Απολαυστικό μυθιστόρημα ιστορικής αναδρομής στην Διδώ Σωτηρίου

ΛΕΝΑ ΔΙΒΑΝΗ. (2022). Ονειρεύτηκα τη Διδώ. Αθήνα: Πατάκη.

«Εγώ σ’ όλη μου τη ζωή πήγαινα ασορτί με την Ελλάδα. Δράμα αυτή; Δράμα κι εγώ. Αδύνατον να ξεσπάσει καταιγίδα στη χώρα και να μη βρεθώ στο κέντρο της εγώ». Διδώ Σωτηρίου.

Μέσα στον ζόφο των αλλεπάλληλων κρίσεων ένιωσα ξαφνικά την έντονη ανάγκη να ανασάνω λίγο φρέσκο αέρα, να αισιοδοξήσω. Αποφάσισα λοιπόν ότι είχε έρθει η ώρα να ξαναζωντανέψω το ίνδαλμά μου, τη Διδώ Σωτηρίου. Είναι άδικο να τη λησμονούν σιγά σιγά οι παλιότεροι και να την αγνοούν τελείως οι νεότεροι. Δεν υπήρχε άλλη σαν κι αυτή τη γυναίκα-πολεμίστρια του καλού που διέσχισε ολόκληρο τον 20ό αιώνα, βρέθηκε στο επίκεντρο κάθε ελληνικής τραγωδίας (από τη Μικρασιατική Καταστροφή μέχρι τη χούντα) και κατάφερε να δρασκελίσει όλα τα ερείπια φορώντας το αιώνιο χαμόγελό της, κόκκινο μπερέ, κολιέ και άρωμα. Άρχισα αμέσως την έρευνα (με αφορμή την οποία εν τέλει εμπνεύστηκα το βιβλίο Ζευγάρια που έγραψαν την ιστορία της Ελλάδας) και ευτυχώς, γιατί χάθηκαν εν τω μεταξύ η Άλκη Ζέη κι ο Νίκος Μπελογιάννης, οι μοναδικοί επιζώντες που την ήξεραν από την καλή και την ανάποδη.

Ελπίζω ότι έγραψα μια εντελώς υβριδική βιογραφία με τον χαρακτηριστικό τίτλο Ονειρεύτηκα τη Διδώ. Γιατί πράγματι την ονειρεύτηκα ολοζώντανη, ακαταπόνητη και γελαστή, όπως ήταν πάντα, να μου διηγείται με το νι και με το σίγμα τη ζωή της που ήταν αγρίως απίθανη! Λ. Δ. [από το οπισθόφυλο του βιβλίο].

ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΚΑΡΑΜΑΝΩΛΗ. (2026). Γιαγκίνι. Αθήνα: Ταξιδευτής

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

ΤΟ «Γιανγκίνι» ΤΟΥ ‘22: Πώς η λογοτεχνία κατακαίει τα είδωλα του μιλιταρισμού[1]

Αν υπάρχει ένα μέλλον που ο άνθρωπος πρέπει να το καταχτήσει, κι αυτό το μέλλον αφορά την ειρήνη και την ελευθερία, αυτό σίγουρα μπορεί να το βρει όχι μόνο σε δοκίμια αλλά και σε λογοτεχνικές συγγραφές. Δεν χωρά αμφιβολία ότι, πολλοί ευρωπαίοι στοχαστές ως τις παραμονές του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, με φλογερά κείμενα καλλιεργούσαν μέσα στα σπλάχνα των ανθρώπων το ιδεώδες της ελευθερίας. Και στον δικό μας λαό, κινήματα και εθνικοί αγώνες, καθ’ όλη τη διάρκεια του μακρύ σε διάρκεια 19ου αιώνα –τον ονομάζω μακρύ γιατί τα ιστορικά γεγονότα ξεκινούν από την Επανάσταση του 1821 και φτάνουν μέχρι την Μικρασιατική Καταστροφή- θρυμμάτισαν και συνέτριψαν τον «Μεγάλο Ασθενή», όπως από την ιστορική επιστήμη χαρακτηρίστηκε η καταρρέουσα Οθωμανική Αυτοκρατορία. «Δεσμά αιώνων συντρίφτηκαν» και ξαναβγήκαν στο φως της Ιστορίας, μαρτυρίες ανθρώπων που έζησαν χρόνια μέσα στην ταπεινωτική σκιά του πολέμου και του θανάτου, μαρτυρίες που σήμερα, μέσα σε μια απερίγραπτη ηθική και ιδεολογική σύγχυση, μέσω της λογοτεχνίας δίνουν νόημα στις πανανθρώπινες αξίες της ειρήνης και της ελευθερίας.

Το λογοτέχνημα της Κατερίνας φέρνει στο φως μαρτυρίες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Παρότι καταγράφει την πορεία προσώπων της οικογένειάς της στη μακρά διάρκεια του χρόνου (Βαλκανικοί Πόλεμοι, Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, Μικρασιατική Εκστρατεία και Καταστροφή, Γερμανική Κατοχή και Εμφύλιο Πόλεμο –αυτό είναι το ιστορικό φόντο του· οι εποχές όπου δρουν τα πρόσωπα, πραγματικοί αλλά και φανταστικοί χαρακτήρες διαπερνούν όλες τις σελίδες του βιβλίου)- το πρωτόλειο λοιπόν λογοτέχνημα της Κατερίνας καταγράφει με ιστορική ακρίβεια τόπους και γεγονότα των παραπάνω περιόδων και προσώπων, που πρωταγωνίστησαν ενεργά σ’ αυτά. Πρόκειται για τόπους και πρόσωπα γνωστά, αλλά και για πρόσωπα της οικογένειας της συγγραφέως, τα οποία με λογοτεχνική μαστοριά φέρνει στο φως τον βίο και τη δράση τους. Για τα πρόσωπα της οικογένειάς της, η Κατερίνα αξιοποίησε την Προφορική Ιστορία[2], εκείνη δηλαδή τη μέθοδο της ιστορικής έρευνας που, σήμερα, είναι ευρύτατα διαδομένη, διδάσκεται σε πανεπιστημιακές σχολές των κοινωνικών επιστημών και που, αξιοποιώντας τις μαρτυρίες απλών ανθρώπων, καταγράφει και φωτίζει τον καθημερινό βίο τους δίνοντας πλουσιότατο ιστορικό υλικό σ’ έναν άλλο τομέα της ιστορικής επιστήμης, την Τοπική Ιστορία[3]. Η Προφορική Ιστορία είναι Ιστορία «από τα κάτω».

Ιστορία «από τα κάτω» είναι οι πρωταγωνιστές και οι χαρακτήρες του βιβλίου: της Στασούλης, του Αποστόλη, της Κατερίνης, του Γιώργη, του Λευτέρη, της Ζωής, της Πάτρας, της Αντιόπης και του Ανέστη, τους οποίους θα γνωρίσετε διαβάζοντάς το. Πρόκειται για πρόσωπα που ξεπερνούν τους φόβους τους και τολμούν, κι όλα τα καταφέρνουν, καθώς γράφει η Κατερίνα. Όμως, είναι και Ιστορία πολιτικών εξελίξεων, κοινωνικών αναταραχών και επαναστάσεων, κι από τις δύο μεριές του Αιγαίου, είναι τόποι και πρόσωπα, όπως: Σκρα ντι Λέγκεν, Εσκί Σεχίρ, Κιουτάχεια, Αφιόν Καραχισάρ, Τουμλού Μπουρνάρ, Σαλιχλί, Σαγγάριος ποταμός, Κωνσταντινούπολη, Αϊβαλί, Λέρος, Ελευθέριος Βενιζέλος, Βασιλιάς Κωνσταντίνος, Νικόλαος Πλαστήρας, γνωστός με το θρυλικό προσωνύμιο «Μαύρος Καβαλάρης», Ηλίας Βενέζης, Μητροπολίτης Κυδωνιών Γρηγόριος, Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ. Για όλα αυτά, η Κατερίνα, με ζωντανή λογοτεχνική γλώσσα δεν αφήνει τον αναγνώστη σε ησυχία, τον οδηγεί να διαβάσει το βιβλίο της απνευστί. Να σημειώσω εδώ το εξής: Συγγραφέας και αναγνώστης, η συγγραφέας ο πομπός κι ο αναγνώστης ως δέκτης, μέσα από τα συμφραζόμενα, τα συγκείμενα, τα μηνύματα, τους κώδικες που ο ένας δίνει στον άλλον, δημιουργούν εκείνη την επαφή, την επικοινωνία και την ψυχολογική σύνδεση όπου, κι ο ένας κι ο άλλος, η συγγραφέας όταν γράφει κι ο αναγνώστης όταν διαβάζει δεν επαναπαύονται, αντιθέτως απολαμβάνουν συγκλονιστικές περιγραφές σκηνών και βρίσκονται διαρκώς σε πνευματική ετοιμότητα και απόσταση συνάμα[4]. Η τελευταία, η απόσταση, είναι αυτή που δημιουργεί το σμίξιμο των πραγματικών ιστορικών γεγονότων με τη μυθοπλασία να έχουν μια «εξομολογητική βιωματικότητα» (εδώ η συγγραφέας Κατερίνα) και μια «τεκμηριωμένη επικαιρότητα» (εδώ ο αναγνώστης που διαβάζει και ανακαλεί στη μνήμη του ιστορικά γεγονότα και πρόσωπα, βάζοντάς τον πολλές φορές στη θέση ανθρώπων που έζησαν μεγάλες ιστορικές κρίσεις και πολέμους. Τρανταχτό παράδειγμα ο Γιώργης, ένας από τους βασικούς ήρωες του βιβλίου, ο οποίος βιώνει την απώλεια, τον ξεριζωμό, τη φιλία, την αλληλεγγύη, τον έρωτα, την αγάπη, τις πολιτικές και κοινωνικές αναταράξεις του πρώτου μισού του 20ού αιώνα, ένα δηλαδή διαρκές γιαγκίνι, μιας και γιαγκίνι δεν είναι μόνο η φωτιά, αλλά το πάθος και ο έρωτας, ακόμη και η ζέστη που βιώνουν οι ήρωες του πολέμου στα βάθη της Ασίας. Εδώ, η τέχνη της μυθοπλασίας[5] που, με αξιοζήλευτο λογοτεχνικό ύφος, υπηρετεί η Κατερίνα κάνουν τη συνύπαρξη ιστορίας και μύθου να έχουν ιστορικό και λογοτεχνικό κύρος. Της αξίζουν συγχαρητήρια! Μπράβο της! Κι αυτό το λέω όχι για κολακέψω την Κατερίνα. Το λέω διότι πιστεύω ακράδαντα ότι, μέσα από τη νεοελληνική λογοτεχνία, η οποία εξακολουθεί να καταπιάνεται με τη Μικρασιατική Καταστροφή, εκείνο που οφείλουμε να προσέξουμε είναι πόσο μέχρι σήμερα διαρκεί αυτό το τραύμα. Τα πρόσωπα της οικογένειας της Κατερίνας, δεν χωρά αμφιβολία, κουβαλούν πάνω τους το τραύμα της Μικρασιαστικής Καταστροφής, όπως αυτό το προσδιορίζει η Ελληνίδα ψυχολόγος Λίμπυ Τατά Αρσέλ στο βιβλίο της «Με το Διωγμό στην ψυχή: Το τραύμα της Μικρασιατικής Καταστροφής σε τρεις γενιές» (Ελληνικές Εκδόσεις: Αθήνα 2014), βιβλίο πρωτοποριακό και άκρως συγκλονιστικό, σημείο αναφοράς για όσους από εμάς ασχολούμαστε με αφηγήσεις και μαρτυρίες Μικρασιατών απογόνων, τρίτης, τέταρτης και πέμπτης γενιάς. Το βιβλίο της Κατερίνας είναι η μετάβαση του τραύματος του ’22, στις επόμενες γενιές, ο τρόμος του διωγμού και η απώλεια της πατρίδας, η σκληρότητα της προσφυγιάς και η ταυτότητα τού να είσαι απόγονος ανθρώπων που έζησαν αυτό το τραύμα, είτε εδώ στη Λέσβο είτε στα απέναντι Μικρασιαστικά παράλια, με όνειρο να ζήσουν τη λύτρωση σε χώρους σαν τον Ταξιάρχη του Μανταμάδου, τον «Άγιό τους», όπου «γενιές και γενιές των χωριανών» του Γιώργη κατέθεταν «τα δικά τους θέλω, όλοι του όμως κάτω από την ίδια σκέπη. Ήταν το μέρος εκείνο που όλοι τους έψαχναν την λύτρωση»[6], καταπώς γράφει η Κατερίνα. Είναι το τραύμα που το γιατρεύει (;) ο πανδαμάτωρ χρόνος, «που οι πληγές σιγά–σιγά γιατρεύονται· τις περισσότερες φορές αφήνουν ουλές, πολλές φορές βαθιές, επουλώνονται, όμως, και αιμορραγούν μόνο αν τις ξύσεις»[7]· αυτό ήταν το τραύμα της Κατερίνης στον Μανταμάδο, μετά την καταστροφή.

Η απόβαση της Μεγάλης Ιδέας στη Μικρασία και η Μικρασιαστική Καταστροφή, μέχρι σήμερα, σ’ ό,τι σχετίζεται με τη λογοτεχνία έχουν την τιμητική τους. Το «Γιαγκίνι» της Κατερίνας έρχεται να προστεθεί σε μια σειρά ανάλογων λογοτεχνημάτων, από τα «Ματωμένα Χώματα» (Κέδρος: Αθήνα 2008) και το «Οι νεκροί περιμένουν» (Ελληνικές Εκδόσεις: Αθήνα 2011) της Διδώς Σωτηρίου, «Το Νούμερο 31328» (Βιβλιοπωλείον της «Εστίας»: Αθήνα 1972) του Ηλία Βενέζη, η «Ιστορία ενός αιχμαλώτου» (Κέδρος: Αθήνα 1992) του Στρατή Δούκα, η «Ανατροπή» (Κέδρος: Αθήνα 1998) του Νίκου Θέμελη, το «Καιρός για θαύματα» (Κέδρος: Αθήνα 2005) του Κώστα Ακρίβου, «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» (Μεταίχμιο: Αθήνα 2022) του Ηλία Μαγκλίνη· ο κατάλογος είναι μεγάλος, ενδεικτικά αναφέρω τα παραπάνω μυθιστορήματα.

Τελειώνω με τις εξής βασικές κατ’ εμέ επισημάνσεις, ύστερα από δύο αναγνώσεις που έκανα στο «Γιαγκίνι». Η πρώτη ήταν διάβασμα ενός λογοτεχνικού έργου. Η δεύτερη ήταν για την σημερινή βιβλιοπαρουσίαση, ανάγνωση με προσωπικές αναζητήσεις για ζητήματα ιστορικά, κοινωνικά, ανθρωπολογικά, τα οποία ο αναγνώστης μπορεί να βρει διαβάζοντας το βιβλίο. Ποια είναι αυτά; Απαντώ ευθύς αμέσως.

Το «Γιαγκίνι» είναι αντιμιλιταριστικό λογοτέχνημα. Δεν χωρά αμφιβολία πως, δεν υπάρχει γενιά ανθρώπων που να μην έχει ζήσει πόλεμο. Τον 20ό αιώνα δύο γενιές έζησαν δύο παγκόσμιους πολέμους. Το ίδιο, όπως γνωρίζουμε, συμβαίνει και σήμερα. Στο πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα και ήδη μαίνονται δύο πόλεμοι, ένας στην Ουκρανία κι άλλος ένας στη Μέση Ανατολή. Ο πόλεμος, λοιπόν, ποτέ δεν έλειψε από την Ιστορία, θα πρέπει να τον παραδεχθούμε «όχι ως προσωρινό, αλλά ως μόνιμο χαρακτηριστικό της ιστορικής ζωής»[8] γράφει σ’ ένα δοκίμιό του ο αξέχαστος Χρήστος Μαλεβίτσης. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι μέσα στην ιστορία της ανθρωπότητας δεν έπαψαν να υπάρχουν αντιμιλιταριστικά κινήματα και αντιμιλιταριστικές ιδέες. Αυτό που με λογοτεχνική μαεστρία πετυχαίνει η Κατερίνα στο μυθιστόρημά της είναι η ανάδειξη τέτοιων στάσεων ζωής και κινημάτων. Αναφέρω το παράδειγμα του Μπάμπη. Διαβάζω το εξής απόσπασμα και θα νιώσετε το αντιπολεμικό πνεύμα του ήρωα: 

«Ο Μπάμπης ένα παλικάρι από το Βόλο, ήταν πολύ ανήσυχος. Τον Φλεβάρη που είχε περάσει και εν όψει της επικείμενης προώθησης του ελληνικού στρατού στη Μ. Ασία διοργανωθήκαν αντιπολεμικά συλλαλητήρια σε πολλές πόλεις της Ελλάδος, σε απάντηση στο φιλοπολεμικό κλίμα που καλλιεργούταν σε ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας. Μαζί με τα συλλαλητήρια οργανωθήκαν και πολλές απεργίες, οι οποίες είχαν οικονομικά και πολιτικά αιτήματα. Κορύφωση αυτού του αγώνα ήταν η πανεργατική απεργία και η εξέγερση στο Βόλο τον Φλεβάρη του ’21, μαζί με την απεργία των σιδηροδρομικών. Οι φαντάροι διατάχθηκαν να πυροβολήσουν τους εξεγερμένους. Αρνήθηκαν όμως, αποδεικνύοντας την λαϊκή αποδοχή που είχαν τα αντιπολεμικά αιτήματά τους μαζί και με την οκτάωρη εργασία που απαιτούσαν. Οι τριακόσιοι σιδηροδρομικοί που απέργησαν τιμωρήθηκαν όλοι με την επιστράτευσή τους στο μέτωπο. Ένα από αυτούς ήταν και ο Μπάμπης»[9]. 

Κι όταν ο Μπάμπης δίνει στον Γιώργη την παράνομη εφημερίδα «Φωνή του εργάτη», διαβάζοντάς την ο Γιώργης νιώθει πως, «να που ένας άλλος κόσμος παρουσιαζόταν μπροστά του, ακόμη μια μορφή σκλαβιάς που υπήρχε στις ζωές των ανθρώπων ανέκαθεν και έπρεπε να παλέψουν να την αποτινάξουν κι αυτή»[10].

Δεν χωρά αμφιβολία ότι, αυτές οι θέσεις της Κατερίνας για τον πόλεμο δείχνουν γιατί οι ρίζες κάθε πολέμου, είτε αυτός προέρχεται από το μίσος, την εχθρότητα, είτε από την επιδίωξη εξουσίας, αποσαθρώνονται και τα εξιλαστήρια θύματα, στρατιώτες και άμαχοι, είναι η «αιώνια επανάληψη μιας πλάνης»[11] όπως έλεγε ο Έρμαν Έσσε, όπου ο κόσμος πάντοτε θα είναι ένα σφαγείο, μια κρεατομηχανή, με την ειρήνη και την ελευθερία να είναι μια ουτοπία. Όμως, είναι όμορφο και ωραίο να ζει κανείς με ουτοπίες. Γιατί, ίσως, ρωτήσει κάποιος. «Η ουτοπία είναι στον ορίζοντα», γράφει ο Λατινοαμερικάνος συγγραφέας Εδουάρδο Γκαλεάνο στο βιβλίο του «Οι λέξεις ταξιδεύουν». Και συνεχίζει: «Περπατάω δύο βήματα, μετακινείται δύο βήματα πιο πέρα. Περπατώ δέκα βήματα και ο ορίζοντας τρέχει δέκα βήματα πιο μακριά. Όσο κι αν περπατήσω, δεν θα τον φτάσω ποτέ. Σε τι χρησιμεύει, λοιπόν, η ουτοπία; Χρησιμεύει σε αυτό: στο να μας κάνει να περπατάμε»[12]· «Το παράθυρο της ουτοπίας» τρέφεται από αγώνες και οράματα ανθρώπων που αντιστέκονται όχι μόνο ατομικά, αντιστέκονται κυρίως συλλογικά, παλεύοντας για αλλαγή ετούτο του κόσμου, αντιμάχονται την κοινωνική ανισότητα και αδικία. Στους ήρωες των κεφαλαίων για την «Απελευθέρωση», τον «Στράτο», τον Λευτέρη στη Λιέγη και τα ανθρακωρυχεία της[13], η Κατερίνα περιγράφει την ουτοπία ως ένα ορίζονται που, όσο τον πλησιάζουν οι παραπάνω ήρωες του βιβλίου, αυτός απομακρύνεται, τους δίνει όμως το κίνητρο για να προχωρήσουν μπροστά.

Στο «Γιαγκίνι» ο υποψιασμένος αναγνώστη θα βρει και θα προβληματιστεί πάνω σε ζητήματα που, πολλές φορές, σε πολλούς αναγνώστες είναι αθέατα. Καταγράφω μερικά. Αναμφίβολα η Μικρασιαστική Καταστροφή -τις συνέπειές της, δυστυχώς, πληρώνουμε ακόμη και σήμερα-, για την Ελλάδα στάθηκε το μεγαλύτερο ιστορικό γεγονός του 20ού αιώνα[14]. Ωστόσο, αναρωτηθήκαμε ποτέ ποια είναι η σημασία του «για τους αντίπαλους γείτονές μας, για όσους έβλεπαν τον ήλιο κάθε μέρα να βγαίνει από την άλλη μεριά του βουνού;» Τέσσερεις στίχοι από το ποίημα «Το έπος του πολέμου της Ανεξαρτησίας», που περιλαμβάνεται στο έργο «Ανθρώπινα Τοπία» του Τούρκου ποιητή Ναζίμ Χικμέτ (1902-1963), μας δείχνουν τον τρόπο πως ο καθένας μας μπορεί να «αστρονομίζεται»[15] όπως λέει ο Γιώργος Σέφερης σ’ ένα ποίημά του, την ίδια αγάπη που κι εμείς έχουμε για τα νησιά μας, τα χωριά μας και όλους τους ανθρώπους τους φυσικά. «Σα μια φοράδα / που φτάνει τρέχοντας απ’ την Ασία τη μακρινή, / με τεντωμένο το λαιμό κατά τη θάλασσα, / η χώρα τούτη είναι δικιά μας». Προσέξτε, χρειάζεται να διαβάσουμε πολύ καλά αυτούς τους στίχους –επιμένω πολύ καλά- για να μάθουμε στις επόμενες γενιές πως και άλλοι άνθρωποι αγαπούν την πατρίδα τους, όπως και εμείς βέβαια[16]. Στην ίδια ματιά του Χικμέτ, νομίζω, -επιτρέψτε μου, προσωπική θέση εκφράζω, έτσι το βλέπω- κινείται και η Κατερίνα. Στις τελευταίες δύο σελίδες του βιβλίου της, στη «Λαγκάδα. Αύγουστος 2025», γράφει τα εξής εκπληκτικά:

«Η σκούρα, χοντρή άμμος της, καθαρισμένη αυτή την εποχή από τα πλαστικά που ξεβράζει χωρίς καμιά φειδώ η απέναντι ακτή -μοναδική αταξία- μαζί με τα ξύλα και τα φύκια, και τα στρογγυλεμένα, πολύχρωμα βοτσαλάκια, δημιουργούν μοναδικά σχέδια. Τα νερά, κρυστάλλινα, διάφανα και πεντακάθαρα, αντανακλούν το φως του ήλιου με αποχρώσεις που κυμαίνονται από το βαθύ μπλε ως το τιρκουάζ. Αριστερά και δεξιά οι πλαγιές με τα βράχια και τη βλάστηση από τους ελαιώνες που βουτούν στη θάλασσα και καθρεφτίζονται στα νερά· στη μέση ένα χρυσαφένιο φωτεινό μονοπάτι ενώνει τους δύο αντικατοπτρισμούς. Αυτή η αρμονική ένωση δρα καταλυτικά στην ψυχή της. Η πλάση πάντα δείχνει το δρόμο που θα έπρεπε να πορεύονται οι ζωές των ανθρώπων. Μακάρι να γινόταν ορατός σε όλους. Οι ακτίνες του ήλιου, σαν λιωμένο χρυσάφι, δημιουργούν την αίσθηση ότι χιλιάδες μικρά διαμαντάκια παιχνιδίζουν πάνω στα νερά. Νιώθει την ευλογία στην ψυχή της, ευγνώμων που είναι εκεί και καταφέρνει να ζει τις στιγμές.

»Λείπουν οι γενιές των ανθρώπων της, που πορεύτηκαν εκεί. Λείπει και ο “Άγιος Νικόλας”, η όμορφη, γαλάζια βάρκα με τα πλουμιστά πλαϊνά της, που ήταν αραγμένη πάντα εκεί στην ακροθαλασσιά, κομμάτι κι εκείνη αυτού του μεγαλείου.

»Το βλέμμα της χάθηκε μακριά στα Μοσχονήσια, εκεί στην απέναντι στεριά. Όμως ο χρόνος είναι μόνο ένας καμβάς πάνω στον οποίο κεντιέται το παρόν…»[17].

Το «Γιαγκίνι» είναι ο προσωπικός πνευματικός κάματος της Κατρίνας, η δική της αναμέτρηση με ιστορικά γεγονότα, μακριά από παραβιάσεις των ιστορικών γεγονότων, είναι η δική της ματιά σ’ αυτά, βγαλμένη μέσα από μαρτυρίες κοντινών της προσώπων, και ταυτόχρονα η αναζήτησή της σε ιστορικές πηγές και βιβλιογραφία για την περίοδο που καταπιάνεται.

Κυρίες και κύριοι, διαβάστε το βιβλίο, αξίζει να το διαβάσουν και τα παιδιά σας, οι μαθητές, που σήμερα βρίσκονται στις τάξεις των σχολείων, που δεν αγαπούν το μάθημα τις Ιστορίας, το βαριούνται και καλά κάνουν, αφού όσοι το διδάσκουμε αρκούμαστε μόνο στο αν οι μαθητές μας θα αποκτήσουν δεξιότητες κι όχι γερό και δημοκρατικό ιστορικό κριτήριο. Οι επόμενες γενιές είναι καταδικασμένες να ματώσουν θανάσιμα και να ρημάξουν, αν δεν τους δώσουμε τις ευκαιρίες να διαβάσουν και ιστορικά λογοτεχνήματα, να γυρίσουν δηλαδή πίσω σε μήτρες κοινές τόπων όπως λόγου χάρη είναι ο Μανταμάδος, με ιστορικά δέντρα, με κλωνιά και περικλώνια, απλωμένα σε οικογενειακές ιστορίες σαν κι αυτή της Κατερίνας.

[1] Ομιλία που έγινε στην παρουσία του βιβλίου της κας Κατερίνας Καραμανώλη, «Γιαγκίνι», το βράδυ της 17ης Αυγούστου 2026, στον φιλόξενο κι όμορφο χώρο της Δημοτικής Πινακοθήκης Μυτιλήνης: Αρχοντικό Χαλίμ Μπέη.

[2] Για την Προφορική Ιστορία βλ. Abrams, Lynn. (2016). Θεωρία Προφορικής Ιστορίας, μτφρ. Λουκάς Ρινόπουλος. Αθήνα: Πλέθρον. Σημαντική και η ιστοσελίδα της Ομάδας Προφορικής Ιστορίας: http://oralhistorygroups.gr/

[3] Για την Τοπική Ιστορία της Λέσβου βλ. Αναγνώστου, Στρατής. (2011). Τοπική Ιστορία. Αναφορές στη Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία της Λέσβου. Μυτιλήνη: Εντελέχεια.

[4] Για τη σχέση του συγγραφέα με τον αναγνώστη βλ. Τζιόβας, Δημήτρης. (1987). «Από το συγγραφέα στον αναγνώστη. Η κρίση του υποκειμένου στη θεωρία της Λογοτεχνίας» και «Η έννοια του αναγνώστη στη θεωρία της Λογοτεχνίας». Στο Μετά την Αισθητική. Θεωρητικές δοκιμές και ερμηνευτικές αναγνώσεις της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Αθήνα: Γνώση, σσ. 197-258.

[5] Για τη μυθοπλασία σημαντικά όσα γράφει ο Τζιόβας, Δημήτρης, «Ο μεταμοντερνισμός και η υπέρβαση της μυθοπλασίας», όπ. π., σσ. 285-300.

[6] Καραμανώλη, Κατερίνα. (2026). Γιαγκίνι. Αθήνα: Ταξιδευτής, σ. 68.

[7] Όπ.π., σ. 211.

[8] Μαλεβίτσης, Χρήστος. (1993). «Ο πόλεμος». Στο Δοκίμια ιδεών. Αθήνα: Δωδώνη, σ. 71.

[9] Καραμανώλη, Κατερίνα., Όπ. π., σ. 79.

[10] Όπ. π., σ. 83.

[11] Για τον πόλεμο και την ειρήνη, μια συλλογή από δοκίμια, άρθρα και επιστολές του Έσσε, γραμμένα μεταξύ του 1914 και 1948, βρίσκονται στη γερμανική έκδοση με τίτλο: «Krieg und Frieden» (Πόλεμος και Ειρήνη). Μεταφρασμένα στην ελληνική γλώσσα αποσπάσματα, ο αναγνώστης μπορεί να βρει σε διάφορα περιοδικά· ένα από αυτά είναι το παλιό κλασικό περιοδικό «ελευθερίας και γλώσσας», «φυλλάδιο προβληματισμού της νεότητας», η Ευθύνη, στο τεύχος 40, (1975), το οποίο διηύθυνε ο Κώστας Τσιρόπουλος. 

[12] Galeano, Eduardo. (2013). Οι λέξεις ταξιδεύουν με τα χαρακτικά του Jose Borges, μτφρ. Παναγιώτης Σουλτάνης. Αθήνα: Πάπυρος, σ. 299.

[13] Καραμανώλη, Κατερίνα., όπ.π., σσ. 252κ.έ.

[14] Η βιβλιογραφία για τη Μικρασιατική Εκστρατεία και τη Μικρασιατική Καταστροφή είναι μεγάλη. Εδώ, ας μού επιτρέπει ο αναγνώστης να αναφέρω δύο βιβλία του πανεπιστημιακού διδασκάλου μου Αθανασίου Ι. Καραθανάση τα οποία θεωρώ σημαντικά. Τα Μικρασιατικά μου, Εκδόσεις Κυριακίδη ΙΚΕ: Θεσσαλονίκη 2017 & Η Μικρασιατική Εκστρατεία. Εμείς δεν νικηθήκαμεν ποτέ! Εκδόσεις Κ & Μ. Αντ. Σταμούλη: Θεσσαλονίκη 2022.

[15] Σεφέρης, Γιώργος. (2000). «Το ύφος μιας μέρας». Στο Ποιήματα. Αθήνα: ίκαρος, σ. 17.

[16] Τα παραπάνω αποσπάσματα, σε μια καταγραφή του Ζήσιμου Λορεντζάτου. (2009). Collectanea. Αθήνα: Δόμος, σσ. 220-221 [431].

[17] Καραμανώλη, Κατερίνα., όπ.π., σσ. 299-300.

Γιαγκίνι: Από τη στάχτη του '22 στο φως και τη λύτρωση!

Κατερίνα Καραμανώλη. (2026). Γιαγκίνι. Αθήνα: Ταξιδευτής.

Μια οικογένεια στο διάβα του χρόνου, στη δίνη των καιρών, σε ένα νησί, τη Λέσβο, ζει την απελευθέρωση από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και συνεχίζει να επιβιώνει ανάμεσα στους Βαλκανικούς πολέμους, στον Α΄ Παγκόσμιο, την Μικρασιατική εκστρατεία και την καταστροφή, την απώλεια, την Γερμανική κατοχή, τον εμφύλιο, τη μετανάστευση. 

Συγχρόνως οι προσωπικές ανησυχίες, οι δυσκολίες, οι φόβοι, η αγωνία, η πίστη, η αγάπη, η αλληλεγγύη, η φιλία, το πείσμα, η αίσθηση του δίκιου τους ακολουθούν. Ένα ταξίδι από τη Λέσβο μέχρι το Σκρα ντι Λέγκεν στα βόρεια σύνορα της χώρας και από εκεί στα βάθη της Ανατολής, στο Εσκί Σεχίρ, την Κιουτάχεια, το Αφιόν Καραχισάρ, το Τουμλού Μπουρνάρ, το Σαλιχλί και ακόμη πιο πέρα στην αλμυρά Έρημο στον ποταμό Σαγγάριο, στην Κωνσταντινούπολη, στο Αϊβαλί, στη Λέρο, στη Λιέγη. 

Η Στασούλη, ο Αποστόλης, η Κατερίνη, ο Γιώργης, ο Λευτέρης, η Ζωή, η Πάτρα, η Αντιόπη, ο Ανέστης και άλλα πρόσωπα έρχονται αντιμέτωπα με την μοίρα τους, μα και με την θέλησή τους για ζωή. Στο δρόμο τους, μοιραία, θα βρεθούν ο Πλαστήρας, ο Κεμάλ, η οικογένεια του Ηλία Βενέζη, ο Μητροπολίτης Κυδωνιών Γρηγόριος. Παλεύουν με τη φλόγα να δυναμώνει μέσα τους, να γίνεται γιανγκίνι, δίψα για οξυγόνο. Γιατί μέσα από τη φωτιά ο άνθρωπος, ξαναγεννιέται· [από το οποσθόφυλο του βιβλίου].

«Ναι, η Πατρίδα εκεί απέναντι σε περιμένει, όλο και κοντεύεις. Όταν ο άνθρωπος ξεπερνά τους φόβους του και τολμά, όλα τα καταφέρνει», (σ. 57).

«Προχώρησε στο εσωτερικό του ναού. Ένιωσε να πλημυρίζει από τη γνώριμη μυρουδιά του λιβανιού, την μυρουδιά του ξύλου από τα στασίδια, τα παγκάρια και τα ψαλτήρια. Ήταν το μέρος εκείνο όπου είχαν εναποθέσει τις προσδοκίες του στον Άγιό του γενιές και γενιές των χωριανών του, ο καθένας καταθέτοντας τα δικά του θέλω, όλοι τους όμως κάτω από την ίδια σκέπη. Ήταν το μέρος εκείνο που όλοι του έψαχναν την λύτρωση» (σ. 68).

Πως ο ια΄ αιώνας έγινε η Μεγάλη Δευτέρα του Ελληνισμού;

«ΤΟΝ ΙΑ΄ ΑΙΩΝΑ ο ελληνισμός έχασε για πάντα τον δυτικό κορμό του. Τον ίδιο αιώνα άρχισε ν’ αποχωρή από τον βορρά – αποχώρηση που θα ενισχυθή υπαιτιότητί μας το 1821 και θα ολοκληρωθή βιαίως, με την επιβολή του κομμουνισμού στις σλαβικές χώρες. Η μάχη του Ματζικέρτ τον ίδιο αιώνα, είναι η αφετηρία της μεγάλης εξόδου από την Ανατολή, έξοδος που θα ολοκληρωθεί μέσα σε φωτιά και αίμα το 1922. […] Ανάγκη πάσα να αναφερθούμε στη δική μας πορεία, να στοχασθούμε πάνω στο ερώτημα: πως ο ια΄ αιώνας έγινε η Μεγάλη Δευτέρα του Ελληνισμού;».

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΔΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (1987). Μεσαίωνας: Ελληνικός και Δυτικός. Αθήνα: Εποπτεία, σσ. 225, 226· [τηρήθηκε η ορθογραφία του συγγραφέα].

Αφιέρωμα στη Μικρασία από «Το Κιρκινέτσι».

Δ Ε Λ Τ Ι Ο   Τ Υ Π Ο Υ 

Συνεχίζονται την Δευτέρα 15 Σεπτεμβρίου, στις 07 το απόγευμα, στην Αίθουσα Τελετών της Γενικής Γραμματείας Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής (Μικράς Ασίας 2), οι εκδηλώσεις που οργανώνει ο Σύλλογος Κατοίκων των Συνοικιών Κουλμπάρας και Κιόσκι Μυτιλήνης «Το Κιρκινέτσι», υπό τον χαρακτηριστικό τίτλο: «Σεπτέμβρης στην Κουλμπάρα και στο Κιόσκι», με στόχο την ανάδειξη της ιστορίας, της ιστορικότητας και των μνημείων της γειτονιάς.

Η εκδήλωση αφορά την 103η επέτειο της Μικρασιατικής Καταστροφής. Θα παρουσιαστεί το βιβλίο της αξέχαστης Βασιλικής Ράλλη, με τίτλο: «Πατρίδα αξέχαστη Μικρά Ασία. Η τραγωδια του Μικρασιατικού Ελληνισμού μέσα από την ιστορία μιας Μοσχονησιώτικης οικογένειας».

Ομιλητές θα είναι οι:

Αγγελική Ράλλη, Ομότιμη Καθηγήτρια Γλωσσολογίας Πανεπιστημίου Πατρών.

Αθανάσιος Ι. Καλαμάτας, Δρ Θεολογίας ΑΠΘ.

Θα ακολουθήσει προβολή της ταινίας: «Πατρίδα αξέχαστη Μικρά Ασία» η οποία στηρίζεται στο βιβλίο της Βασιλικής Ράλλη. Παραγωγή του Ελληνικού Ιδρύματος Ιστορικών Μελετών (ΙΔΙΣΜΕ).

ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ· Στρατής Χαραλάμπους: Μικρασιαστική Εκστρατεία. Τα βήματα προς την καταστροφή

Η «αληθινή» Παναγιά η Γοργόνα

Γράφει ο ΣΤΡΑΤΗΣ ΜΠΑΛΑΣΚΑΣ

Η φωτογραφία του Gaston Chérau που ακολουθούσε τα Γαλλικά και αποικιακά στρατεύματα κατά την παρουσία-τους στη Μυτιλήνη στις μέρες του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου δείχνει την είσοδο ενός υπόγειου παρεκκλησιού.

Ένα άρθρο του Μυτιληνιού εκπαιδευτικού και συγγραφέα Άρη Καλάργαλη, που αναπαράγει παλιότερη δημοσίευση του μακαρίτη διανοουμένου Θανάση Παρασκευαίδη, σε συνδυασμό με μια φωτογραφία του Gaston Chérau (1872-1937), ο οποίος είναι γνωστός σαν «χειριστής Κ» του Γαλλικού Στρατού στην Ανατολή, αποκαλύπτει πώς εμπνεύστηκε ο Στράτης Μυριβήλης την Παναγιά τη Γοργόνα, «πρωταγωνίστρια» του γνωστού-του βιβλίου. Και όχι μόνο αυτό αλλά και πού πραγματικά βρισκόταν αυτός ο προσκυνηματικός χώρος όπου ένας «λωλός» Μυτιληνιός είχε ζωγραφίσει μια Παναγιά, μισή γυναίκα και μισό ψάρι. Που έμελε όχι μόνο να γίνει «διάσημη» αλλά και στοιχείο της λαϊκής-μας παράδοσης σε μόλις 70 χρόνια από την κυκλοφορία του βιβλίου. Όχι, όμως, τοποθετούμενη στο Κάτω Κάστρο της Μυτιλήνης όπου πραγματικά υπήρξε, αλλά στη Σκάλα Συκαμνιάς!

Τι λέει, λοιπόν, ο Άρης Καλάργαλης στο άρθρο-του που δημοσιεύτηκε το Δεκαπενταύγουστο του 2017 στην «Εφημερίδα των Συντακτών»;

Σε μια συζήτηση που είχε ο Μυριβήλης με τον Μυτιληνιό συγγραφέα Θανάση Παρασκευαΐδη, σε καφενεδάκι στα Τσαμάκια του Κάστρου, το 1962, του αποκάλυψε την ιστορία της Παναγιάς Γοργόνας και πώς την εμπνεύστηκε.

«Ξέρεις», του είπε, «εγώ την Παναγιά Γοργόνα με τα ακρογιάλια-της την έχω εμπνευστεί σ’ αυτά τα μέρη. Η Παναγιά Γοργόνα ζωγραφίστηκε στο εκκλησάκι κάτω από το Κάστρο της Μυτιλήνης στο βόρειο τοίχο, που τώρα είναι κατάλευκος από τον ασβέστη».

Στην ίδια θέση ένας λωλός, το «Βουβό της Χιόνης», ζωγράφισε στις αρχές του 20ού αιώνα ολόσωμο σε φυσικό μέγεθος τον Ελευθέριο Βενιζέλο, μιας και σχεδόν όλοι οι Μυτιληνιοί ήταν Βενιζελικοί. Μετά τις εκλογές του 1920, στην ίδια θέση, ζωγράφισε ολόσωμο τον Βασιλιά Κωνσταντίνο.

Και συνεχίζει την αφήγησή του ο Μυριβήλης: «Για να μην σβήνει μια τον Βενιζέλο και μια τον Κωνσταντίνο, σκαρφίστηκε να ζωγραφίσει τη γοργόνα που παρίστανε την Παναγιά. Εδώ, σε τούτο το μέρος, εμπνεύστηκα το μύθο της Παναγιάς Γοργόνας».

Που είναι λοιπόν αυτό το εκκλησάκι κάτω από το βόρειο τείχος του Κάστρου της Μυτιλήνης, όπου υπήρχε η Παναγιά η Γοργόνα του «λωλού», με το χαρακτηριστικό όνομα το «Βουβό της Χιόνης»;

Στην περιοχή κάτω από το βόρειο τείχος του Κάστρου υπάρχουν και σήμερα, δυο παρεκκλήσια. Αυτό του Αϊ Γιάννη, το οποίο όμως είναι πολύ νεότερο της εποχής όπου έδρασε το «Βουβό της Χιόνης». Και το άλλο της Παναγιάς, χώρος προσευχής στην υπόγεια δεξαμενή νερού, στο Κάτω Κάστρο της Μυτιλήνης. Μέχρι τώρα όλοι, (και ο υπογράφων με παλιότερη αρθρογραφία του), πίστευε ότι το παρεκκλήσι αυτό λειτούργησε ως τέτοιο σίγουρα μετά το 1925 – 1930, όταν τα σπίτια των ανταλλαγέντων με τη συμφωνία της Λωζάννης Τούρκων, μετατράπηκαν σε οίκους ανοχής.

Άρα που ήταν το εκκλησάκι όπου είχε ζωγραφιστεί η Παναγιά η Γοργόνα;

Οι φωτογραφίες του Gaston Chérau που ακολουθούσε τα Γαλλικά και αποικιακά στρατεύματα κατά την παρουσία τους στη Μυτιλήνη στις μέρες του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου δείχνουν πρόσφυγες του Α΄ Διωγμού (1914 – 1917, όταν και έφτασαν οι τελευταίοι πρόσφυγες από το περίκλειστο ως τότε Αϊβαλί) να έχουν εγκατασταθεί στα σπίτια των Τούρκων στο Κάτω Κάστρο και γύρω από αυτό. Μια από αυτές δείχνει την είσοδο ενός υπόγειου παρεκκλησιού που αποδεικνύεται ότι είναι τέτοιο από ένα σταυρό στο υπέρθυρο. Ο βράχος πάνω στον οποίο έχει σμιλευτεί η είσοδος είναι ασπρισμένος καταπώς τον περιγράφει ο Μυριβήλης, ενώ στο πάνω μέρος του βράχου στέκει ένα κτίσμα. Πίσω από αυτό διακρίνεται το τείχος του Κάστρου.

Μπροστά στην πόρτα δυο γυναίκες χριστιανές με δυο παιδιά και ένας Γάλλος στρατιωτικός.

Πότε είναι τραβηγμένη η φωτογραφία; Μεταξύ των ετών 1915 και 1918, όταν και στη Μυτιλήνη στο πλαίσιο των επιχειρήσεων του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου βρέθηκαν και Γαλλικά Στρατεύματα. Το γεγονός αποδεικνύει ότι, ο «εκχριστιανισμός» αυτού του χώρου δεν έγινε από τις γυναίκες των οίκων ανοχής μετά το 1925 – 1930 για να καλύψουν τις λατρευτικές-τους ανάγκες αλλά από τους πρόσφυγες του Α΄ Διωγμού, που κατοίκησαν σε αυτόν τον τούρκικο μαχαλά στο Κάτω Κάστρο της πόλης και που είχαν ανάγκη ενός τέτοιου χώρου. Πιθανά μη όντες αποδεκτοί στους ναούς της πόλης από ομοεθνείς και ομόδοξους – ομόθρησκους-τους.

Ο μεγάλος άσπρος βράχος της φωτογραφίας παραπέμπει στο χώρο που ζωγράφιζε το «Βουβό της Χιόνης», μια το Βενιζέλο και μια το Βασιλιά για να καταλήξει στην Παναγιά τη Γοργόνα που είχε δει ο Μυριβήλης.

Το παρεκκλήσι σήμερα με τις νεώτερες κατασκευές.

Η σύγκριση της φωτογραφίας με το σημερινό χώρο μπροστά στην είσοδο του παρεκκλησιού της Παναγιάς στο Κάτω Κάστρο αποδεικνύει ότι, το σημερινό παρεκκλήσι είναι αυτό της φωτογραφίας του Gaston Chérau. Μια υπερύψωση του εδάφους και ένα κτίσμα μπροστά ώστε να διευκολύνεται η είσοδος είναι η πρώτη διαφορά. Η δεύτερη είναι ότι ο ασβέστης πλέον δεν υπάρχει. Προσεκτική παρατήρηση δείχνει ότι ο βράχος είναι ο ίδιος. Υπάρχει και ένα τμήμα του ντουβαριού που πατούσε πάνω στο βράχο. Και φυσικά τα τείχη του κάστρου.

«Ίσα με το μεγάλο χαλασμό της Ανατολής, ο μπάρμπα Λιάς ο dεdέs, ήταν ο μόνος ξενοτοπίτης ανάμεσα στους λίγους Σκαλιώτες. Τούτοι που γιομίζουν σήμερα το γιαλό με τις φαμίλιες-τους και με τις βάρκες-τους κι ανέστησαν ολάκερο χωριό με σημαντικό ψυχομέτρι, τη Σκάλα της Μουριάς, ήρθαν όλοι-τους απ' αντίκρυ σαν έγινε το μεγάλο κακό [...] Από εκεί απ' αντίκρυ ξεκίνησαν κι ήρθαν όλοι τούτοι οι ψαράδες κι οι ναυτικοί, μια φαρμακωμένη μέρα. Φουκαράδες και ανεμαλλιάρηδες ήρθαν, με την ψυχή στο στόμα, ξυπόλυτοι κι αγριεμένοι. Μέσα στα τρομαγμένα μάτια-τους κρατούσαν την κόκκινη αντιλαμπή από μια πλατιά πυρκαγιά. Ήρθαν με το μαύρο βρακί ανατραβηγμένο μέσα στο μαλλένιο ζουνάρι, φορούσαν στο κεφάλι τις βαριές αϊβαλιώτικες “κατσούλες” από βελούδο ξεφτισμένο. Ήταν ένα συννεφιασμένο απόγεμα, και τα κύματα φούσκωναν μολυβιά δίχως να σπάνουν, όταν φάνηκαν οι βάρκες-τους νάρχουνται», γράφει στην Παναγιά τη Γοργόνα ο Στράτης Μυριβήλης. Και συνεχίζει, εξηγώντας από τότες τις σημερινές απορίες: «Και κανένας δεν στοχάστηκε πως εκείνη τη μέρα μέσα από το κεφάλι του γέρου κοσμοκαλόγερου, όπως μέσα από το κεφάλι του Δία, πήδηξε και στυλώθηκε πάνω στο μοναδικό θαλασσόβραχο του αιγαιοπελαγίτικου νησιού μια καινούρια ελληνική θεότητα, που έδεσε με τον πιο θαυμαστό τρόπο όλες τις εποχές και όλο το νόημα της φυλής. Μιας φυλής που ζει και αγωνίζεται με τα στοιχειά και με τις φουρτούνες του κόσμου, η μισή στη στεριά κ’ η μισή στη θάλασσα, με το ινί και με την καρίνα, πάντοτε κάτω από μια θεότητα πολεμική, θηλυκιά και παρθένα».

Παναγιά η Γοργόνα, στη Σκάλα Συκαμνιάς ή στην Επάνω Σκάλα και το Κάτω Κάστρο. Παναγιά η Ρωμιά, Παναγιά η Πρόσφυγας. Δουλεμένη και γεννημένη στο κεφάλι του «Βουβού της Χιόνης» ή του γεροκοσμοκαλόγερου. Η δικιά-μας Παναγιά.

ΠΗΓΗ: ΣΤΟ ΝΗΣΙ

2023: Εκατό χρόνια από τη Συνθήκη της Λωζάννης και τη Σύμβαση Ανταλλαγής των Πληθυσμών

Του ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΧΟΛΕΒΑ· Αρθρογράφου - Πολιτικού Επιστήμονα

Ελβετία: Ο Μουσταφά Ισμέτ Πασάς (αριστερά) υπογράφει τη Σύμβαση της Λωζάννης μαζί με τον Ελευθέριο Βενιζέλο.

Το 2023 συμπληρώνονται 100 χρόνια από τη Σύμβαση της Λωζάννης για την ανταλλαγή των πληθυσμών μετά από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Στις 30 Ιανουαρίου 1923 υπεγράφη το συγκεκριμένο Πρωτόκολλο στην Ελβετική πόλη. Στις 24 Ιουλίου 1923 υπεγράφη η τελική Συνθήκη της Λωζάννης, η οποία καθορίζει τα σύνορα της νέας Τουρκίας μετά τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Στη Σύμβαση της Ανταλλαγής, ένα από τα 17 Πρωτόκολλα που αποτελούν τη γνωστή μας Συνθήκη της Λωζάννης, αρχίζει ως εξής:

Άρθρον 1

Από της 1ης Μαϊου 1923 θέλει διενεργηθή η υποχρεωτική ανταλλαγή των Τούρκων υπηκόοων ελληνικού ορθδόξου θρησκεύματος, των εγκατεστημένων επί των τουρκικών εδαφών, και των Ελλήνων υπηκόων μουσυλμανικού θρησκεύματος, των εγκατεστημένων επί των ελληνικών εδαφών.

Τα πρόσωπα ταύτα δεν δύνανται να να έλθωσιν ίνα εγκατασταθώσιν εκ νέου εν Τουρκία ή αντιστοίχως εν Ελλάδι, άνευ της αδείας της Τουρκικής Κυβερνήσεως ή αντιστοίχως της Ελληνικής Κυβερνήσεως.

Άρθρον 2

Δεν θα περιληφθώσιν εις την εν τω πρώτω άρθρω προβλεπομένη ανταλλαγήν:

Α) Οι Έλληνες κάτοικοι της Κωνσταντινουπόλεως

Β) Οι Μουσουλμάνοι κάτοικοι της Δυτικής Θράκης.

Θέλουσιν θεωρηθή ως Έλληνες κάτοικοι της Κωνσταντινουπόλεως πάντες οι Έλληνες οι εγκατεστημένοι ήδη από της 30ής Οκτωβρίου 1918 εις την περιφέρειαν της Νομαρχίας Κωνσταντινουπόλεως, ως αύτη καθορίζεται διά του νόμου του 1912.

Θέλουσι θεωρηθή ως Μουσουλμάνοι κάτοικοι της Δυτικής Θράκης, πάντες οι Μουσουλμάνοι οι εγκατεστημένοι εν τη περιοχή ανατολικώς της μεθορίου γραμμής της καθορισθείσης τω 1913 διά της Συνθήκης του Βουκουρεστίου.

Βλέπουμε, λοιπόν, ότι η Σύμβαση Ανταλλαγής εξαιρεί από την υποχρεωτική ανταλλαγή (μη ανταλλάξιμοι) τους Έλληνες του Νομού Κωνσταντινουπόλεως, δηλαδή μία εθνική μειονότητα, και τους Μουσουλμάνους της Δυτικής Θράκης, τους οποίους χαρακτηρίζει ως θρησκευτική μειονότητα. Τα δικαιώματα των μειονοτήτων αυτών και ο τρόπος προστασίας καταγράφονται στην τελική Συνθήκη της Λωζάννης της 24.7.1923.

Περί του Οικουμενικού Πατριαρχείου δεν γίνεται σαφής αναφορά ούτε στη Σύμβαση Ανταλλαγής ούτε στην τελική Συνθήκη. Ο Τούρκος εκπρόσωπος Μουσταφά Ισμέτ Πασάς αρχικά ήθελε να εκδιώξει το Πατριαρχείο από την Κωνσταντινούπολη. Τελικά υπό την πίεση της Ελλάδος, της Βρετανίας, της Ρουμανίας και του Σερβοκροατικού Βασιλείου δέχθηκε την παραμονή του κορυφαίου θεσμού της Ορθοδοξίας στην ιστορική έδρα του με την υποχρέωση να ασκεί μόνον θρησκευτικές και όχι διοικητικές ή πολιτικές αρμοδιότητες. Η δήλωση αυτή του Ισμέτ (αργότερα έγινε πολλές φορές Πρωθυπουργός με το όνομα Ισμέτ Ινονού) κατεγράφη στο Πρακτικό υπό τον αριθμό 20 της 10.1.1923, το οποίο υπεγράφη από όλες τις συμμετέχουσες αντιπροσωπείες. Οι ερμηνευτές του Διεθνούς Δικαίου δέχονται τα Πρακτικά της Συνδιασκέψεως της Λωζάννης ως αναπόσπαστο Τμήμα της Συνθήκης.

Ο καθηγητής Άγγελος Συρίγος στο βιβλίο του Ελληνοτουρκικές Σχέσεις, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2014) υπολογίζει ότι έφυγαν από την Ελλάδα 355.635 Μουσουλμάνοι και ήλθαν στη χώρα μας 189.916 Έλληνες Ορθόδοξοι ως ανταλλαγέντες και 862.110 ως πρόσφυγες.

Λόγω των σφαγών του 1914 - 1922 οι περισσότεροι Έλληνες από τη Μικρά Ασία και τον Πόντο είχαν έλθει ως πρόσφυγες για να σώσουν τη ζωή τους πριν από την ανταλλαγή. Στους αριθμούς αυτούς πρέπει να προστεθούν και 70.000 Έλληνες πρόσφυγες που απεβίωσαν το 1922- 1923 από ασθένειες. Είναι άγνωστος ο αριθμός των Ελλήνων που έφυγαν από τα τουρκικά εδάφη προς άλλες χώρες π.χ., Σοβιετική Ένωση, Δυτική Ευρώπη κ.α.

Το κριτήριο της ανταλλαγής ήταν θρησκευτικό. Τούτο έγινε διότι επί Τουρκοκρατίας η θρησκευτική πίστη ήταν το κυριώτερο θεμέλιο της εθνικής ταυτότητας. Ο εξισλαμισμένος τούρκευε. Χανόταν και για την Ορθοδοξία και για τον Ελληνισμό. Αν π.χ., όριζαν ως κριτήριο τη γλώσσα θα έμεναν στην Ελλάδα ελληνόφωνοι Μουσουλμάνοι που είχαν διαπράξει συστηματικές βιαιότητες κατά των Χριστιανών, όπως οι Τουρκοκρητικοί. Αντιθέτως θα είχαν μείνει στην Τουρκία οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί της Καππαδοκίας και του Πόντου, οι οποίοι είχαν αναγκασθεί να τουρκοφωνήσουν, αλλά ένιωθαν Ρωμηοί / Έλληνες και όχι Τούρκοι, (βλέπε τη μαρτυρία του Γάλλου αρχαιολόγου Φελίξ Σαρτιώ για τους τουρκόφωνους Χριστιανούς του Πόντου στο βιβλίο του: Η Ελληνική Μικρασία, εκδόσεις Ιστορητής, Αθήνα 1993, σ. 132).

Η τελικη Συνθήκη της Λωζάννης υπεγράφη από την Μ. Βρετανία, τη Γαλλία, την Ιταλία, την Ελλάδα, την Ιαπωνία, τη Ρουμανία και το Βασίλειο Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων (μετέπειτα Γιουγκοσλαβία) από τη μία πλευρά και από την Τουρκία από την άλλη πλευρά. Επικεφαλής της Ελληνικής Αντιπροσωπείας ήταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος.

Λόγω του εμφυλίου μεταξύ της κυβέρνησης του Κεμάλ και των κυβερνώντων στην Κωνσταντινούπολη, την Τουρκία εκπροσώπησε η Κυβέρνηση της Μεγάλης Εθνοσυνελεύσεως της Αγκύρας, δηλαδή η Κεμαλική πλευρά.

Αξίζει να σημειωθεί ότι λίγους μήνες μετά την υπογραφή της τελικής Συνθήκης, δηλαδή στις 29 Οκτωβρίου 1923, ιδρύθηκε επισήμως η Τουρκική Δημοκρατία.

Η Συνθήκη της Λωζάννης της 24ης Ιουλίου 1923 ενοχλεί τον Τούρκο Πρόεδρο Ερντογάν, όπως ο ίδιος δηλώνει. Και τούτο διότι καθορίζει τα σύνορα της νέας Τουρκίας μετά την κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Η Ελλάς πρέπει να συνεχίσει την αμυντική και διπλωματική θωράκισή της και οφείλει να παρακολουθεί με ψυχραιμία τις τουρκικές κινήσεις. Μία ισχυρή Ελλάς, με ψυχική ενότητα και αποφασιστικότητα του λαού, δίνει σαφή μηνύματα σε κάθε ενδιαφερόμενο ότι τα νεο-οθωμανικά όνειρα δεν πρόκειται να υλοποιηθούν.

Καλή, ευλογημένη και ειρηνική Χρονιά!

ΠΗΓΗ: HUFFPOST

Πατρίδα αξέχαστη Μικρά Ασία

Η Βασιλική Ράλλη αφηγείται την ιστορία της οικογένειάς της, που με βία αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την πατρίδα της, το Μοσχονήσι της Μικράς Ασίας, και αφού δοκιμάστηκε από τη θλίψη της απώλειας και το πένθος της καταστροφής, δόθηκε με δημιουργική ορμή στην οικοδόμηση μιας νέας ζωής στην απέναντι ακτή.

Η Βασιλική Ράλλη σε κάθε μικρή ή μεγάλη ευκαιρία της ζωής της διακηρύσσει την καταγωγή της: «Τι κι αν γεννήθηκα στη Θερμή της Λέσβου; Είμαι Μικρασιάτισσα κι εγώ. Είμαι ο σπόρος που κυοφορήθηκε μέσα στα αγιασμένα χώματα της Γης αυτής της Επαγγελίας, της ποτισμένης με ιδρώτα και αίμα ελληνικό, της σπαρμένης με τα ιερά οστά των χιλιάδων μαρτύρων, τα οποία εναποτέθηκαν στην ιερή Γη, ως παρακαταθήκη της ελληνικότητάς της».

Η μαρτυρία της Βασιλικής Ράλλη ξεκινά από το Μοσχονήσι και το Αϊβαλί και αγκαλιάζει όλον τον Ελληνισμό. Ιδιαίτερα σήμερα περισσότερο από ποτέ, η αξία τέτοιων μαρτυριών είναι ανεκτίμητη, διότι τροφοδοτούν την ψυχή μας με πίστη και αγωνιστικότητα.

Η συγγραφέας έγινε ευρύτερα γνωστή όταν μαζί με τον μακαριστό σύζυγό της, Άγγελο Ράλλη, ανακάλυψαν στο κτήμα τους στη Θερμή Μυτιλήνης τα οστά του Αγίου Ραφαήλ καθώς έσκαβαν για να οικοδομήσουν ένα μικρό εκκλησάκι, προκειμένου να εκπληρώσουν το τάμα της μητέρας της.

Το χρονικό της αποκαλύψεως αυτής έχει αφηγηθεί η ίδια στο βιβλίο της «Καρυές, ο λόγος των αγίων»· [από το οπισθόφυλλο του βιβλίου].

«Μνήμες δικές μου δεν έχω εγώ, χαμένε Παράδεισε. Μα ζεις μέσα μου από τις μνήμες των δικών μου, που η ροπή του χρόνου δεν μπόρεσε να σβήσει από την καρδιά μου. Και σαν αναρωτιέμαι ποια είναι η αληθινή πατρίδα μου, μαγνητικά η σκέψη μου τραβά κοντά σου. […] Βιώματα τραυματικά, σταλαγματιές από αίμα που δεν έπαψε ν’ αναβλύζει απ’ τις καρδιές που έζησαν ώσπου πάψανε να χτυπούν», [από τον πρόλογο του βιβλίου, σσ. 11, 12].

Εμβολιασμός στην Σμύρνη πριν την καταστροφή του 1922!

Μολυσμένο σπίτι & εμβολισμός σε φτωχή συνοικία.

Τουρκική συνοικία. Εμβολισμός των φτωχών.

Εμβολισμός για την πανώλη από γιατρούς του στρατού.

ΜΑΝΟΛΗΣ ΜΑΡΣΕΛΛΟΣ (Επιμέλεια). (1991). Σμύρνη. Η πόλη της Σμύρνης πριν την καταστροφή. Αθήνα: Νέα Σύνορα Α. Α. Λιβάνη, σσ. 134 – 135, 137.

Μια επετειακή έκδοση για τα 100χρονα από τη Μικρασιατική Καταστροφή

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Αξιόλογη επετειακή έκδοση για το 100χρονα από τη Μικρασιατική Καταστροφή, από τον πάντοτε δραστήριο Σύλλογο Μικρασιατών Σκάλας Λουτρών Λέσβου «Το Δελφίνι». Στο 32σέλιδο τεύχος ο φιλίστωρ αναγνώστης έχει την ευκαιρία να διαβάσει: α) την εισαγωγή από το βιβλίο του Μιχαήλ Ροδά, Η Ελλάδα στη Μικρά Ασία (1918 – 1922. Μικρασιατική Καταστροφή, εκδ. Λαβύρινθος, Αθήνα 2019, β) ένα κατατοπιστικό χρονικό της Μικρασιατικής Εκστρατείας, γ) αναφορές για τη μεγαλύτερη μετακίνηση πληθυσμών στην Ιστορία 1922 – 1924, δ) Το Ημερολόγιο του στρατιώτη Αριστοτέλη Αριστοτέλους τον Αύγουστο 1922, μαρτυρία που διασώζει η Θεοδοσία Αλφόνσου Δελλή, ε) την ομιλία του Ακαδημαϊκού Άγγελου Σ. Βλάχου για τα 50ντάχρονα από τη Μικρασιατική Καταστροφή, η οποία έγινε στα 1973, στην Αίθουσα ΤΕΧΝΗ της Μακεδονικής Καλλιτεχνικής Εταιρείας στη Θεσσαλονίκη, και στ) πως η Μικρασιάτικη κουζίνα επιρρέασε τη Λέσβο και την Ελλάδα γενικότερα. Στο οπισθόφυλλο δημοσιεύεται το ποίημα «Το γλυκό φως της Ιωνίας» του Γάλλου αρχαιολόγου Φελίξ Σαρτιώ. Το αφιερωματικό αυτό τεύχος διαβάζεται απνευστί!

Το τεύχος σε ηλεκτρονική μορφή εδώ: Σύλλογος Μικρασιατών Σκάλας Λουτρών Λέσβου «Το Δελφίνι»

Κρανίου Τόποι

«”Η ψυχολογία του ανθρώπου που εγκαταλείπει το σπίτι του στον κατακτητή”, έλεγε μια από τις πιο δραστήριες και μορφωμένες γυναίκες της Κύπρου, που άφησε κι αυτή τα πάντα στον τουρκικό τομέα της Λευκωσίας, “είναι παράξενη. Πιστεύεις πως θα ξαναγυρίσεις σ’ αυτό. Κι αισθάνεσαι σαν να το λεηλατείς εσύ ο ίδιος, αν πάρεις πράγματα από μέσα…”», (σ. 14).

«Οι ιεροί τόποι της Καινής Διαθήκης είναι γεμάτοι με κτίσματα που το αρχιτεκτονικό τους ύφος είναι τόσο ανήσυχο, όσο και η ιστορία των προσκυνημάτων. Παρεκκλήσια, μοναστήρια, στοές, αυλές, κρύπτες, υπόγεια στριμώχνονται γύρω από το μεγάλο ναό της Αναστάσεως», (σ. 40).

«Τι έχει να προσφέρει το Κάιρο σ’ ένα νέο άνθρωπο που έρχεται από τον “έξω κόσμο”; Η Αίγυπτος του Λόρενς Ντάρελ έχει αντικατασταθεί από κάτι που μοιάζει περισσότερο με το λασπόχτιστο “λαβύρινθο” του Στρατή Τσίρκα», (σ. 49).

«Στα αραβικά κράτη μπορεί κανείς να βρει τη μαγεία, την ποίηση, την αποφασιστικότητα, το σχεδιασμό για το μέλλον. Εκείνο που είναι αδύνατο να βρει είναι η νηφαλιότητα», (σ. 64).

«Κανένας αυτοκινητόδρομος στον κόσμο δεν παρουσιάζει τόσο μεγάλη κίνηση και τέτοια ποικιλία σχημάτων, όσο ο ορεινός δρόμος του Λιβάνου που συνδέει τη Βηρυτό με τη Δαμασκό, το Αμάν, τη Βαγδάτη και την Τεχεράνη», (σ. 65).

«Το θαμπό απόγευμα η Αγία Σοφία της Τραπεζούντας, βυζαντινό μνημείο για το οποίο γράφτηκαν πολλοί τόμοι – τελευταία μια ογκώδης μελέτη, έκδοση του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου, του διάσημου βυζαντινολόγου Ντέιβιντ Τάλμποτ Ράις – είναι ένας μελαγχολικός μάρτυρας της μεγάλης ιστορίας του ελληνισμού σ’ αυτά τα χώματα», (σ. 91).

«Σ’ αυτή την αυτοκρατορική πόλη, που τη σεριανίζουν οι γλάροι απ’ το ξημέρωμα ως τη δύση του ήλιου, υπάρχουν ακόμα στο Μπεμπέκι και στα Θεραπειά εξοχικά σπίτια ήσυχα, που κοιτάζουν τη θάλασσα μέσα από κήπο πνιγμένο στις μανόλιες», (σσ. 114-115).

«Πουθενά στον κόσμο η σύγκρουση του παλιού με το καινούργιο, η αντιπαράθεση των σύγχρονων αναγκών με ογκόλιθους της Ιστορίας δεν είναι τόσο δραματικά παρούσα όσο στην Κωνσταντινούπολη. Βασιλεύουσα από γεννησιμιού της, κρατάει ακόμα την ηγεμονική της θωριά, παρόλο που η φτώχεια κατατρώει τα σπλάχνα της και το ανθρώπινο δράμα είναι ορατό δια γυμνού οφθαλμού στα πιο παλιά ακριβώς και ιστορικά της σημεία», (σ. 122).

«Είναι λίγες οι πόλεις με τόσο σωρευμένη Ιστορία και τόσο τεράστια σημασία όσο η Κωνσταντινούπολη. Βασίλισσα των πόλεων που ελέγχει ακόμα την είσοδο στο μυστηριακό κόσμο της Ασίας, διατηρεί ακέραιη τη μαγεία της», (σ. 140).

«Είναι αλήθεια πως όσα άφησε το 1922 η φωτιά και το μαχαίρι οι Τούρκοι βιάστηκαν να τα σκεπάσουν με κολοσσιαία κτήρια. Να κάνουν τη Σμύρνη Ιζμίρ. Μπλοκ πολυκατοικιών, εργατικών κατοικιών και συγκροτημάτων κάθε είδους και κάθε γούστου υψώνονται σήμερα ασφυκτικά ένα γύρω. Εκατομμύρια τόνοι μπετόν λες και θέλουν να καταπλακώσουν την ενοχή. Να εξαφανίσουν τη μνήμη. “Μισή μέρα αρκετή για να δείτε τη Σμύρνη”, σημειώνουν οι ξενόγλωσσοι τουριστικοί οδηγοί. “Η Σμύρνη έχει χάσει τον ίσκιο της, όπως τα φαντάσματα…” γράφει ο Σεφέρης. Κρατούσε όμως ως το θάνατό του το κλειδί του οικογενειακού σπιτιού στη Σκάλα. Ένα σπίτι που βρίσκεται ακόμα κλειστό μπροστά στη θάλασσα», (σ. 141).

ΜΑΡΙΑ ΚΑΡΑΒΙΑ. (³1994). Κρανίου Τόποι. Ταξίδια στην Ανατολική Μεσόγειο. Αθήνα: Καστανιώτη.

«Ημέρες Μνήμης Μικρασίας 2021» 99 χρόνια μετά: Θυμόμαστε - Γνωρίζουμε - Τιμάμε

Το προσφυγικό ζήτημα και η εκπαίδευση

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Η Πανελλήνια Ημέρα Προσφύγων καθιερώθηκε το 1994 και εορτάζεται κάθε 5η Απριλίου. Η πρωτοβουλία ανήκε σε μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, στο Οικουμενικό Πρόγραμμα Προσφύγων της Εκκλησίας της Ελλάδας και στον Διεθνή Οργανισμό Μετανάστευσης και του Γραφείου της Αθήνας της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ. 

Για την πατρίδα μας η ημέρα αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, εφόσον η προσφυγιά και οι εθνικές εκκαθαρίσεις αποτελούν τη βάση όπου συγκροτήθηκε το σύγχρονο ελληνικό κράτος. Σωστά έχει υποστηριχθεί ότι τον 11ο αιώνα ολάκερος ο Ελληνισμός έχασε τον δυτικό κορμό του· τον ίδιο ακριβώς αιώνα, με τη μάχη του Ματζικέρτ (1071), σταδιακά άρχισε να αποχωρεί και από την Ανατολή. Αυτή η μάχη υπήρξε η αφετηρία της «μεγάλης εξόδου» από την Ανατολή, «έξοδος που ολοκληρώθηκε μέσα σε φωτιά και αίμα το 1922»[1]. Τότε, ενάμιση εκατομμύριο Έλληνες πρόσφυγες - όσοι επέζησαν από τις εθνικές εκκαθαρίσεις που πραγματοποίησε ο τούρκικος εθνικισμός - από τη Μικρά Ασία, τον Πόντο και την Ανατολική Θράκη, ήρθαν πρόσφυγες στην Ελλάδα.

Αναδιφώντας στο αρχείο των περιοδικών της βιβλιοθήκης μου, έπεσα πάνω σ’ ένα τεύχος [αρ. 18 (Ιανουάριος Μάρτιος 2000)] της Φιλολογικής, τρίμηνης περιοδικής έκδοσης ενημέρωσης και προβληματισμού της Πανελλήνιας Ένωσης Φιλολόγων (ΠΕΦ). Η αφίσα του εξωφύλλου είναι του Μιχάλη Δολαψάκη, μαθητή της Β΄ Λυκείου Ενιαίου Λυκείου Ηρακλείου Κρήτης, και βραβεύτηκε στα πλαίσια του Πανελλήνιου Μαθητικού Διαγωνισμού (19 – 23 Απριλίου 1999) για τους πρόσφυγες. 

Σ' αυτόν το διαγωνισμό διακρίθηκαν και πρώτευσαν 23 μαθητές και μαθήτριες της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης[2] από διάφορα σχολεία της Ελλάδας. Μεταξύ αυτών και η Μαντώ Ραχωβίτσα, μαθήτρια τότε του 3ου Λυκείου Μυτιλήνης - με βραβείο χρονογραφήματος - ανιψιά της συζύγου μου, σήμερα διακεκριμένη Νομικός και Λέκτορας στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου του Qatar της Ολλανδίας, όπου διδάσκει Διεθνές Δίκαιο και Ανθρώπινα Δικαιώματα.

[1] ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΔΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (1987). Μεσαίωνας. Ελληνικός και Δυτικός. Αθήνα: Εποπτεία, σ. 225. 

[2] Βλ., όλα τα ονόματα στη σ. 4 του περιοδικού Φιλολογική.

5 Απριλίου· Πανελλήνια Ημέρα Προσφύγων

«“Το Τραγούδι των Προσφύγων” είναι ένα ποίημα κι’ αυτό επικαιρότητας θα λέγαμε. Πρωτοδημιοσιεύθηκε στο περιοδικό “Moύσα” τον Ιανουάριο του 1923 και έχει το ίδιο ημερομηνία 3 Νοεμβρίου 1922. Στις 8 Δεκεμβρίου 1922 απαγγέλθηκε από την κ. Κούλα Ζερβού Αγκωνάκη σε μια προεσπερίδα που ωργάνωσε για τους πρόσφυγες ο φιλολογικός σύλλογος “Παρνασσός”. Οι στιγμές δηλαδή ήταν ακόμα γεμάτες από τον έντονο αντίκτυπο και από τις τραγικές συνέπειες μιας μεγάλης εθνικής συμφοράς. 

»Ξεριζωμένοι μυριάδες οι άλλοτε αλύτρωτοι Έλληνες, λαβωμένοι και με τις πληγές τους χαίνουσες ακόμα από το μαρτυρικό χαμό τόσων και τόσων δικών τους, αποβράσματα μιας φουρτούνας που δεν την είχε ξαναδοκιμάσει το γένος μας, απορριγμένοι στις ακρογιαλιές της ελεύθερης πατρίδας, γέμιζαν πια με τον πόνο και τα κουρέλια τους λιμάνια, δρόμους, πλατείες των ελληνικών πόλεων, σαστισμένοι μπροστά στο κακό που τους βρήκε, ένα κακό ακατανόητο στην εκδήλωσή του, ασύλληπτο στις επιδράσεις και στις συνέπειες που μπορούσε νάχη πάνω σ’ αυτούς που το πάθανε, αλλά και πάνω στους Έλληνες όλους γενικώτερα. Γεγονότα απόλυτα συγκλονιστικά χωρίς και την παραμικρότερη υπερβολή για το πανελλήνιο. 

»Ο Ποιητής όπως μας εξομολογείται ο ίδιος στον πρόλογο της συλλογής του “Πεντασύλλαβοι και Παθητικά Κρυφοφηλίματα”, όπου περιέλαβε και “Το Τραγούδι των Προσφύγων” στη σειρά που χαρακτηριστικώτατα την επέγραψε “Επικοί Καιροί” τάνιωσε τα γεγονότα εκείνα σαν παθητικά αντιλαλήματα εθνικής καταστροφής και τα γκρεμίσματά της τ’ αγκάλιασε “σαν δικά του με φλογισμένα από τα δάκρυα μάτια στην απόκοσμη νυχτερινή μοναξιά” του· και μας έδωσε τους “Λύκους” και “Το Τραγούδι των Προσφύγων”, δύο τυρταιϊκά δημιουργήματα ξεχωριστά ανάμεσα στο τόσο πλούσιο και τόσο ποικίλο έργο τού Κωστή Παλαμά· δυο τραγούδια εμπνευσμένα από την ίδιαν σκέψη και το ένα σα συνέχεια στο άλλο, όχι μονάχα χρονολογικά». 

ΝΙΚΟΣ Ε. ΜΗΛΙΩΡΗΣ. (1950). Ο Παλαμάς και οι Πρόσφυγες. Αθήναι, σ. 16.