 2013 και περιλαμβάνει 2000 περίπου βιβλία, πολλά εξ αυτών σπάνια, φιλολογικού και ιστορικού περιεχομένου.

Πρώτος καταγραφέας των χειρογράφων ήταν ο δεινός βυζαντινολόγος, ιστοριοδίφης και καθηγητής της Μεσαιωνικής και Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Αγίας Πετρούπολης Αθανάσιος Παπαδόπουλος – Κεραμεύς. Τί συνιστά ο εν λόγω Έλλην λόγιος του δεύτερου μισού του 19ου και της πρώτης δεκαετίας του 20ου αιώνα για την ελληνική φιλολογική και θεολογική επιστήμη, νομίζω, ότι είναι απαραίτητο εδώ συνοπτικά να σημειώσω. Ο Αθανάσιος Παπαδόπουλος - Κεραμεύς υπήρξε για τα ελληνικά γράμματα της καθ’ ημάς Ανατολής ότι υπήρξε ο έτερος μεγάλος ιστοριοδίφης και λόγιος του 19ου αιώνα Κωνσταντίνος Σάθας για τα ελληνικά γράμματα στη Δύση. Ο πρώτος ερεύνησε αρχεία και βιβλιοθήκες πολλών πνευματικών κέντρων της Ανατολής: Κωνσταντινούπολης, Σμύρνης, Λέσβου, Πόντου, Μακεδονίας, Θράκης και Ιεροσολύμων, ο δεύτερος ερεύνησε αρχεία και βιβλιοθήκες της Δύσης: Βενετίας, Μονάχου, Βιέννης.

Τα χειρόγραφα της Ιστορικής Βιβλιοθήκης του Γυμνασίου Μυτιλήνης, ο Αθανάσιος Παπαδόπουλος – Κεραμεύς τα κατέγραψε όταν από τον Ιούλιο μέχρι και τον Οκτώβριο του 1883, έχοντας μαζί του τις αναγκαίες συστατικές επιστολές, μεταξύ των οποίων και του Οικουμενικού Πατριάρχου Ιωακείμ Γ΄, βρέθηκε στη Λέσβο, όπου ερεύνησε τα πλούσια αρχεία της Μονής Λειμώνος, της Μονής Πυθαρίου και Υψηλού, των χωριών Μανταμάδου, Αγιάσου, Πλωμαρίου και Μολύβου και, βέβαια, του Γυμνασίου Μυτιλήνης. Σε αυτό διευκολύνθηκε από τους κορυφαίους φιλολόγους Γρηγόριο Βερναρδάκη και τον αδελφό του Δημήτριο. Τα 45 εκ των 74 χειρόγραφα που μελέτησε και κατέγραψε ο Αθανάσιος Παπαδόπουλος – Κεραμεύς, δημοσίευσε σε ένα από τα σημαντικότερα έργα του, τη Μαυρογορδάτειο Βιβλιοθήκη. Πρόκειται για μια συλλογή κωδίκων με σπάνια χειρόγραφα από τον 9ο μέχρι και τον 18ο αιώνα, όπως λόγου χάριν έργα του Μεγάλου Βασιλείου, του Γρηγορίου Νύσσης, του Ιωσήφ Βρυεννίου, του Γρηγορίου Παλαμά, του Γεωργίου Γεμιστού Πλήθωνος, του Ιωάννου Δαμασκηνού, του Θεοφάνους Νικαίας, του Κωνσταντίνου Αρμενόπουλου και άλλων βυζαντινών και μεταβυζαντινών συγγραφέων.

Την καταγραφή των χειρογράφων ολοκλήρωσε ο Αθανάσιος Τσερνόγλου, λόγιος φιλόλογος και καθηγητής στη Θεολογική Σχολή Χάλκης, με «περγαμοαϊβαλιώτικες ρίζες», ο οποίος αφιέρωσε τρία ολόκληρα χρόνια (1960-1963) στην ανασυγκρότησή της, καταγράφοντας όλα τα διασωθέντα χειρόγραφα και έντυπα της Ιστορικής Βιβλιοθήκης.

Καθώς φαίνεται στη σκλαβωμένη Λέσβο η πνευματική αναπτέρωση αρχίζει στο τελευταίο τέταρτο του 18ου αιώνα. Η ίδρυση του πρώτου Γυμνασίου της Μυτιλήνης και η συγκρότηση βιβλιοθήκης και μουσείου στους κόλπους του στα 1840, αποτέλεσαν το υπόστρωμα της παιδευτικής ανάτασης του υπόδουλου τότε ελληνικού Γένους.

Απ’ αυτήν την ευσύνοπτη παρουσίαση της συλλογής των χειρογράφων και της συλλογής των εντύπων της Ιστορικής Βιβλιοθήκης του Γυμνασίου Μυτιλήνης διαπιστώνουμε ότι, πρόκειται για μια βιβλιοθήκη σημαντικής αξίας, όχι μόνο λόγω της σπανιότητας των εκδόσεων που περιλαμβάνει, αλλά γιατί το βιβλίο αποτέλεσε και αποτελεί το άκος της ψυχής.

Η ΓΙΟΡΤΗ ΤΩΝ ΤΡΙΩΝ ΙΕΡΑΡΧΩΝ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 19ο ΚΑΙ 20ο ΑΙΩΝΑ. Προσπάθειες συγκρότησης εθνικοθρησκευτικής ταυτότητας στο χώρο της εκπαίδευσης. Η περίπτωση του Γυμνασίου Μυτιλήνης (1840-1923)

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Εισήγηση στην Ημερίδα που οργανώθηκε στην Αίθουσα Τελετών του Πρότυπου Πειραματικού Γενικού Λυκείου Μυτιλήνης του Πανεπιστημίου Αιγαίου, επί τη ευκαιρία των 100 χρόνων Ελευθερίας της Μυτιλήνης (1912 – 2012) και της γιορτής των Τριών Ιεραρχών (Σάββατο 26 Ιανουαρίου 2013). Διαβάστε την εισήγηση: εδώ

Οι Τρεις Ιεράρχες, τοιχογραφία στον ιερό ναό Αγίου Νικολάου Πέτρας Λέσβου. Ο ναΐσκος είναι μονόκλιτη βασιλική του 17ου αιώνα.

«Όσοι Έλληνες αγαπούν την πατρίδα των, ύπνον γαλήνιον σήμερα δεν απολαμβάνουν»

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ 

Η μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί έφερε στο νου μου τον «προφητικό» λόγο του αειμνήστου συγγραφέα και φιλολόγου καθηγητή στο πάλαι ποτέ Γυμνάσιο Μυτιλήνης Αθανασίου Γ. Τσερνόγλου. Ολίγα τινά περί αυτού είναι απαραίτητο να καταγράψω ευθύς αμέσως. Ο Τσερνόγλου γεννήθηκε το 1927 και ήταν γόνος προσφυγικής οικογένειας, με διπλή Μικρασιατική καταγωγή, του πατέρα από την Πέργαμο και της μητέρας από τις Κυδωνίες (Αϊβαλί). Σ’ όλη του ζωή διατήρησε ακμαία την αγάπη και το αδιάπτωτο ενδιαφέρον για τις δυο αυτές πατρίδες και τη γενέθλια πόλη του, τη Μυτιλήνη. Σπούδασε στη Αθήνα και εργάστηκε ως φιλόλογος καθηγητής στη Μυτιλήνη, στην Εύβοια και στην Αθήνα. Το κατ’ εξοχήν καύχημά του ήταν η διετής διδασκαλία του στο γυμνασιακό τμήμα της Ιεράς Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, στην Κωνσταντινούπολη και, ιδιαίτερα, ότι σ’ αυτή ευτύχησε να έχει μαθητή τον νυν Παναγιώτατο Οικουμενικό Πατριάρχη κ. Βαρθολομαίο. Η μεγαλύτερη, μάλιστα, ημέρα της ζωής του ήταν η 17η Ιουνίου 2001, κατά την οποία ο Οικουμενικός Πατριάρχης, χωρίς να τον προειδοποιήσει, τον χειροθέτησε Άρχοντα Προστάτην των Γραμμάτων, κατά τη Θεία Λειτουργία στον Μητροπολιτικό Ναό της Μυτιλήνης. Το ‘λεγε συχνά και με παιδική απλότητα, το χαιρόταν ότι είναι «ο διδάσκαλος του Πατριάρχου». Σεμνότατος και μετρημένος στις σχέσεις και στις εκδηλώσεις του, ζούσε ασκητικά και σε εκούσια πτωχεία, σαν αρχαίος φιλόσοφος ή σαν χριστιανός αναχωρητής, αρνούμενος όλες τις ευκολίες που παρέχει ο πολιτισμός και η τεχνική πρόοδος, χωμένος μέσα στον κόσμο των σπάνιων βιβλίων και των παράξενων συλλογών του, αντιμετωπίζοντας με στωικότητα τις δυσκολίες της ζωής και τις συχνές ασθένειές του. Έτσι σεμνά και αθόρυβα έζησε μέχρι το θάνατό του το 2003. Όλες τις οικονομίες της ασκητικής ζωής του διένειμε κατά ισομοιρία μεταξύ του Οικουμενικού Πατριαρχείου, του Πατριαρχικού Ιδρύματος Πατερικών Μελετών στη Θεσσαλονίκη, της Ιεράς Μητροπόλεως Μυτιλήνης, των Φιλανθρωπικών Καταστημάτων Μυτιλήνης, του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, της Εταιρείας Λεσβιακών Μελετών και του εν Αθήναις Ελληνικού Λαογραφικού Ιστορικού Αρχείου (Ε.Λ.Ι.Α.), όπου και κληροδότησε την πλούσια βιβλιοθήκη του. Προικισμένος με μια σπάνια και απεριόριστη μνήμη, με διαρκή μελέτη και επιμέλεια, κατείχε θησαυρούς φιλολογικών και ιστορικών γνώσεων, που αφορούσαν κυρίως στην Αιολική και Λεσβιακή Ιστορία και Τοπογραφία, την εκκλησιαστική και πολιτική προσωπογραφία, ακόμα και τη σύγχρονη ζωή και πραγματικότητα. Διακριτικός και ταπεινόφρων, έδινε μετά από πολλές παρακλήσεις και παροτρύνσεις, το παρόν στην πνευματική ζωή του τόπου, σε διαλέξεις, στην τηλεόραση και, κυρίως, με τη συγγραφή μικρών, αλλά ιδιαιτέρως αξιόλογων μελετών, που κατά καιρούς δημοσιευτήκαν στο περιοδικό της Εταιρείας Λεσβιακών Μελετών, τα Λεσβιακά, κυρίως, και σε πολλά Μικρασιατικά περιοδικά.

Σ’ αυτόν, λοιπόν, τον ταπεινό φιλόλογο έλαχε ο κλήρος να ανασυγκροτήσει την Ιστορική Βιβλιοθήκη του Γυμνασίου Μυτιλήνης. Επί τρία έτη (1960-1963) ταξινόμησε και κατέγραψε χειρόγραφα και έντυπα, τα οποία σήμερα κάθε ερευνητής και φιλίστωρ έχει τη δυνατότητα να μελετήσει. Πρόκειται για χειρόγραφα που χρονολογικά εκτείνονται από τον 10ο μέχρι και τον 19ο αιώνα, και για σπανιότατα έντυπα, που κι αυτά χρονολογικά εκτείνονται από τα μέσα του 15ου μέχρι και τον 19ο αιώνα. 

Εκείνο, όμως, που εδώ έχει σημασία είναι το γεγονός ότι, ο αλησμόνητος Αθανάσιος Γ. Τσερνόγλου ωσάν «προφήτης» σε μια σημείωση του Συμπληρωματικού καταλόγου χειρογράφων της παλαιάς Γυμνασιακής Βιβλιοθήκης Μυτιλήνης, τον οποίο εξέδωσε στον 13ο (1991) τόμο του περιοδικού Λεσβιακά της Εταιρείας Λεσβιακών Μελετών, εκτός του παράπονου που εκφράζει για τους κόπους που κατέβαλε για την ανασυγκρότηση της βιβλιοθήκης, εκφράζει και την αγωνία του για τις μελλοντικές τύχες του Ελληνισμού και των απειλών που αυτός δέχεται εξ Ανατολών. Γράφει, λοιπόν, τα εξής: ««εννοείται ότι δια τους υπετριετείς κόπους, που κατέβαλα ολομόναχος προς ανασυγκρότησιν της από 50ετίας εγκαταλελειμμένης και καταληστευμένης Βιβλιοθήκης και για τη σκόνη δύο αιώνων που κατέπια, ουδεμίαν ουδαμόθεν ηθικήν ικανοποίησιν έλαβα, εκτός της πληροφορίας της συνειδήσεώς μου ότι έπραξα το καθήκον μου απέναντι της ιστορικής παραδόσεως του προσφιλούς τόπου της γεννήσεώς μου, δια την μελλοντικήν τύχην του οποίου ένεκα της συνεχώς αυξανόμενης εξ Ανατολών απειλής, τρέμω και αγωνιώ. Ο Ελληνισμός αδιακόπως συρρικνώνεται. Αυτά πρέπει να γράφωνται, για να φρονηματίζουν τους μεταγενεστέρους. Όσοι Έλληνες αγαπούν την πατρίδα των, ύπνον γαλήνιον σήμερα δεν απολαμβάνουν». Έχω τη γνώμη πως οι δύο τελευταίες φράσεις, καλό είναι να μας προβληματίζουν και, κυρίως, να κάμουν σώφρονες τους πολιτικούς ταγούς της πατρίδας μας.

Ο Γιάννης Ψυχάρης στην Μυτιλήνη

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Όποιος έχει διαβάσει το βασικότερο έργο του Γιάννη Ψυχάρη, Το ταξίδι μου, σίγουρα θα έχει πάρει κι ένα καλό μάθημα γιατί η δημοτική γλώσσα, άλλοτε και τώρα, σημαίνει αυτό που γράφει ο Κ. Θ. Δημαράς στην Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας: «τη λύτρωση του ελληνισμού από τις πνευματικές του πέδες». Αυτό, τουλάχιστον, φάνηκε από τη θετική υποδοχή που βρήκε αυτό το έργο, κυρίως από τον Κωστή Παλαμά. Γνωστό είναι ότι, ο Ψυχάρης λίγα χρόνια πριν το θάνατό του (1929), πραγματοποίησε κάποιες διαλέξεις για την ελληνική γλώσσα, τόσο στην Αθήνα, όσο και σε κάποιες πόλεις της Ελλάδας όπως η Μυτιλήνη. Τη χρονιά που βρέθηκε στη Μυτιλήνη, στα 1925, γνωρίστηκε με τον Ασημάκη Πανσέληνο, φοιτητή τότε της Νομικής Σχολής στην Αθήνα. Ο Λέσβιος λογοτέχνης, δοκιμιογράφος και ποιητής, αρκετά χρόνια αργότερα, καταγράφοντας τις αναμνήσεις του στο μαγευτικό βιβλίο του Τότε που ζούσαμε, αφιερώνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο στην παρουσία του Ψυχάρη στη Μυτιλήνη. Πρόκειται για μια μαρτυρία συγκλονιστική για τον χαρακτήρα και το παράστημα του Ψυχάρη, γραμμένη με γλαφυρό ύφος, αφού η παρουσία του μεγάλου δημοτικιστή προκάλεσε ιδιαίτερη εντύπωση στους κατοίκους της πόλης. Διαβάζοντας τις τελευταίες ημέρες - για τέταρτη φορά - το Τότε που ζούσαμε, στάθηκα περισσότερο στο αφιερωμένο στον Ψυχάρη κεφάλαιο, γιατί θεωρώ πως ο αγώνας του για καθιέρωση της δημοτικής γλώσσας πάντα θα είναι επίκαιρος. Αυτή την επικαιρότητα άμεσα την συνδέω με αυτά που για τον Ψυχάρη γράφει ο κορυφαίος νεοελληνιστής Άλκης Αγγέλου, όταν στα 1993, από τις εκδόσεις Ερμής, με πολυσέλιδη εισαγωγή, για τέταρτη φορά εξέδιδε Το ταξίδι μου: «Για να τα πάει κανείς καλά μαζί του – εννοώ για να τον πλησιάσει και να τον γνωρίσει σωστά – οφείλει να τον ακολουθήσει. Να παίρνει ό,τι εκείνος του προσφέρει κι όπως εκείνος του το προσφέρει». Αυτό έκαμε κι ο Ασημάκης Πανσέληνος όταν γνώρισε από κοντά τον Ψυχάρη. Ο λόγος και η γραφή του είναι ένα απαράμιλλο ψυχογράφημα τού γεννημένου στα 1854 στην «Οδέσσα» γλωσσολόγου και λογοτέχνη. Ας απολαύσουμε αυτούσια κάποια (λίγα) αποσπάσματα: 

«Τότες ξεμπάρκαρε μια μέρα ο Ψυχάρης στη Μυτιλήνη και φύσηξε δυνατός αγέρας μες στο κατακαλόκαιρο, που ξύπνησε τα πνεύματα από τη νάρκη. Τι ανθρωπάρα και τούτος και τι νερομάνα πνευματική. Ο Βενιζέλος κι αυτός. Όποιος υπήρξε στα χρόνια τους – Ρωμιός – και δεν συνεπάρθηκε, και για μια στιγμή έστω, από τη δράση τους, έζησε χωρίς να το πάρει χαμπάρι. 

[…] Στη Λέσβο λοιπόν καλλιεργήθηκε ο δημοτικισμός όπως δινότανε ίσια από την ψυχαρική του πηγή, και το πλούσιο γλωσσικό όργανο του Μυριβήλη, είναι ένα δείγμα της σωστής γλωσσικής αίσθησης που καλλιεργήθηκε στον κύκλο των Μυτιληνιών δημοτικιστών […] 

[…] Ένας ψηλός λεβεντόγερος, ένας καλοσυνάτος γερο-πολεμιστής. Το μάτι του λίγο μπερμπάντικο κι η μύτη του έτοιμη να χωθεί μέσα σε όλα. Ντυμένος στην τρίχα – πουκάμισο και γραβάτα από το ίδιο πανί και τα νύχια λουστραρισμένα, ο γερο-μουρντάρης. Η φωνή του βγαίνει από το λαιμό χοντρή και μακρόσυρτη, σαν μπαμπούλας, μα οι κουβέντες του είναι εγκάρδιες. Ένας αγαθός γερο-γίγας, ένας σαλιάρης παριζιάνος, ένας σωστός γερο-πλάτανος. Σαν άκουσε το όνομά μου αγρίεψε. 

- Πανσέληνος, λέει… κάποιον δάσκαλο θα είχατε μες στο σόι σας! 

Τον βεβαίωσα πως κανένα δάσκαλο δεν είχαμε μες στο σόι μας, πως οι δάσκαλοι απεναντίας μου φαρμάκωσαν τη ζωή και πως, ίσα ίσα, εκείνον τον αγαπούσαμε γιατί συχνά τους τις έβρεχε στα πισινά τούς δασκάλους μας. 

- Μα εκείνο το νι στο Πανσέληνος, επιμένει, δεν είναι ρωμαίικο· δάσκαλος το λοιπόν υπάρχει στη μέση. 

Παραδέχτηκα πως ανάμεσο στους ταπεινούς προγόνους μου, μπορεί να υπήρξε και κανείς δάσκαλος, χωρίς να τον ξέρω, και γενήκαμε φίλοι. Έτυχε αργότερα σε συζητήσεις να ακούσει γνώμες μου και να τις δεχτεί, όμως εκείνο το νι στο όνομά μου το ξέγραψε μια για πάντα. Με φώναζε Α σ ή μ η. Κι όταν μου χάρισε ένα αντίτυπο του βιβλίου του τα «Δ ύ ο Α δ έ λ φ ι α», πάλε εκείνο το νι της πρώτης συλλαβής το παραμέρισε στην αφιέρωσή του. «Του αγαπητού μου φίλου και οδηγού Ασήμη Πα…σέληνου ολόκαρδα και ολόγλωσσα Ψ υ χ ά ρ η ς». 

[…] Δεν θα μπορούσα ωστόσο να υποστηρίξω πως δεν υπήρχε, ενδεχομένως, μες στις κουβέντες εκείνο το βράδυ της Μυτιλήνης, μια απόχρωση τραγική. Άλλο ζήτημα τούτο. Και μολαταύτα δεν το ξεχνώ. Έπεφτε η νύχτα και μύριζε γιασεμί, πίναμε ούζο με σπιτικό μεζέ, και φαίνονταν όλα γύρω σε μια ταλαντευόμενη ισορροπία – μια αψηλή αίσθηση ζωής, δίπλα στον γερο-επαναστάτη, σάμπως η ευδαιμονία να ήταν ξεχυμένη μες στους αρμούς του κορμιού. Όταν αργά πια φεύγαμε για την πόλη, πλησιάσαμε όλοι τον Ιωάννη Ολύμπιο, τον γυμνασιάρχη, να μας πει δα τις εντυπώσεις του από τον Δάσκαλο. Σούφρωσε τούτος λίγο τα χείλια του, σα να δοκίμαζε κάτι κι η απάντηση ήρθε άμεση και πυκνή. 

- Σοφός, αλλ’ αγαπά τας γυναίκας! 

Σκέφτηκε μια στιγμή πάλι, σαν να ζύγιζε τον λόγο που ξέφυγε από τα χείλια του. Και πρόσθεσε αμέσως. 

- Είναι το πνεύμα της Δύσεως. Το Γαλατικόν! 

[…] Έτσι παρουσιάστηκε τρεις φορές μπροστά στον λαό. Στις 13 Αυγούστου με θέμα ”Αρχές νεοελληνικής φιλολογίας”. Στις 16 μίλησε για το “Ζήτημα το μεγάλο”. Και στις 20 πήρε μέρος και μίλησε, μαζί με άλλους ντόπιους, στο φιλολογικό μνημόσυνο για τον Εφταλιώτη, τον Γιάννη Δελή και τον Αλβανό, τους πρώτους Μυτιληνιούς δημοτικιστές και για τον Δημήτριο Βερναρδάκη, που κάμποσοι πατριώτες μου (και οι Βασιβουζούκοι) τον θέλανε, σώνει και καλά, δημοτικιστή, επειδής έγραψε τον “Έλεγχο του ψευδαττικισμού”». 

Ετούτη την ατόφια Ρωμιοσύνη του Ψυχάρη, της πολυσύνθετης, ζωντανής και πλούσιας προσωπικότητας, "αξιομελέτητης και στα πιο μικρά κινήματά της", κατά τον Δημήτριο Γληνό, γνώρισε και κατέγραψε στο αριστουργηματικό του έργο Τότε που ζούσαμε ο Ασημάκης Πανσέληνος. Και τη μετάγγισε σε πολλά έργα του. Πανσέληνο και Ψυχάρη όσοι ακόμα και σήμερα διαβάζουν και ξαναδιαβάζουν, συχνά φέρνουν στα χείλη τους εκείνον τον ακριβό λόγο: «Γλώσσα και πατρίδα είναι το ίδιο».