Οι επέτειοι της 10ης και της 24ης Ιουλίου: Η πολιτική και η πολιτιστική μας μοίρα

Γράφει ο ΜΑΝΟΣ ΣΤΕΦΑΑΝΙΔΗΣ

Θα ήθελα, λόγω της ημέρας, να μεταφέρω στους απανταχού Έλληνες ένα ψύχραιμο μήνυμα αισιοδοξίας. Παρά τις εντυπωσιακές δυσκολίες των ημερών και τα πολιτικά παίγνια που βρίσκονται σ' εξέλιξη... Χωρίς να υποβαθμίζω διόλου το γεγονός ότι η σημερινή επέτειος της αποκατάστασης της Δημοκρατίας συμπίπτει με τη μεγάλη πληγή της τουρκικής εισβολής και κατοχής. Σχεδόν μισόν αιώνα. Κι η μεγάλη μας ευθύνη του «Δεν Ξεχνώ». Ή, μήπως ξεχνάμε;

Επίσης, τέτοιες μέρες, το 2020 - συγκεκριμένα στις 10 Ιουλίου - ο θρησκολαϊκιστής Ερντογάν προκαλώντας εκ νέου ολόκληρη την χριστιανική Δύση και ανατρέποντας την κοσμική, κεμαλική παράδοση μετέτρεψε την Αγία Σοφία σε τζαμί προκαλώντας όχι αμελητέες φθορές στο μνημείο και προσβάλλοντας βάναυσα ένα πάνδημο συναίσθημα. Ως προς την τύχη και το μέλλον της Μεγάλης Εκκλησίας. Όμως οφείλουμε να θυμόμαστε ότι και ως τζαμί, ο περικαλλής ναός Haghia Sofia λέγεται πάλι. Έτσι λεγόταν πάντα και η ιστορία δεν αλλάζει από τα πρόσκαιρα καμώματα ενίων σατραπίσκων... Έτσι εξάλλου λέγεται κι ο σύγχρονος του, μικρότερος, γειτονικός ναός «Άγιοι Σέργιος και Βάκχος» που λειτουργούσε ανέκαθεν ως τζαμί. Κioutsouk Haghia Sofia λέγεται! Δηλαδή Μικρή Αγιασοφιά. Από τους πάντες. Με το Ισλάμ (που θα πει «υποταγή») να μη μπορεί να υπερβεί την αισθητική υπεροχή του Βυζάντιου. Τον ανυπότακτο, διαχρονικό πολιτισμό μας.

Όμως, έτσι συνέβαινε πάντα με την τέχνη των Ελλήνων. Θυμηθείτε τους κατακτητές Ρωμαίους, θυμηθείτε την λατρεία του αυτοκράτορα Αδριανού για ο,τιδήποτε ελληνικό, αθηναϊκό. Επειδή η ιστορία τιμωρεί, αυτό το ξέρουμε πολύ καλά. Και επειδή υπάρχουν μνημεία που αντιστέκονται στη βία ή την μικροπολιτική των περιστάσεων και παραμένουν αήττητα στο πέρασμα του χρόνου διατυπώνοντας βαρυσήμαντο, πολιτικό - εθνικό λόγο και γελοιοποιώντας όσους προσπάθησαν να τα εξευτελίσουν. Ένα τέτοιο μνημείο είναι και η Αγία του Θεού Σοφία.

Ο Ερντογάν, πάλι, με τον πολιτικό πρωτογονισμό και τη υλική ή συμβολική βία που ασκεί εκμεταλλευόμενος τη συγκυρία, ζήλεια εκφράζει περισσότερο αλλά και συγκαλυμμένο θαυμασμό. Κάτι ανάλογο δηλαδή με το κακόζηλο turkaegean.

Πιο συγκεκριμένα: Απέναντι στην ορθολογιστική καθαρότητα αρχαιοελληνικής αρχιτεκτονικής η Αγία Σοφία λειτουργεί με όρους υπερβατικούς, σαν ένα θαύμα που υπερβαίνει τους φυσικούς νόμους της βαρύτητας. Στην κλασική αρχιτεκτονική αποθεώνεται η λογική, στη βυζαντινή το υπέρλογο. Ένα ημισφαίριο που κρέμεται σε μεγάλος ύψος, σχεδόν 70 μ., θαρρείς από το πουθενά και κρύβει ιδιοφυώς τους τρόπους στήριξης του.

Επίσης, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι τα μνημεία, τα κτίσματα εν γένει, ξεφεύγουν από τη βούληση των κτητόρων τους, ζουν τη δική τους ζωή ενσωματώνοντας τις επιδράσεις και τις προσθήκες διαφορετικών εποχών, καθώς μεταμορφώνονται ανάλογα με τη χρήση ή τη σκοπιμότητα των εκάστοτε ιδιοκτητών τους επιβιώνοντας μαγικά σαν τον Πρωτέα. Η Αγία Σοφία και ως κεμαλικό μουσείο διατηρούσε και διατηρεί τόσο τα αρχικά, βυζαντινά όσο και τα ισλαμικά, επίκτητα της χαρακτηριστικά: δηλαδή τους μιναρέδες, τους κουμπέδες εξωτερικά, το μιχράμπ, τη κίμπλα (τον τοίχο προς τη Μέκκα), το θεωρείο του Σουλτάνου, ανάλογο εκείνου του αυτοκράτορα, το μίνμπαρ (τον άμβωνα) εσωτερικά κλπ.

Θα 'λεγα πως το μνημείο αυτό είναι ένα υλοποιημένο λεξικό της ιστορίας της αρχιτεκτονικής όπως αυτή διαμορφώνεται από τις κατακτήσεις του Πανθέου της Ρώμης και φτάνει ως το Duomo της Φλωρεντίας και τον τρούλο του Μικελάντζελο στον Άγιο Πέτρο της Ρώμης. Για παράδειγμα ο λεγόμενος αθωνικός τύπος ναού στο Άγιο Όρος αποτελεί εξέλιξη της κάτοψης της Αγιά Σοφιάς όπως και η θολοδομία της Αγίας Σοφίας Θεσσαλονίκης αλλά και πολλών άλλων, ιστορικών εκκλησιών. Κυρίως, όμως, η Αγία του Θεού Σοφία ενυπάρχει ως διαδικασία κατασκευής και ποιητικός συμβολισμός του άπειρου ουρανού σε όλα τα τρουλαία, ισλαμικά κτίσματα τόσο της Κωνσταντινούπολης, λ.χ., το Σουλεϊμανιέ του Σινάν ή το Μπλέ Τζαμί, όσο και της Προύσας, της Αδριανούπολης, του Ικονίου, της Τραπεζούντας κ.λπ. Χίλια χρόνια μετά! Γι' αυτό παραμένει ακατάλυτη και αείζωη και για αυτό κανένας όψιμος σουλτάνος δεν μπορεί να την αμαυρώσει. Στώμεν, άρα, καλώς και άνευ φόβου! Στώμεν μετά πίστεως.

Υ.Γ.1. Οι Οθωμανοί μετέτρεψαν εκατοντάδες Ορθόδοξους ναούς σε τζαμιά για πρακτικούς, συμβολικούς (πολιτικούς) αλλά και αισθητικούς λόγους. Οι Χριστιανοί έχοντας αίσθηση υπεροχής δεν επιδίδονταν σε τέτοιες μετατροπές. Η μόνη εξαίρεση που γνωρίζω, είναι ο καθεδρικός του Αγίου Τίτου στο Ηράκλειο Κρήτης. Και βέβαια υπάρχει ιστορική ερμηνεία για το γεγονός. Τα ιστορικά τζάμια του Διδυμοτείχου, της Ξάνθης, της Κομοτηνής, των Τρικάλων, το φετιχιέ τζαμί που έχτισε ο Μωάμεθ Β΄ δίπλα στους Αέρηδες της Πλάκας - μετατρέποντας επίσης το ελληνιστικό μνημείο του Κηρύστου σε τεκκέ των δερβίσηδων - το ελληνικό κράτος τα σεβάστηκε. Κάνοντας τα ή μουσεία ή επιτρέποντας να λειτουργούν ως τεμένη σε περιοχές που ζούσαν μουσουλμάνοι. Στην μελέτη μου για τα τζαμιά και τα μετζίτια - μικρότερα τεμένη χωρίς μιναρέ - της Δυτικής Θράκης (εκδόσεις Μίλητος) μέτρησα πάνω από 250 εν χρήσει τεμένη στο ελληνικό έδαφος. Αυτά ως απάντηση στον Υπουργό Εξωτερικών της Τουρκίας που ισχυρίζεται ψευδώς ότι δεν υπάρχουν τζαμιά στην Ελλάδα. Μια τέτοια μέρα οφείλουμε να επαγρυπνούμε, να επιμένουμε στην τήρηση των διεθνών κανόνων, να είμαστε υπερήφανοι για τον διαχρονικό πολιτισμό μας επιδιώκοντας να αποδεικνυόμαστε αντάξιοι του.

Υ.Γ.2. Η Αγία του Θεού Σοφία, το υπεροχότερο κτίσμα του Μεσαιωνικού κόσμου λοιπόν, η μεγαλοφυής, αισθητική εξισορρόπηση Ανατολής και Δύσης, αποδεικνύεται, ακόμη μία φορά, ακατανίκητη και υπερέχουσα. Παρά τις ύβρεις που υφίσταται. Τόσο ώστε, κατά βάθος, να μην την αγγίζουν ούτε στο ελάχιστο τα βέβηλα χέρια κάθε νεοβάρβαρου ή τα ψοφοδεή όσο και υποκριτικά ψευτοδάκρυα των δήθεν πολιτισμένων και δήθεν, πρόσκαιρα ισχυρών της γης. Είτε διαμένουν στην Ουάσιγκτον, είτε στη Μόσχα, είτε στο Βερολίνο, είτε στη Ρώμη, είτε στις Βρυξέλλες, είτε οπουδήποτε αλλού...

ΠΗΓΗ: ΜΑΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ

ΥΠΕΞ: Αποτροπιασμός και λύπη για τον βανδαλισμό της Αυτοκρατορικής Πύλης στην Αγία Σοφία

Οι εικόνες του βανδαλισμού της Αυτοκρατορικής Πύλης της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη, Μνημείου Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς μας προκαλούν αποτροπιασμό και λύπη, υπογραμμίζει σε ανακοίνωσή του το υπουργείο Εξωτερικών.

Επίσης, το υπουργείο καλεί τις αρμόδιες αρχές να πράξουν τα δέοντα ούτως ώστε οι υπεύθυνοι να οδηγηθούν ενώπιον της δικαιοσύνης, καθώς και να αποκατασταθούν άμεσα οι ζημιές στο Μνημείο.

Αντιδράσεις στην Τουρκία

Σάλος ξέσπασε στην Τουρκία μετά τη δημοσιοποίηση φωτογραφιών από τις καταστροφές στην «Αυτοκρατορική Πύλη» της Αγίας Σοφίας. Στην καταγγελία προχώρησε η Ένωση Ιστορίας της Τέχνης. «Ανακαλύψαμε ότι η ιστορική Αυτοκρατορική Πύλη της Αγίας Σοφίας βρίσκεται σε μία τέτοια κατάσταση και τη φωτογραφίσαμε, γύρω στις 20:45 σήμερα το βράδυ (18.04.2022)”, παραθέτοντας και τη σχετική φωτογραφία», ανέφερε σε ανάρτησή της στο Twitter.

Ο τουρκικός τύπος, ακόμη και ο φιλοκυβερνητικός επικρίνει εντονότατα την εικόνα από τις ζημιές που έχει υποστεί η ιστορική πύλη, μιλώντας για «σοκαριστική, επονείδιστη εικόνα». Στο χώρο της Αγίας Σοφίας έσπευσαν μέλη της Ένωσης Ιστορίας της Τέχνης, καθώς και ιστορικοί τέχνης οι οποίοι φωτογράφισαν το σημείο που υπέστη ζημιές.

Ο Ένωση απευθύνθηκε στις αρχές καθώς θεωρεί «η ζημία στην Αγία Σοφία συνιστά ποινικό αδίκημα και ζητά βοήθεια προκειμένου να εντοπιστεί ο υπαίτιος από τις κάμερες. Ο υπεύθυνος ασφαλείας ενημέρωσε πως δεν υπάρχει υλικό από τις κάμερες και πως η πύλη θα επιδιορθωθεί».

Από τον 6ο αιώνα

Η «Αυτοκρατορική Πύλη» είναι μία εξαιρετικής τέχνης ξύλινη δίφυλλη θύρα που οδηγεί στον κυρίως ισόγειο χώρο του μνημείου. Η πύλη από δρυ, έχει ύψος επτά μέτρων και περιβάλλεται από μπρούτζινο πλαίσιο. Χρονολογείται από τον 6ο αιώνα, ενώ τα φύλλα της καλύπτονται από μπρούτζινες στρογγυλές πλάκες. Σύμφωνα με την παράδοση, κατασκευάσθηκε από ξύλα της Κιβωτού του Νώε.

ΠΗΓΗ: Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Η Αγία Σοφία «τζαμί – αποθήκη»

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΑΝ. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΥ· Ομότιμου Καθηγητή Θεολογικής Σχολής ΑΠΘ / Διευθύνοντος Συμβούλου Ιδρύματος Εθνικού & Θρησκευτικού Προβληματισμού

«Η Μεγάλη του Χριστού Εκκλησία της του Θεού Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως». Το Μέγα Μοναστήρι από Μουσείο – Κορωνίδα Οικουμενικής Τέχνης και Πολιτισμού σε τζαμί – αποθήκη καραγκοζ-μπερντέ. Οι Γεωθρησκευτικές και Γεωπολιτικές ουτοπίες της νέο-οθωμανικής ηγεσίας, της Τουρκίας του Κεμάλ Ατατούρκ.

15 Αυγούστου – Πάσχα της Παναγίας

Το δίδαγμα Μωάμεθ, ιδρυτού της Θρησκείας του Ισλάμ. Ο Ιούλιος 2020 θα μείνει στην ιστορία της πολιτισμένης, θρησκευομένης και μη, Διεθνούς Κοινότητος ορόσημο ακραίου βιασμού και ανείπωτης βεβηλώσεως των ιερών και οσίων του ανθρωπίνου, του νοός και της καρδίας, πνεύματος και της κορωνίδας της καλλιτεχνικής δημιουργίας του, στο πρόσωπο της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας της του Θεού Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως.

Ο Μωάμεθ, ιδρυτής της θρησκείας του Ισλάμ (571-632 μ.Χ.) ουδόλως σχεδίαζε να διαπράξει τέτοιου είδους βεβηλώσεις απέναντι στον τότε σύνοικο Κόσμο της Χριστιανοσύνης και δη της κατ’ Ανατολάς Ορθοδοξίας. Τέτοιες δράσεις αντέβαιναν στη δική του θεολογία. Παράδειγμα αποδεικτικό είναι η ιστορική Ι. Μονή Αγίας Αικατερίνης Σινά, των χρόνων εκείνων, στην αραβική χερσόνησο – έρημο του Σινά, που λάμπει ως σήμερα, ως σημείο διαθρησκειακής συνυπάρξεως.

Ο Μωάμεθ, λοιπόν, και οι οπαδοί του προστάτευαν το Μοναστήρι και την ελληνορθόδοξη Αδελφότητά του. Ένεκα τούτου, οι μοναχοί έκτισαν εντός της Μονής, δίπλα στην Εκκλησία, ένα ωραίο μιναρέ για να μπορούν ο Ίδιος και οι εντόπιοι οπαδοί του Βιδουΐνοι, όταν περνούσαν από κει, στην πολύ αφιλόξενη έρημο του Σινά, να εισέρχονται στο Μοναστήρι, να προσεύχονται στο μιναρέ τους και να τυγχάνουν της μοναστηριακής φιλοξενίας. Συνύπαρξη, in citu, μέσα από την θρησκευτική και κοινωνική ετερότητα, υπόδειγμα – μήνυμα διαχρονικό, πανανθρώπινο, έκτοτε ως σήμερα.

Η Αγία Σοφία «τζαμί – αποθήκη καραγκιοζ-μπερντέ»

Την Πέμπτη – Παρασκευή 30 & 31 Ιουλίου 2020, με Συνεργάτη μας βρεθήκαμε στην Πόλη, με μοναδικό ιερό σκοπό το προσκύνημα στην Αγία Σοφία, το μοναδικό αυτό οικουμενικό Μνημείο, σύμβολο θρησκευτικής και πολιτισμικής συνυπάρξεως διά της παντοειδούς ετερότητος. Ήταν η 51η φορά στην Αγία Σοφία από την πρώτη, το 1971, κατά μόνας ή με συνεκδρομείς ή αντιπροσωπίες και επιστημονικές αποστολές. Η τελευταία, τον Οκτώβριο του 2019. Την Παρασκευή, 31 Ιουλίου, μεγάλη μουσουλμανική γιορτή, των θυσιών του Αβραάμ, το κουρμπάνι (ο Αβραάμ κρίκος μεταξύ των τριών μονοθεϊστικών θρησκειών: Εβραϊσμού, Χριστιανισμού και Μουσουλμανισμού), εισήλθαμε στο Μέγα Μοναστήρι. Δυσάρεστη έκπληξη, σοκαριστική. Σκεφθήκαμε και μονολογήσαμε ότι είμαστε σε ένα «τζαμί – αίθουσα καραγκιόζ-μπερντέ». Αν καλύψεις με μπερντέδες, τους πιο πολύτιμους έστω, τα μνημεία – ψηφιδωτά οικουμενικής υψίστης, αφθάστου, μοναδικής τέχνης ασχέτως της θρησκευτικής σημασίας των, για τα οποία το οικοδόμημα ad hoc κτίσθηκε, τότε, όπως είναι τώρα (24 Ιουλ. κ.ε.), αυτό μετατρέπεται σε αίθουσα – αποθήκη, όσο προσεγμένη και να είναι και περιποιημένη, ακόμη και με τα πιο πολύτιμα χρυσάφια και διαμάντια της Γης.

Δε συνιστά δικαιολογία το γεγονός ότι το Μνημείο, Ορθόδοξος Ιερός Ναός, είναι κατάκτηση του Μωάμεθ Β’ του Πορθητή και με εντολή του τζαμί. Η πράξη αποδεικνύεται μέγα ιστορικό λάθος. Όφειλε να διδαχθεί από τον Προφήτη του, Μωάμεθ Α’, τον ιδρυτή της θρησκείας του. Μα και ο ίδιος, πολύ νέος, στα τότε πλαίσια διπλωματικών – κοινωνικών σχέσεων μεταξύ Βυζαντινών και Οσμανλήδων, ήλθε στην Κωνσταντινούπολη. Είχε, μάλιστα, προβλεφθεί να υπάρχει μιναρές για τις προσωπικές θρησκευτικές ανάγκες του, ως υψηλού προσκεκλημένου, κατά τα πρότυπα της Αγίας Αικατερίνης Σινά. Ο Κεμάλ Ατατούρκ, αντιθέτως, ως ιδρυτής του νέου τουρκικού Κράτους, μετά τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας του Πορθητή, ενήργησε με πολιτική ωριμότητα, αποδίδοντας το Μνημείο – Σύμβολο ως Μουσείο στον οικουμενικό πολιτισμό, βάσει των γεωπολιτικών δεδομένων της νέας, της σημερινής Διεθνούς Κοινότητος, με το ευρύ σκεπτικό Μωάμεθ Α’, ιδρυτή του Ισλάμ.

Εκλαμβάνεται, εύλογα, η πράξη της μετατροπής αυτής, πέραν της περιφρονήσεως του, υπό κατάρα τώρα, Ατατούρκ, ως πανανθρώπινη προσβολή κύρια απέναντι στον χριστιανικό, και δη της κατ’ Ανατολάς Ορθοδοξίας, Κόσμο. Απέναντι, συνεκδοχικά, σε όλο τον πολιτισμένο Κόσμο, διαφόρων θρησκευτικών πεποιθήσεων, μηδέ των ισλαμικών – και δη του αραβικού κόσμου – εξαιρουμένων. Σαν να λέμε σήμερα εμείς οι Νεοέλληνες ότι, mutatis mutandis, το Φατιγιέ Τζαμί (=το τζαμί του Φατίχ, δηλ. του Μωάμεθ Β’ του Πορθητή) των Αθηνών (κάτω από την Ακρόπολη, δίπλα στην Εκκλησία των Ταξιαρχών) που το ίδρυσε ο ίδιος, ελθών στην Αθήνα ως Πορθητής, το 1475 περίπου, ως σύμβολο της κατακτήσεως των Αθηνών, του λίκνου του αρχαίου ελληνικού πνεύματος, ενσωματωμένου όμως στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, με διάδοχό της τώρα τον ίδιο (1453 κ.ε.), θα έπρεπε να το μετατρέψουμε, αφού το περιποιηθούμε δεόντως σε Εκκλησία της του Θεού Σοφίας. Το επανακτήσαμε και το απελευθερώσαμε από την οθωμανική τυραννία, μετά την ίδρυση του σημερινού Ελληνικού Κράτους (1821 – 1828), που τώρα, το 2021, του χρόνου, γιορτάζουμε τα 200 χρόνια από την Επανάσταση του 1821. Ευτυχώς ότι οι Κυβερνήτες της Ελλάδος σήμερα διαθέτουν πολιτικό νου ώριμο και νηφάλιο και όχι τον τρικυμιώδη της νέο-οθωμανικής, οπισθοδρομικής ως τον Πορθητή, πολιτικής ηγεσίας της Γείτονος. Οι περίοδοι των αυτοκρατοριών παρήλθαν ανεπιστρεπτί : των Φαραώ, του Μεγ. Αλεξάνδρου, των Ρωμαίων, των Βυζαντινών, των Οθωμανών, των Αυστροούγγρων, Γερμανών, Αγίας Ρωσίας κλπ. Τον πολιτισμό τους διά των Μνημείων τον σεβόμαστε.

Το Φατιγέ (ή Φετιγέ) Τζαμί, λοιπόν, ναι μεν είναι υπό την κρατική έννομη τάξη της Ελλάδος, όμως, λόγω της φύσεως και του πνεύματος του Μνημείου, έχει οικουμενικές κάποιες διαστάσεις, έστω και αναντίστοιχες σε σχέση με την Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως. Ο Πρόεδρος της Τουρκίας, ευκαιρίας δοθείσης, εκφράζει τη συγκίνησή του για το Φετιγέ Τζαμί. Είχε προτείνει, στην αρχή του «πάρε-δώσε», το άνοιγμα της Θεολογικής Σχολής Χάλκης με το άνοιγμα του Φετιγέ ως τζαμιού. Σε ψήφισμα τότε του Ιδρύματος υπενθυμίζαμε ότι ο λόγος για δύο διαφορετικά, ουσιωδώς θέματα. Η επαναλειτουργία της Σχολής, που ιδρύθηκε με σουλτανική βούλα, το 1843 – 1844, εις εφαρμογή των προνομίων του Πορθητή στο Πατριαρχείο των Ρωμιών, είναι χρέος της ίδιας της Πολιτείας, που την κατήργησε το 1971. Το έκαμε για να στραγγαλίσει το νου και το πνεύμα της Μειονότητος των Ρωμιών και του Πατριαρχείου. Είναι υπόλογος η Ηγεσία της Τουρκίας για το έγκλημα αυτό κατά των Δικαιωμάτων Παιδείας – και δη Θεολογικής. Για το Φετιγέ προτείναμε να αναδειχθεί σε Μουσείο, όπως η Αγιά Σοφιά, και μια φορά το χρόνο εις μεν το Φετιγέ να επιτρέπεται μουσουλμανική προσευχή, εις δε την Αγιά Σοφιά Θεία Λειτουργία – Προσευχή του Πατριάρχου των Ρωμιών. Αυτή θα μπορούσε να είναι η σχετική αντιστοιχία και δυνατότητα πανανθρωπίνου μηνύματος συνυπάρξεως διά της θρησκευτικής και κοινωνικής και εθνικής ετερότητος.

Σύγκρουση θρησκειών και πολιτισμών. Εισερχόμαστε, λοιπόν, σε μια νέα περιπετειώδη περίοδο ακραίου θρησκευτικού φανατισμού και σκοταδισμού, αντιπαλότητος και συγκρούσεως θρησκειών και πολιτισμών, εν προκειμένω, ειδικότερα, Ισλάμ και Χριστιανισμού. Τη «σύγκρουση» προφήτευσε, κρούσας, έγκαιρα, τον κώδωνα του κινδύνου, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Βαρθολομαίος. Ο οποίος, ειρήσθω, είναι ο μόνος θεσμικός αυθεντικός πνευματικός ιερουργός – λειτουργός των Αχράντων Μυστηρίων στο Θυσιαστήριο της του Θεού Σοφίας. Πως αυτό; Εις διαδοχή των προκατόχων του Πατριαρχών – Αρχιεπισκόπων Κωνσταντινουπόλεως από το 537 μέχρι το 1453 μ.χ., επί χίλια χρόνια, και κατά την ιεροκανονική χρονική τάξη ως σήμερα. Κατ’ αυτήν την τάξη, ανθρώπινα «χίλια έτη ως μία ημέρα». Ποιος ξέρει, τι η Θεία Πρόνοια επιφυλάσσει στο μέλλον για το ΜΝΗΜΕΙΟ αυτό!

Πάντως, όχι τζαμί – αίθουσα καραγκιόζ-μπερντέ, όχι βουδιστικός ναός, όχι ναός των Φαραώ, όχι ναός του Δωδεκαθέου των Αρχαίων Ελλήνων, όχι φράγκικος ναός του 1204, όχι τζαμί του 1453, όχι μνημείο από το 1934 ως το 2020, όχι ακόμη-ακόμη ιερός οίκος ανοχής ή λουτρά – απόπατος («Θου, Κύριε, φυλακίν τω στόματί μου»), όχι στάβλος ζώων, όπως π.χ. ο Ι. Ναός της Παναγίας στο χωριό Κιρμίρ (=Κυρά Μηριάμ), πατρίδα του Ηλία Καζάν, που είδαμε, ιδίοις όμασι, στην Μικρά Ασία, σε μια ειδική αποστολή μας εκεί προ χρόνων και διαμαρτυρηθήκαμε με ψήφισμα για το βάρβαρο αυτό γεγονός, η Αγία Σοφία, έστω και εξωτερικά και πνευματικά εσωτερικά, παραμένει αιωνίως στην ιστορική και θρησκευτική και πολιτισμική πανανθρώπινη συνείδηση, η αυτή του 537, επί Μ. Ιουστινιανού, με τον αρχικό κύριο σκοπό ιδρύσεώς της. Κρίμα, επιπλέον, που είδαμε από τηλεοράσεως νεαρό δημοσιογράφο, παρά το πλευρό της σημερινής νέο-οθωμανικής εξουσίας, να λέγει : «Είναι η Αγία Σοφία ιδιοκτησία μας. Μπορούμε και να την πυρπολήσουμε και να την ισοπεδώσουμε». Εκεί οδηγεί ο φανατισμός. Οι τζιχαντιστές του ISIS πόσα μνημεία δεν κατέστρεψαν πρόσφατα στη Συρία! Και υπήρξαν αυτοί νέο-οθωμανικά δημιουργήματα.

Το γεωθρησκευτικό και γεωπολιτικό φάντασμα της νέας περιπέτειας της του Θεού Σοφίας. Ο Πρόεδρος της Γείτονος φιλοδοξεί θρησκευτικό ηγετικό ρόλο στον κόσμο του Ισλάμ. Θέλει τον εαυτό του προστάτη, αφ’ υψηλού, του Ισλάμ, τουλάχιστον στον σουνιτικό κλάδο του. Εισηγείται όμως όχι λύση, αλλά περαιτέρω διαίρεση στο Ισλάμ. Ιδίως απέναντι στο μετριοπαθές Ισλάμ. Εκφραστής αυτού ο Αραβικός Κόσμος (π.χ. Σαουδαραβία – Αίγυπτος, Αραβικά Εμιράτα κλπ.), όμως διά της ιστορίας ανωτέρου πολιτισμού, σε σχέση μ’ αυτόν των ονείρων και πιστευμάτων του. Ουδέποτε η Τουρκία θα επιτύχει κάτι τέτοιο, λόγω κακής προϊστορίας με τον Αραβικό Κόσμο και κατωτέρου πολιτισμού.

Στα σχέδιά του, λοιπόν, και η χρήση – εργαλειοποίηση της Αγίας Σοφίας ως Τζαμιού. Και τα ερωτήματα : Μπορεί όμως ένα κλοπιμαίο πνευματικό σύμβολο, και μάλιστα χριστιανικό, να υποσκελίσει την Μέκκα και την Μεδίνα του Μωάμεθ Α’, του ιδρυτή του Ισλάμ; Επειδή ο Πορθητής – τελικά και ο ίδιος εκπορθηθείς διά της διαλύσεως της αυτοκρατορίας του, τον α’ παγκόσμιο πόλεμο 1914-1918 – την μετέτρεψε σε τζαμί; Μάλιστα, με την ίδια ονομασία «Αγία Σοφία» και τώρα προστέθηκε και το επίθετο «μέγα», ως τζαμί; Κατά το ιστορικό επίθετο «Μέγα Μοναστήρι» ή «Μεγάλη Εκκλησία»; Αλήθεια, τα μεγαλοπρεπή και ωραιοπρεπή μουσουλμανικά τεμένη (π.χ. Σουλεϊμανιγέ, δίπλα στην Αγιά Σοφιά) εις ουδέν λογίζονται; Και πως θα γίνει προστάτης; Με τους ISIS και τους τζιχαντιστές που απέστειλε στην Τρίπολη της Λιβύης, δημιουργήματά του; Η Διεθνής Κοινή, των πολιτών, των πολιτειών και των πολιτισμών, Γνώμη στο σύνολό της, με πρώτο τον Αραβικό Κόσμο, αποδοκιμάζει τα γεωθρησκευτικά αυτά οράματα -φαντάσματα. Ακόμη και η Κοινή Γνώμη της Τουρκίας, στη συντριπτική πλειοψηφία της, γύρισε την πλάτη της, με αδιαφορία στωική στις φιέστες εντός και πέριξ της Αγίας Σοφίας που την κατέστησαν, από πολύ θρησκευτικό σεβασμό!, σκουπιδότοπο και βήμα συνθημάτων και πλακάτ τζιχαντιστικών, όπως τα έδειχνε η τηλεόραση. Μόνο ως complex inferiority μπορούν να εξηγηθούν τα γεγονότα αυτά, με τον Γεν Δ/ντη Θρησκευμάτων να κραδαίνει τη σπάθα, του Πορθητή, προφανώς, εντός της Αγίας Σοφίας. «Άρτον και θεάματα» θέλει ο λαός.

Θα ήταν καλοδεχούμενος και ο Πάπας Ρώμης, προσκληθείς στην Αγιά Σοφιά, όπως διαδόθηκε. Προηγουμένως όμως του υπενθύμισαν ότι το 1204 μ.Χ. οι Σταυροφόροι του, με τις ευλογίες του Πάπα, του χρόνου εκείνου, εσύλησαν και βεβήλωσαν την Αγιά Σοφιά. Απέκρυψαν όμως τη δική τους βεβήλωση, όταν ο Πορθητής επέτρεψε τα στίφη των Οθωμανών να την λεηλατήσουν επί τρεις ημέρες και την Πόλη και ειδικά και την Αγία Σοφία. Αφού κατέσφαξαν εντός του Ναού τους χιλιάδες κατοίκους που βρήκαν τάχα καταφύγιο στον Ναό. Εισήλθε μετά τρεις ημέρες ο Πορθητής στην Αγία Σοφία με το άλογό του, πατώντας στα πτώματα, για να θαυμάσει τι;

Βέβαια, για να λέμε «του στραβού το δίκαιο», όπως λέγει ο λαός, ο Πρόεδρος της Τουρκίας, αφού επανέφερε τον Πορθητή στην Αγία Σοφία, μετατρέποντάς την σε τζαμί, θυμήθηκε την ανακαίνιση της Παναγίας Σουμελά στον Πόντο και κάλεσε τους Ορθοδόξους να την προσκυνήσουν, το Δεκαπενταύγουστο. Του χρόνου όμως δεν αποκλείεται και η Παναγία Σουμελά να μετατραπεί και αυτή σε τζαμί, όπως έγινε με την Αγία Σοφία Τραπεζούντος και τη Μονή της Χώρας του Αχωρήτου στην Πόλη. Όλα, βλέπετε, είναι «ιδιοκτησία» του. Το όλο σκηνικό θυμίζει «θρησκευτικό αλαλούμ» τρικυμισμένης αλλοπρόσαλλης νοημοσύνης, όπως περιγράφει την κατάσταση ο Διεθνής Τύπος. Χρειάζεται όμως ακόμη μια «αντιμεταρρύθμιση» σε εκείνη του Κεμάλ Ατατούρκ. Η κατάργηση των «φραγκοραπτάδων» και των «φραγκοκουρείων». Και ενδυματολογικά θα οπισθοδρομήσει μέχρι του Πορθητή. Όλο αυτό το γεγονός συμπυκνώνεται στην διατύπωση του Αρχιεπισκόπου Αθηνών Ιερωνύμου, ο οποίος, εκφράζοντας την καταδίκη εκ μέρους της Εκκλησίας της Ελλάδος για την μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί, δήλωσε ότι πρόκειται για «εργαλειοποίηση της θρησκείας» προς σκοπούς γεωπολιτικούς, τους κάτωθι:

Το γεωπολιτικό νόημα. Το γεωθρησκευτικό ζήτημα έρχεται να κουμπώσει με το γεωπολιτικό ζήτημα της Τουρκίας. Η νέο-οθωμανική ηγεσία της Γείτονος τα κατάφερε να εξελιχθεί σε πρωταθλητή γεωπολιτικής ανωμαλίας, ταραχής και αστάθειας. Π.χ. Κουρδικό, Ιρακινό Κουρδιστάν, Συριακό – Κουρδικό, Λυβικό Τζιχάντ, Τουρκο-κυπριακό, θαλάσσιες ζώνες – υδρογονάνθρακες, κράτος απολυταρχικό με δημοκρατική επίφαση, οικονομία σε ξύλινα πόδια και αυτόκλητη υπερπροστασία μουσουλμανικών Μειονοτήτων εκτός Τουρκίας, διωγμοί όμως διαχρονικοί μη μουσουλμανικών Μειονοτήτων στο εσωτερικό. Καταλαβαίνει καλά ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι ΗΠΑ στο πρόσωπο της Ελλάδος και της Κυπριακής Δημοκρατίας είναι το μεγάλο, το ανυπέρβλητο πρόβλημα στα γεωπολιτικά πειρατικά σχέδια. Δυο φορές (Φεβρ. και Ιουλ. – Αυγ. 2020) πήρε τις δέουσες απαντήσεις με τον φράχτη του Έβρου και το θαλάσσιο τείχος στο Καστελόριζο.

Το ΥΠΕΞ της Τουρκίας μάς υπενθυμίζει: «να ξυπνήσουμε οι Έλληνες από το όνειρο του Βυζαντίου» και «το ρίξιμο στη θάλασσα της Σμύρνης», το 1922. Τους απαντούμε να πάψουν να κοιμούνται με το όνειρο του Πορθητή. Οι αυτοκρατορίες παρήλθαν ανεπιστρεπτί. Άλλο πράγμα είναι οι πολιτισμοί, που μας κληροδότησαν οι Βυζαντινοί, οι Οθωμανοί : τα μνημεία, π.χ. τέχνης και πολιτισμού, με πρώτη της Αγία Σοφία, οφείλουμε να σεβόμαστε, αυθεντικά και όχι στρεβλωμένα και κλεμμένα. «Μνημόσυνο με ξένα κόλλυβα», όπως λέγει ο λαός.

Ποιο «ρίξιμο στη θάλασσα της Σμύρνης» μάς υπενθυμίζουν; Του άμαχου πληθυσμού, που έπρεπε, κατά την συμφωνία ανταλλαγής πληθυσμών, να πάρει τα καράβια για να έλθει στην Ελλάδα και αντιστοίχως του μουσουλμανικού πληθυσμού της Ελλάδος να προσφύγει στην Τουρκία; Και με ψευτοδίκη ερρίφθη στον όχλο ο πνευματικός ηγέτης Μητροπολίτη Σμύρνης Χρυσόστομος; Έτσι είναι «το πεδίο τιμής»;

Να σας υπενθυμίσουμε, τι έγινε 100 χρόνια, πριν το 1922, δηλαδή το 1821 ως το 1828, με την Ελληνική Επανάσταση. Π.χ., όχι απλώς το ρίξιμο στη θάλασσα αλλά στα κατάβαθα της θάλασσας του Αιγαίου του οθωμανικού και αιγυπτιακού στόλου, με χιλιάδες ναύτες και τους ναυάρχους – πασάδες, διαδόχους του Πορθητή. Πρωταγωνιστές στο «πεδίο της τιμής»: Παπανικολής, Κανάρης, Μιαούλης, Σαχτούρης. Οι ιστορικοί της Τουρκίας τούς γνωρίζουν καλά. Τα ίδια και χειρότερα έπαθε ο οθωμανικός στόλος στους βαλκανικούς πολέμους, του 1912-1913. Δεν τολμούσε να βγει από τα Στενά, με αποτέλεσμα να επανέλθει το σημερινό, του Περικλέους, «Μέγα το της θαλάσσης Κράτος», η Νησιωτική Ελλάδα.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: Διάλογος, λοιπόν, με βάση το σημερινό Διεθνές – και όχι το οθωμανικό – Δίκαιο και το Δίκαιο της θάλασσας. Και σεβασμός των Αρχών της UNESCO για τα οικουμενικά μνημεία πολιτισμού, με πρώτη την Αγία Σοφία. Άλλως, «μωραίνει Κύριος ον βούλεται απωλέσαι». Άλλως, «όποιος θέλει ειρήνη ετοιμάζεται να αμυνθεί περί πάτρης». Οι δυο λαοί μας είναι στενά δεμένοι με πολλούς δεσμούς φιλίας. Αυτή είναι η πραγματικότητα, η μόνη αλήθεια, στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Ενώσεως των λαών και των πολιτισμών των. Πιστεύουμε στην ευρωπαϊκή και όχι στην οθωμανική προοπτική της Τουρκίας. Η πρώτη είναι τελεσφόρος. Η δεύτερη συνιστά περιπέτεια οπισθοδρομική και αδιέξοδη.

ΠΗΓΗ: Ίδρυμα Εθνικού & Θρησκευτικού Προβληματισμού

Η Αγία Σοφία του Ισμαήλ Καντερέ

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Προχθές το μεσημέρι βρέθηκα στο Book and Art, βιβλιοπωλείο φάρο πολιτισμού στη Μυτιλήνη (εδώ)· ας μη το παραλείψω, οφείλω το παρακάτω ευχαριστήριο: η Βάλια άριστη βιβλιογνώστρια και ιδιοκτήτρια του βιβλιοπωλείου, ότι βιβλίο ζητώ και παραγγέλνω άμεσα μου το φέρνει. Ψάχνοντας στα ράφια άκουσα τη συζήτηση που έκαμαν τέσσερεις καλοί θαμώνες του βιβλιοπωλείου – ένας εξ αυτών ήταν ο σύζυγος της Βάλιας - για την Αγία Σοφία. Οι απόψεις-τους νηφάλιες με αφορμή το βαρύ κλίμα των ημερών για αυτήν. Με παρότρυνση της Βάλιας κατέθεσα κι εγώ τον προβληματισμό μου, αναλύοντας στους αγαπητούς συζητητές τη θέση του καλού καθηγητή στη Θεολογική Σχολή ΑΠΘ κ. Πέτρου Βασιλειάδη, που το 2014 σε ειδική μελέτη-του - τιτλοφορείται «Το τουρκικό πείραμα και το μέλλον της Αγίας Σοφίας» - καταλήγει στην παρακάτω πρόταση· απευθυνόμενος προσωπικά στον Ερντογάν, τότε πρωθυπουργό της Τουρκίας γράφει τα εξής αποκαλυπτικά: «[…]Προσωπικά υποστηρίζω ένα είδος επιστροφής όλων των τόπων λατρείας στην αυθεντική-τους χρήση. Αντίθετα από όλους σχεδόν τους οπαδούς της εκκοσμίκευσης, που επιμένουν στην παρούσα χρήση-τους ως μουσείων, προτιμώ να υπάρχουν – εν μέρει τουλάχιστον – ως λατρευτικοί τόποι. Αυτό λοιπόν που θα τολμούσα, πολύ φιλικά, να συμβουλέψω τον Τούρκο Πρωθυπουργό, βασισμένος και στην εμπειρία-μου από την προώθηση του διαθρησκειακού διαλόγου, είναι να εξετάσει την πιθανότητα να επιτρέψει στην Αγία Σοφία να χρησιμοποιηθεί, όχι μονομερώς από Μουσουλμάνους, αλλά επίσης και από (Ορθοδόξους) Χριστιανούς. Τρεις ώρες τις Παρασκευές για ισλαμική προσευχή, τρεις ώρες τις Κυριακές για Ορθόδοξη Λειτουργία, και την υπόλοιπη εβδομάδα να παραμένει ένας πολιτιστικός χώρος για όλους από κοινού, και για όλον τον κόσμο.[…]». Ολόκληρη η μελέτη του καθηγητή Πέτρου Βασιλειάδη είναι αναρτημένη στο Academia.edu. 

Φεύγοντας από το βιβλιοπωλείο, περπατώντας στο στενό δρομάκι που οδηγεί στο ναό του Αγίου Συμεών, ήρθε στο νου-μου το βιβλίο του Ισμαήλ Καντερέ, διάσημου Αλβανού λογοτέχνη και συγγραφέα - τα βιβλία-του, όλα σχεδόν, κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου – Η Εκκλησία της Αγίας Σοφίας & άλλες ιστορίες. Αμέσως πήρα τηλέφωνο τη Βάλια και της είπα να το διαβάσει. Εχθές μου είπε ότι το παράγγειλε για να το διαβάσει πρώτα ο σύζυγός της. 

Η ιστορία της Αγίας Σοφίας του Ισμαήλ Καντερέ, ως λογοτέχνημα έχει νομίζω την αξία-της, αν όμως λάβουμε υπόψη μας όσα γράφει ο βαθύς γνώστης του έργου του Καντερέ Γάλλος συγγραφέας και λογοτέχνης Eric Faye στον πρόλογό του: «πιο σημείο του κόσμου μπορεί, καλύτερα από την Κωνσταντινούπολη, να συμβολίσει την συνάντηση των δύο αυτών τεκτονικών πλακών, της Ευρώπης και της Ασίας; Και, στην ίδια την Κωνσταντινούπολη, ποιο άλλο σημείο μπορεί καλύτερα να ανακαλεί αυτήν την σύγκρουση από την Αγία Σοφία; Από την πλατεία με τα τζαμιά, η θέα απλώνεται ως την Ασία απ’ όπου, στα 1453, ήρθαν εκείνοι που προκάλεσαν την πτώση του Βυζαντίου. Βρισκόμαστε μετά το 1453, η πόλη έχει μόλις αλλάξει όνομα. Ένα αρχιτέκτονας (ο Γκιαούρ, ερμαφρόδιτος κι ο ίδιος που τον έχουμε στα Ταμπούρλα της βροχής) θα μετατρέψει την Αγία Σοφία σε τόπο λατρείας τού Ισλάμ, διατηρώντας όμως ορισμένα από τα χριστιανικά χαρακτηριστικά της. Κάτω απ’ τον ίσκιο αυτού του οικοδομήματος συγκεντρώνονται όλα τα σύμβολα των Βαλκανίων: λαοί άλλοτε εκχριστιανισμένοι κι άλλοτε εξισλαμισμένοι· ονόματα άλλοτε εξισλαμισμένα, κι άλλοτε εκβουλγαρισμένα (δεκαετία του 1980)· τόποι λατρείας μεταμορφωμένοι, την εποχή του κομμουνισμού, σε αθλητικές αίθουσες ή μουσεία· τα Βαλκάνια δεν έπαψαν να είναι σαν τον Ιανό, με ένα πρόσωπο ασιατικό και ένα ευρωπαϊκό»[1]. 

Από λογοτεχνικής σκοπιάς τα αποσπάσματα που παρακάτω παραθέτω από την 23 σελίδων ιστορία «Η εκκλησία της Αγίας Σοφίας», έχουν την αξία τους και συμπλέουν με ιστορικά γεγονότα. Υπό την αυστηρή, βέβαια, προϋπόθεση: «ο λογοτέχνης δεν υποκρίνεται τον ιστορικό. Η δική του ευαισθησία, όταν επιχειρεί τη σύνδεση του δικού-του παρόντος και μιας στιγμής του παρελθόντος, επικεντρώνεται στη μελέτη της ανθρώπινης ψυχής και περιπέτειας μέσα από το πλαίσιο που του παρέχουν συγκεκριμένοι βίοι ή περιστατικά. Γι’ αυτό εξάλλου και υποστηρίζει ότι η εστίαση ενός λογοτέχνη σε ένα ιστορικό θέμα εντάσσεται στη διαχρονική σταθερή σχέση της λογοτεχνίας και του “παρελθόντος”», όπως πολύ σωστά γράφει η Ρέα Γαλανάκη[2]. Ετούτη η διαχρονικότητα της σχέσης της λογοτεχνίας με την Ιστορία, νομίζω πως στη σύντομη ιστορία του Καντερέ για την Αγία Σοφία είναι πραγματικότητα. Λέτε ο Ερντογάν να διάβασε τον Καντερέ και να μετέτρεψε την Αγία Σοφία σε τζαμί. Χαριτολογώ, βέβαια! Είναι προφανές ότι είναι αδύνατον. Ο Τούρκος Πρόεδρος αλλού έχει το μυαλό του: στο σουλτανάτο-του! 

Ιδού τα αποσπάσματα: 

[…]«Μεγαλειότατε, είναι αδύνατο να κάνετε πιο ωραία την Αγία. Σοφία», τόλμησε ν' αρθρώσει ο αρχιτέκτονας.

Ο σουλτάνος χαμογέλασε. Ο Γκιαούρ ήταν ο μόνος που τον αποκαλούσε Κύριο και Μεγαλειότατο, όπως συνήθιζαν οι χριστιανοί, κι αυτό του άρεσε. 

«Ναι, είναι δυνατό, Γκιαούρ», απάντησε. «Θα μετατρέψω την Αγία Σοφία από εκκλησία σε τζαμί. Κι εσύ, που είχες το θάρρος να πεις όχι, θα επιφορτιστείς μ' αυτό το έργο». 

Όλοι οι παρευρισκόμενοι περίμεναν να δουν τον αρχιτέκτονα να πέφτει στα γόνατα, να ζητάει συγχώρεση για το πρώτο-του «όχι», να προφέρει ένα δεύτερο πριν παραδώσει την ψυχή-του, να αναλύεται σε ευχαριστίες για την εμπιστοσύνη που του έδειχναν, να διαμαρτύρεται: «Σκοτώστε με, αλλά είμαι ανίκανος γι’ αυτή την πράξη», να ζητάει μια αναβολή, χρήματα, το θάνατο… Εκείνος όμως δεν έκανε τίποτε απ’ όλ’ αυτά στεκόταν μονάχα σαν απολιθωμένος, με το πρόσωπο άσπρο σαν σεντόνι. 

«Διάλεξα εσένα γιατί είσαι ο πιο ικανός και... ο πιο ενδεδειγμένος για κάποιον άλλο λόγο», συνέχισε ο σουλτάνος. «Εσύ μόνο βρίσκεσαι στην τομή: ούτε χριστιανός, ούτε μουσουλμάνος... Άκουσα ακόμα πως είσαι ένα πλάσμα υβριδικό, ούτε άντρας ούτε γυναίκα...». Το πρόσωπο του αρχιτέκτονα είχε γίνει πιο άσπρο απ' τον ασβέστη. Ο αυτοκράτορας είχε πάλι καρφώσει με τα μάτια το συνομιλητή-του στο μέσο του κορμιού-του. «Εμείς πιστεύουμε πως οι ερμαφρόδιτοι είναι ιεροί», πρόσθεσε με την ίδια κουρασμένη φωνή. «Να γιατί σου εμπιστεύομαι την καρδιά του κόσμου...». 

Αυτά ήταν τα τελευταία του λόγια, και δεν πρόσμεναν απόκριση. Γυρίζοντας τη ράχη-του στην ομήγυρη, βγήκε, ακολουθούμενος από τη φρουρά-του.[…] 

[…]Ήταν δίχως αμφιβολία το μοναδικό οικοδόμημα στον κόσμο που υποβαλλόταν στη δοκιμασία μιας παρόμοιας μετάλλαξης. Ο αρχιτέκτονας δεν πίστευε πως ήταν ικανός να ξεριζώσει από μέσα-της το χριστιανισμό, έλπιζε μάλλον να την κάνει την πρώτη εκκλησία που θα φιλοξενούσε κάτω απ’ την ίδια στέγη τις δύο μεγάλες παγκόσμιες θρησκείες.[…] 

[…]Περνούσαν με κόπο τις βούρτσες-τους με τον ασβέστη πάνω στα πρόσωπα του Χριστού και της μητέρας-του. Όμως το στρώμα ήταν τόσο λεπτό που, μόλις στέγνωνε, άφηνε να ξαναφανούν καταρχήν το αγκάθινο στεφάνι, το πρώτο που έμοιαζε να σκίζει το κάλυμμα, έπειτα οι πληγές της σταύρωσης, και στη συνέχεια όλα τ’ άλλα. 

Οι αρχιμάστορες έρχονταν να τον συμβουλευτούν· στα πρόσωπά τους διάβαζες την ερώτηση που δε διατύπωναν: θα πύκνωναν επιτέλους τον ασβέστη; Ο αρχιτέκτονας έκανε το αντίθετο: τον αραίωνε, λες και ήθελε να του δώσει τη διαύγεια του ουρανού».[…]. 

[...]Πλησίασε την κολώνα, πρόσεξε πάνω-της μια αχνή κηλίδα από υγρασία, έπειτα έκλεισε τα μάτια. Όταν τα ξανάνοιξε, έλπιζε πως κάποιο σημάδι θα είχε φανερωθεί μες στο χλομό κύκλο της κηλίδας. Μα ο κύκλος είχε μείνει απαράλλαχτος, ίσως λιγάκι πιο πυκνός, αλλά με μια γραμμή στη μέση σαν από κάποιο ράγισμα. Πλησίασε κι άλλο, ακούμπησε το μέτωπό του στον κορμό και περίμενε. Η κολόνα ήταν παγωμένη. Κι όμως, ένοιωθε ολοένα και πιο καθαρά ένα συγκρατημένο χτύπο που προερχόταν μάλλον απ’ το μέτωπό του. «Μίλα μου», ψιθύρισε ο αρχιτέκτονας πιέζοντας όλο το κορμί-του πάνω-της. «Δος μου ένα μήνυμα, αν σου είναι μπορετό».[..][3]

Τα παραπάνω αποσπάσματα είναι ενδεικτικά της λογοτεχνικής μαστοριάς του Καντερέ να μεταδώσει τον συμβολισμό της Αγίας Σοφίας, στη δυαδικότητα των τόπων «όπου διαφορετικοί πολιτισμοί έρχονται σε επαφή». Κι αυτό γιατί ο Καντερέ «δεν είναι ούτε μουσουλμάνος ούτε χριστιανός». 

[1] ΙΣΜΑΗΛ ΚΑΝΤΕΡΕ. (1996). Η εκκλησία της Αγίας Σοφίας και άλλες ιστορίες, μτφρ. Δέσποινα Σαραφείδου. Αθήνα: Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, σσ. 10-11. 

[2] ΡΕΑ ΓΑΛΑΝΑΚΗ. (1997). «Λογοτεχνία και Ιστορία», στο: Βασιλεύς ή στρατιώτης. Σημειώσεις, σκέψεις, σχόλια για τη λογοτεχνία. Αθήνα: Άγρα, σσ. 66-67. 

[3] Τα αποσπάσματα στις σσ. 21-22, 27, 28, 33.

ΑΓΙΑ ΣΟΦΙΑ. Η Ιστορία δεν τελείωσε!

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ 

Πόσο δίκιο είχε ο μακαρίτης Παναγιώτης Κονδύλης όταν στο επίμετρο του βιβλίου του Θεωρία του Πολέμου έγραφε ότι, το ελληνικό κράτος σε καμιά φάση δεν μπόρεσε να προστατεύσει αποτελεσματικά τον ευρύτερο Ελληνισμό και να αναστείλει τη συρρίκνωση ή τον αφανισμό του! Αυτό, πράγματι, συμβαίνει ετούτες τις ημέρες που ο ναός της Αγίας του Θεού Σοφίας στην Πόλη μετατρέπεται σε τζαμί. Το ελλαδικό κρατίδιο αδυνατεί να προστατεύσει τον Ελληνισμό. Τάχαμου αντιδρά. Εκ των υστέρων η αντίδραση, δυστυχώς. Και τι αντίδραση: στο πλαίσιο της ευρωλιγούρικης μεταπρατικής νοοτροπίας. Παγκόσμιο μνημείο του πολιτισμού ο ναός της Αγίας του Θεού Σοφίας, λένε. Ωραία, ποιος το αμφισβητεί; Όμως, αυτή είναι η μισή αλήθεια. Η άλλη, εσκεμμένα αποκρύπτεται. Και αποκρύπτεται γιατί μάλλον δεν τη γνωρίζουν καλά οι λογής – λογής πολιτικάντηδες του ελλαδικού κρατιδίου – πόσοι άραγε από δαύτους που το παίζουν Ορθόδοξοι Χριστιανοί είδαν ποτέ την Αγία Σοφία ως σφραγίδα που αποτυπώνει τη μετάβαση από τον αρχαιοελληνικό στο βυζαντινό και μεταβυζαντινό πολιτισμό; - κι αν τελικά γνωρίζουν συντρίβουν ετούτη την αλήθεια, διότι ως καλοί μεταπράτες που είναι, αρνούνται να δουν την Αγία Σοφία ως έμβλημα και σύμβολο ολάκερου του Ελληνισμού, που μέσα της πάντα θα υποστασιάζεται η Μεγάλη Ιδέα. Συνελόντι ειπείν, η Αγία Σοφία πρωτίστως είναι ζήτημα θεμελιώδες του απανταχού – οικουμενικού Ελληνισμού και κατόπιν ζήτημα του παγκόσμιου πολιτισμού. Κι ας μην ξεχνάμε: «... αποδράσας ταις χερσί του Πατριάρχου από των βασιλικών πυλών, έδραμε μόνος μέχρι του άμβωνος και επεκτείνας τας χείρας εις τον ουρανόν, είπε: Δόξα τω Θεώ, τω καταξιώσαντί με τοιούτον έργον επιτελέσαι· Νενίκηκά σε, Σολομών!» Τάδε έφη αυτοκράτωρ Ιουστινιανός Α΄, ο Μέγας. 

Σχέδιο της Αγίας Σοφίας του Π. Α. ΜΙΧΕΛΗ. (1993). Η Αγία Σοφία. Αθήνα: Ίδρυμα Παναγιώτη & Έφης Μιχελή, σ. 15.

Αγιά Σοφιά: σιωπηλό κέντρο του Χριστιανισμού και του Ελληνισμού, για πάντα

ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ Π. ΣΤΑΘΑΚΗΣ. (1997). Η Αγία του Θεού Σοφία. Το μυστικό φως της Μεγάλης Εκκλησίας και το αρχιτεκτονικό του ένδυμα. Εισοδικό: π. Αθανάσιος Γιέφτιτς. Πρόλογος: π. Σταμάτης Σκλήρης. Αθήνα: Ίνδικτος, σσ. 89-91.

Φιλοσοφία και Μαθηματικά στη Μεγάλη Εκκλησία τον 6ο αιώνα

Κωνσταντινούπολη, 27 Δεκεμβρίου 537, ημέρα των εγκαινίων της Μεγάλης Εκκλησίας. Ο Ιωάννης, στενός συνεργάτης των αρχιτεκτόνων της, βρίσκεται δολοφονημένος. Όλες οι ενδείξεις οδηγούν στη Θεανώ, πρώην σπουδάστρια στην Ακαδημία του Πλάτωνος και στενή φίλη του θύματος. Ο Ευτόκιος, ένας άνθρωπος που έχει αφιερώσει τη ζωή του στη συγκέντρωση και διάσωση των έργων του Αρχιμήδη, αναλαμβάνει να εξιχνιάσει την υπόθεση: είναι πράγματι ένοχη η νεαρή μαθηματικός ή μήπως έχει πέσει θύμα μιας καλοστημένης συνωμοσίας; Ιστορικά πρόσωπα, όπως η Θεοδώρα και ο Ιουστινιανός, και μυθοπλαστικοί ήρωες συναντιούνται και αλληλεπιδρούν για να ζωντανέψουν το κλίμα της μετάβασης από την Ύστερη Αρχαιότητα στον πρώτο βυζαντινό χρυσό αιώνα. Η αρχαία φιλοσοφία πεθαίνει, κληροδοτώντας όμως στον καινούργιο κόσμο την κατακτημένη σοφία της: τη γεωμετρία και τη μηχανική της. Χωρίς αυτές, θαύματα όπως ο Ναός της Αγίας του Θεού Σοφίας δεν θα έπαιρναν ποτέ σάρκα και οστά. Στο προσκήνιο αυτής της ιδιόμορφης σύγκρουσης, ο μύθος εκτυλίσσεται μέσα από σκάνδαλα, καταχρήσεις, μισαλλοδοξία και, κυρίως, μέσα από την αιώνια πάλη για εξουσία. [Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου].

«Ο γέροντας κοίταξε με περιέργεια αυτό το νεαρό κορίτσι, που του έδωσε αμέσως την εντύπωση πως ξέρει τι θέλει. “Και ποίο τμήμα της φιλοσοφίας σε ενδιαφέρει περισσότερο;” ρώτησε με μια ελαφρά δόση ειρωνείας στη φωνή του. 

»“Τα μαθηματικά! Η αριθμητική, η γεωμετρία, η αστρονομία, η αρμονία” απάντησε χωρίς κανένα δισταγμό η κοπέλα. “Περισσότερο απ’ όλα η αριθμητική”, πρόσθεσε». 

ΤΕΥΚΤΡΟΣ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ. (2019). Φονικό στη Μεγάλη Εκκλησία. Αθήνα: Πόλις, σ. 63.

Το Χριστουγεννιάτικο Δέντρο

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Αν κανείς ανατρέξει στα λαογραφικά του Δωδεκαημέρου για να αναζητήσει πληροφορίες για το δέντρο των Χριστουγέννων θα διαπιστώσει ότι όλοι σχεδόν οι λαογράφοι, συμπεριλαμβανομένων κι αυτών των κορυφαίων Ν. Πολίτη και Γ. Μέγα, θεωρούν το έθιμο στολισμού του κατά τη διάρκεια των εορτών των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς, ως έχοντα τις ρίζες του στη Δυτική Ευρώπη του 19ου αιώνα, τουτέστιν ότι είναι φράγκικο έθιμο. 

Η άποψη αυτή έχει περάσει στη νεότερη παράδοσή μας, συνιστά πια παγιωμένη αντίληψη και πολλές φορές προκαλεί, κυρίως εκ μέρους της Εκκλησίας, αρκετές αντιδράσεις και εκστρατείες για κατάργησή του, με παράλληλη αντικατάστασή του με το στολισμό καραβιών. 

Η πραγματικότητα, όμως, δεν είναι ακριβώς έτσι. Ένα άρθρο του Ομότιμου Καθηγητή της Χριστιανικής Αρχαιολογίας στη Θεολογική Σχολή ΑΠΘ, του αειμνήστου Κωνσταντίνου Δ. Καλοκύρη, με τίτλο: «Τα ιερά δένδρα και το εξ Ανατολής δένδρον των Χριστουγέννων»· δημοσιεύτηκε στην Επιστημονική Επετηρίδα της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης το 1973, (το ίδιο άρθρο περιλαμβάνεται και στον τόμο: Μελετήματα Χριστιανικής Ορθοδόξου Θεολογίας και Τέχνης, εκδ. Πατριαρχικόν Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη 1980, σσ. 391-423), ανατρέπει την άκριτη επανάληψη απόψεων για την καταγωγή του χριστουγεννιάτικου δέντρου από τη Δύση. Ο αείμνηστος Καθηγητής αποκαλύπτει ότι το έθιμο του στολισμού του προέρχεται από την Ανατολή. Το ταυτίζει και το αναγάγει σε λατρευτικούς σκοπούς της ελληνικής αρχαιότητας. Μάλιστα επικαλείται πολλές πηγές, μεταξύ των οποίων κι ένα σημαντικότατο συριακό χειρόγραφο (ADD 17265) που απόκειται στο Βρετανικό Μουσείο, μεταφρασμένο το 1956 από τον J. Leroy και σχολιασμένο από τον γνωστό ιστορικό της βυζαντινής τέχνης A. Grabar, στο οποίο γίνεται μνεία ενός ναού, που στα 512 έκτισε ο Αυτοκράτορας Αναστάσιος Α΄ στη Β. Συρία, όπου μεταξύ των αφιερωμάτων του, υπήρχαν και δύο ορειχάλκινα δέντρα ταυτόσημα με τα σημερινά των Χριστουγέννων. Η αυτούσια παράθεση του κειμένου, νομίζω, πως είναι άκρως σημαντική κι ενδιαφέρουσα: «δύο μεγάλα ορειχάλκινα δένδρα, τα οποία ήσαν στημένα εις τας δύο πλευράς της (Ωραίας) Πύλης και του Ι. Βήματος… Επί των φύλλων των δένδρων υπάρχει θέσις δια φώτα που τρεμοσβήνουν. Εκατόν ογδοήκοντα (λάμπαι) δια κάθε δένδρον και πεντήκοντα αργυροί αλύσεις (υπάρχουν κατερχόμεναι) από άνωθεν έως κάτω. Εις αυτάς ήσαν τοποθετημένα (μικρά) αντικείμενα από χαλκόν, όπως κόκκινα αυγά, κρατήρες, ζώα, πτηνά, σταυροί, στέφανα, κωδωνίσκοι (ή σταφύλια), αντικείμενα σκαλιστά, δίσκοι (ή δακτύλιοι). Εν γένει (τα αντικείμενα αυτά) ήσαν, τα μεν από χρυσόν, τα δε από άργυρον, ενώ άλλα ήσαν από χαλκόν» (σ. 394). 

Μαζί με το παραπάνω κείμενο ο αείμνηστος Κ. Δ. Καλοκύρης παραθέτει δύο ακόμη μαρτυρίες προερχόμενες από τον Παύλο Σιλεντιάριο (6ος αιώνας), που σχετίζονται με την Αγιά Σοφιά της Πόλης. Πρόκειται για δύο κείμενα (τις πασίγνωστες: «Έκφρασις της Αγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως» και «Έκφρασις του Άμβωνος της Αγίας Σοφίας»), στις οποίες γίνεται η περιγραφή του τέμπλου και του άμβωνα του ναού· σ’ αυτά βρίσκονταν μεταλλικά δέντρα όμοια με τα λεπτόφυλλα κυπαρίσσια: «δένδρεά τις καλέσειεν ή αβροκόμοις κυπαρισσίοις», που αντί καρπών είχαν φώτα σε κωνοειδές σχήμα: «κώνοισιν, ομοία». 

Εκ των ανωτέρω γίνεται σαφές ότι, το δέντρο των Χριστουγέννων πρέπει να θεωρείται εξέλιξη στη Δύση ανατολικού εθίμου, το οποίο εισήχθη στην παράδοση της Εκκλησίας, προσλαμβάνοντας σαφώς άλλο νόημα, αυτό του «συμβόλου του Χριστού και της εν Χριστώ αθανασίας (Χριστός = Δένδρον της ζωής)» κατά τον αείμνηστο Κ. Δ. Καλοκύρη (σ. 397). 

Ως εκ τούτου καλόν είναι να μην υποτιμούμε το έθιμο στολισμού του, μιας και η «αμάθεια θα εξακολουθεί να το μάχεται ως τάχα ξένον έθιμον» (σ. 410).

«H Αγια-Σοφιά έχει μπει στο αίμα μας αιώνες τώρα»

«Αφήνω λοιπόν αυτήν την σχεδόν μηχανική πατροπαράδοτη συνέχιση δεξιοτήτων για να σταθώ κυρίως στην επεξεργασία της νεοελληνικής ταυτότητας και σε ό,τι συνεπάγεται η διαχείριση του παρελθόντος και η συγκινησιακή σχέση με την ιστορική κληρονομιά. Ας αρχίσω λοιπόν από τη θέση που η Πόλη, η Κωνσταντινούπολη δηλαδή, και η Αγία Σοφία έχουν στην καρδιά του κάθε Έλληνα. Κι ας μη γνωρίζουν πολλοί τι ακριβώς συνέβη ανήμερα της Αγίας Θεοδώρας (γιορτάζεται στις 29 Μαΐου) του έτους 1453 και γιατί η Τρίτη θεωρείται ως τα τώρα ακόμη αποφράς. 

»Ορόσημο αξεπέραστο για τους Έλληνες αυτή η κατεξοχήν Πόλις (αυτό λέει και το τουρκοποιημένο όνομά της “Ισταμπούλ”, που δεν δίστασαν να εικονίσουν τα μοναστήρια της Μολδαβίας, το Humor, το Βερονέτς, συντροφιά με τις θείες εικόνες). Η αγιοποίηση αυτή της Κωνσταντινούπολης θυμίζει κάπως και το ότι ο Μακρυγιάννης, μεταξύ των πινάκων που παρήγγειλε στον Παναγιώτη Ζωγράφο σχετικά με τα γεγονότα της Επανάστασης του 1821, ζήτησε να συμπεριληφθεί και η πτώση της Κωνσταντινούπολης. Το πράγμα δείχνει, νομίζω, την χωροχρονική διάσταση της Κωνσταντινούπολης ως ιδέας και οράματος. Η Πόλις άλλωστε έθρεψε την Μεγάλη Ιδέα του Ελληνισμού, που ταλανίζει ως τα τώρα αδιόρθωτους ονειροπόλους και υπερφίαλους εθνικόφρονες. 

»Αναρωτιέμαι λοιπόν τι είναι αυτό που κάνει τον Ελύτη να γράψει (αντιγράφω): “Κάθε φορά που μπαίνω σε μια από τις μισογκρεμισμένες και μισοζωγραφισμένες εκείνες μικρές εκκλησιές […] μέσα στην ελληνική ύπαιθρο […] μου φαίνεται ότι έρχομαι σε άμεση, σε δερματική σχεδόν επαφή με το σόι μου, λες κι έχω απόδειξη ότι αυτό κρατάει ολόισα από το Βυζάντιο”. Τι κάνει τον Ίωνα Δραγούμη να πιστεύει ότι “η Αγια-Σοφιά έχει μπει στο αίμα μας αιώνες τώρα”, τον Καραγάτση να παρακαλεί να σμίξει η ελληνική ψυχή του σφιχτά με αυτήν “την ύλη [μιλά κι αυτός για την Αγια-Σοφιά] την διαποτισμένη με δεκαπέντε αιώνων τραγικό μεγαλείο”, τον Ανδρέα Καρκαβίτσα να λέει “Έλληνες” τους αυτοκράτορες που πήγαιναν να λειτουργηθούν στην Αγια-Σοφιά (ο Έλλεν Κωνσταντίνος, όπως λέει και ο ποντιακός θρήνος για την άλωση της Πόλης); Τι κάνει, άραγε, τον Μαρκορά να ονομάζει την Κωνσταντινούπολη “γη του πόθου μας”, τι οδηγεί τον Ρίτσο να τραγουδά την Ρωμιοσύνη και τι δικαιώνει τον Σεφέρη που λέει “πανελλήνιο συναίσθημα” τον καημό ακριβώς της Ρωμιοσύνης, “καθισμένης, ψηφιδωτό στα πόδια της Παναγίας”; Πως άραγε έφτασε να τραγουδήσει η αντίσταση “Ακρίτας είτε αρματολός, πάντα είναι ο ίδιος ο λαός”; Αυτό που διαλάλησε στην Ακρόπολη ως και ο Malraux όταν έλεγε (μεταφράζω): “Το “όχι” του Προμηθέα και της Αντιγόνης είναι το ίδιο “όχι” που τραγουδήθηκε μέσα στην Άγια-Σοφιά και ειπώθηκε στις 28 του Οκτωβρίου του ’40”. Κι αυτά για να μην μιλήσω για τα μισοτηγανισμένα ψάρια στο Μπαλουκλί, τη μονή της Ζωοδόχου Πηγής, που περιμένουν την ώρα που θα ζωντανέψουν όταν ελευθερωθεί η Πόλη, ούτε για τον Μαρμαρωμένο Βασιλιά του Βιζυηνού που είδε με τα μάτια της η γιαγιά του κάθε Ελληνόπουλου». 

ΕΛΕΝΗ ΓΛΥΚΑΤΖΗ – ΑΡΒΕΛΕΡ. (2016). Πόσο ελληνικό είναι το Βυζάντιο; Πόσο Βυζαντινοί είναι οι Νεοέλληνες; Αθήνα: Gutenberg, σσ. 39-41.