«Κλείστε τα Σχολειά»

Διαβάζω στον Μίλτο Κουντουρά την ακόλουθη μαρτυρία: «Το κράτος, εξάλλου, ας θελήσει επιτέλους να σκεφτεί ότι δεν είναι επιχειρηματίας που το σχολείο είναι απλώς ένα μαγαζί του και ο εκπαιδευτικός ο υπάλληλος του μαγαζιού αυτού… Αν το κράτος εξακολουθήσει να κάνει εμπορικούς υπολογισμούς και να αναγκάζει τον εκπαιδευτικό έστω και μια στιγμή της μέρας του να ξοδεύει έξω από το σχολείο για τη διατροφή του, ε, τότε αλίμονο στα νιάτα που μπαίνουνε μέσα σε τέτοια εμπορικά καταστήματα».

Αυτά το 1923, στο μνημειώδες έργο του «Κλείστε τα Σχολειά». Τα ίδια και σήμερα: χρηματοοικονομική διαχείριση της εκπαίδευσης, δεξιότητες με το σχολείο «εργαστήριο» παραγωγής εξειδικευμένων εργαζομένων για την αγορά εργασίας, και δραματικές συνθήκες διαβίωσης των εκπαιδευτικών· [Απίστευτες αλλά αληθινές ιστορίες αναπληρωτών εκπαιδευτικών...] Και του χρόνου πάντως, τέτοιο καιρό, τα ίδια θα διαπιστώνουμε και θα λέμε. Αλλά δεν θα πάψουμε να τολμάμε και να γράφουμε… Α.Ι.Κ.

ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: Μίλτος Κουντουράς

Βαριέμαι!

Σε συζήτηση με μαθητές Λυκείου για το σχολείο, σχεδόν όλοι λένε: «το βαριέμαι». 

«Είμαι κουρασμένος. Κάθε δευτερόλεπτο παλεύω με το ίδιο μου το σώμα για να μην κοιμηθώ. Γιατί αν κοιμηθώ, αν ξεκουραστώ, θα τιμωρηθώ. Η θέλησή μου να κοιμηθώ είναι απερίγραπτη. Αν πάνω σε κάθε κύτταρο του σώματός μου ήταν γραμμένη η πρόταση: “είμαι κουρασμένος, θέλω να κοιμηθώ”, δεν θα μπορούσα να αποτυπώσω ούτε ένα εκατομμυριοστό της κούρασης που νιώθω. Είμαι κουρασμένος! Αλλά, αν ξεκουραστώ θα με ξυπνήσει κάποιος με βλοσυρό βλέμμα και με ένα απουσιολόγιο στο χέρι».

Κι όταν κάνω την ερώτηση, τι νιώθεις τώρα γι' αυτά που έγραψες, η απάντηση είναι ξεκάθαρη: 

«Νιώθω ανακούφιση! Αισθάνομαι πιο ανάλαφρα από πριν! Πέταξα το βάρος από το στήθος μου και τώρα μπορώ να σηκωθώ. Είναι μια ώρα που μπορώ να περπατήσω δημιουργικά».

Τα σχόλια περιττεύουν… Α.Ι.Κ.

ΟΜΩΣ: Καυστικό, προφητικό και επίκαιρο το παρακάτω κείμενο. Γράφτηκε πριν έναν αιώνα από τον φωτισμένο δάσκαλο Μίλτο Κουντουρά. Σήμερα, στη σχολική τάξη, το συζήτησα  με μαθητές και μαθήτριες της Α΄ Λυκείου. Δυστυχώς, κανένας και καμιά ποτέ δεν είχε ακούσει το όνομα ΜΙΛΤΟΣ ΚΟΥΝΤΟΥΡΑΣ. Ποιος φταίει; Ας μη βιαστούμε να ρίξουμε την ευθύνη μόνο στους μαθητές και τις μαθήτριες. Το σημερινό σχολείο, αντί της Παιδαγωγικής του Μυστηρίου έχει μετατραπεί –και με δική μας ευθυνη– σε Παιδαγωγική της Καινοτομίας… και των πιο απίθανων σε θεματικές δράσεων και... υποτίθεται εκπαιδευτικών προγραμμάτων.

«Η μαύρη αλήθεια λοιπόν είναι τούτη: Στην Ελλάδα σήμερα δεν υπάρχει εκπαίδευση. Το φωνάζουν απελπισμένοι όσοι αγαπούν το Σχολειό, το επανέλαβαν χίλιες φορές ερασιτεχνικά στις εφημερίδες οι δημοσιογράφοι, το μουρμουρίζουν κουνώντας θλιβερά το κεφάλι οι άνθρωποι της περασμένης γενεάς, το αισθάνεται αόριστα ο αγράμματος λαός όταν συχνά μέσα στη βιοπάλη του αναστενάζει: Κοντά σ’ όλα πάνε και τα καημένα τα γράμματα!... Κι η αλήθεια είναι αυτή. Σχολειό πια δεν υπάρχει. Κινείται μονάχα ακόμη ένας ανήθικος κι αρρωστημένος οργανισμός γεμάτος από δηλητήριο και παραφροσύνη που πολύ σύντομα θα επιδράσει θανατηφόρα σ’ όλη την κατοπινή ζωή του τόπου μας. Μια σάπια και ξεχαρβαλωμένη μηχανή όπου από ανάγκη ρίχνουμε μέσα μια καθαρή κι αγνή ζωική παραγωγή - τα ευκολόπλαστα παιδιά μας - για να μας τα μεταβάλει ύστερα από λίγα χρόνια σε μούμιες κατάξερες και φασκιωμένες ή σε κινούμενα μιάσματα ανασυρμένα σαν από τάφους….»

«Ένα ψέμα, ένα “κατά συνθήκη” ψέμα κατάντησε στην Ελλάδα το Σχολειό. Μπείτε μέσα μια στιγμή και μυρίστε τον αέρα του. Βρώμα και δυσωδία. Ο δάσκαλος σαπίζει από την αθλιότητα που τον καταδικάζει ένα αφιλόστοργο και μοχθηρό Κράτος. Και παραπατάει μεθυσμένος από τη δυστυχία. Και γρονθοκοπιέται με τον εαυτό του, με το συνάδελφό του, με την κακεντρέχεια των θεσπισμένων νόμων. Και γίνεται ύπουλος και κόλακας, η χολή κιτρινίζει το πρόσωπό του, και η ψυχή του νερουλιάζει από την απόγνωση. Κι η παιδική ψυχή, η μαλακιά ακόμη, δέχεται ολημερίς και διαμορφώνεται σύμφωνα με τέτοιες θανατηφόρες επιδράσεις. Πουθενά η ωραία κ’ ελεύθερη ψυχή. Πουθενά η δονούμενη από ενέργεια κι αλήθεια ζωή. Ένα νεκρό, κατάξερο, αφιλοσόφητο γράμμα, κατακουρελιασμένο κι αυτό. Έτσι για τα μάτια…. Κι η Κοινωνία; Υπνωτισμένη παρακολουθεί το τραγικό θέαμα: Ένας χείμαρρος παιδιών βγαίνει κάθε μέρα από τα Σχολειά. Είναι η τρομερή ψυχή του δασκάλου που θα κυβερνήσει μεθαύριο τη Χώρα. Με τον αδιάπλαστό του πια ψυχικό και πνευματικό κόσμο. Και το ροδάνι θα κυλάει από γκρεμό σε γκρεμό. Και κανείς ούτε τότε πια δε θα τολμήσει να φωνάξει: “Κλείστε τα σχολειά να φτιάσουμε καινούργια!”»

ΜΙΛΤΟΣ ΚΟΥΝΤΟΥΡΑΣ. (1985). Κλείστε τα σχολειά. Εκπαιδευτικά Άπαντα. Επιμέλεια  - Σχόλια Αλέξης Δημαράς, τ. Α΄. Αθήνα: Γνώση, σσ. 21, 23.

Υ.Γ. «Κρατείστε ξύπνιο το μυαλό σας στους σκοτεινούς καιρούς. Μ' αυτό κυρίως θα πολεμήσετε τη βαναυσότητα της εξουσίας. Μην απομονωθείτε. Με το λόγο, τη σιωπή και την πράξη σας σταθείτε πλάι σε κάποιον: στη μάνα σας, στον αδελφό σας ή στο φίλο σας, και προπαντός στα νεότερα παιδιά, που περιμένουν από σας να δουν αν θα τους φράξετε ή θα τους ανοίξετε το δρόμο της ελεύθερης αναπνοής». Δ. Ν. ΜΑΡΩΝΙΤΗΣ.

Τα «μαγικά στυλό» των πανελλαδικών εξετάσεων και ένας λανθάνων διαφωτισμός

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Κάθε χρόνο, λίγο πριν την έναρξη των πανελλαδικών εξετάσεων, σύνηθες είναι το γεγονός σε ναούς να οργανώνονται ειδικές ιερές τελετές στις οποίες υποψήφιοι μαθητές συμμετέχουν μαζί με τους γονείς τους. Σ’ αυτές, για ευλογία στους μαθητές, οι ιερείς μοιράζουν στυλό και εικόνες του Χριστού, της Παναγίας και των Αγίων. Ετούτη η πρακτική, καθώς φαίνεται, σε κάποιους φαίνεται παράξενη· μάλιστα δεν χάνουν την ευκαιρία να την κατακρίνουν, μιλώντας για «μαγικά στυλό», «φυλαχτά», «ευλογημένα αντικείμενα» που, στους υποψήφιους μαθητές, προσθέτουν «μαγικές προσδοκίες», «θρησκευτική φόρτιση», περισσότερο φόβο και άγχος. Στην εποχή που η γνώση καλπάζει, τέτοιες πρακτικές, σε θιασώτες ενός λανθάνοντος διαφωτισμού μοιάζουν «πικρό ανέκδοτο».

«Ένα από τα σπανιότερα πράματα σε τούτη τη γη φαίνεται πως είναι η σωστή κρίση», γράφει ο Ζήσιμος Λορεντζάτος στα Collectanea του, τις καταγραφές του, τις «χαμάδες» του όπως τις χαρακτηρίζει. Σε όποιον δεν έχει σχέση με την εκπαίδευση και την Εκκλησία -ή αν έχει, η σχέση του είναι προβληματική- λογικό είναι να μην έχει σωστή κρίση και να παρερμηνεύει τη βοήθεια που, δια της προσευχής, η Εκκλησία απλόχερα προσφέρει στους υποψήφιους μαθητές σε περιόδους εξετάσεων. Στην προκειμένη περίπτωση ο ψόγος του «ψευδοδιαφωτιστή» προς την Εκκλησία και τους εκπροσώπους της είναι πέρα για πέρα άδικος. Κανένας στυλός και καμιά ιερή εικόνα δεν προσφέρεται έχοντας «μαγικές ιδιότητες», ούτε ως «ευλογημένο αντικείμενο». Απεναντίας, ότι η Εκκλησία προσφέρει προς τους υποψήφιους μαθητές το πράττει γιατί έχει τη φρονιμάδα και την ευθύνη που, δυστυχώς, δεν έχει το ελλαδικό εξετασιοκεντρικό και βάρβαρο εκπαιδευτικό σύστημα, το οποίο σκοτώνει κάθε ιδέα παιδαγωγικής ενσυναίσθησης, την οποία μαθητές και γονείς βρίσκουν σε ιερές τελετές στους ναούς, λίγες ημέρες πριν τις πανελλαδικές εξετάσεις. Ποιος είναι αυτός που θα τους απαγορεύσει αυτή την ελπίδα; Και γιατί τους ψέγει, υποστηρίζοντας πως η γνώση δεν χρειάζεται «τελετουργικά στολίδια;» Η Εκκλησία δεν μοιράζει «μαγικά στυλό». Πέραν του πλούτου της υμνογραφικής ποιητικής της παράδοσης, λειτουργεί και με σύμβολα· μέσω αυτών εύχεται οι μαθητές να έχουν καλή επιτυχία στις εξετάσεις. Ποιος είναι αυτός, που σε μαθητές θα απαγορεύσει στο θρανίο όταν θα γράφουν στις εξετάσεις, σε εμφανές σημείο, να έχουν μια ιερή εικόνα; «Η πίστη δεν παίρνει απόδειξη. Η απόδειξη θα έκανε την πίστη απλή γνώση», κατά Ζήσιμο Λορεντζάτο. Ποιος, επίσης, είναι αυτός που θα τους απαγορεύσει με την προσευχή τους να αντιστέκονται στον εκπαιδευτικό μηχανισμό όταν αυτός κάνει τη σκέψη τους κουρκούτι στην παπαγαλία; «Στην αλήθεια», που διδάσκει η Εκκλησία «δεν έχει απογύρια»… ξανά κατά Ζήσιμο Λορεντζάτο.

Τώρα, τα ευχολόγια πως οι μαθητές και η Παιδεία τους χρειάζεται «φως» και «ευθύνη», κινδυνεύουν να γίνουν στερεότυπα. Όπερ σημαίνει ότι, αν πραγματικά νοιαζόμαστε για αλλαγή στα εκπαιδευτικά μας πράγματα οφείλουμε να «κλείσουμε τα σχολειά για να φτιάξουμε καινούργια», όπως έλεγε ο σοφός ΔΑΣΚΑΛΟΣ Μίλτος Κουντουράς. Άλλωστε αιώνες σ’ αυτόν τον τόπο που λέγεται πατρίδα Ελλάδα, η μεταφυσική είναι γερά δεμένη με τη βούληση, την υπόσταση και το γίγνεσθαι των ανθρώπων της.

Ο υποψήφιος μαθητής στις πανελλαδικές εξετάσεις είναι ακόμα παιδί – έφηβος. Ψάχνει στηρίγματα και πρότυπα, κι εμπνέεται από αυτά. Ψάχνει «μυστικές φωνές μέσα του». Για κάποια παιδιά – εφήβους, στήριγμα είναι και η Εκκλησία. Γιατί τα ψέγουμε; Ιδού τι γράφει ο κορυφαίος ακαδημαϊκός, αρχιτέκτονας και ζωγράφος Πικιώνης στα αυτοβιογραφικά του σημειώματα: 

«Το παιδί μαθαίνει ακούοντας μυστικές φωνές μέσα του. Μαθαίνει κάθε στιγμή, κάθε ώρα, την ώρα που πρέπει, όπως από μόνο του μπορεί μάθει. Εμάθαινε από όλα, από τη φύση, από τη διαγωγή των ανθρώπων. Αισθανόμουν πως ο καθένας θέλει ιδιαίτερη ανατροφή, ιδιαίτερη παίδευση, ανάλογη με τις κλίσεις τους, για να καρποφορήσει. Κι όμως μας εξαναγκάζουν να διατρέξουμε τη μακριά έρημο μιας συμβατικής παιδείας που απονεκρώνει απειράριθμες ψυχές. Από νωρίς αισθανόμουν την ανάγκη ενός παιδαγωγού που θα διάβαζε μέσα στην ψυχή μου και θα μπορούσε να με ποδηγετήσει. 

»Εκεί κάτω, εις τα βράχια της Φρεαττύδας που καθημερινά μας πήγαινε την αδελφή μου κι εμένα η γιαγιά μας, ανάμεσα στα τραχιά εκείνα βράχια, όπου η αύρα έσειεν απαλά το μίσχο του φυτού που φύτρωνε στις κουφάλες των βράχων, στο χώμα το θεοφόρο, το σπαρμένο από τα θραύσματα των αγγείων, ανάμεσα από τα χαίνοντα πηγάδια που μου μιλούσαν για τους αρχαίους κάτοικους αυτής της γης, τη γης μου, εμόρφωνα τη συνείδησή της, έπλαθα την ιστορία της…».

Η αποϊεροποίηση σημαντικών στιγμών στο βίο κάθε ανθρώπου έχει συνέπειες. Μια από αυτές -η κυριότερη- είναι η καταλήστευση της βαριάς ιστορικής κληρονομιάς, νοοτροπία που συνιστά απόλυτη άρνηση του ανθρώπινου προσώπου, σαφές δείγμα του εκκοσμικευμένου κόσμου όπου ζούμε. «Άφετε τα παιδία και μη κωλύετε αυτά ελθείν προς με, των γαρ τοιούτων εστίν η βασιλεία των ουρανών», (Μτ. 19,14). Θέλει γερά κότσια η αναζήτηση του Θεού, και στις πανελλαδικές εξετάσεις. Ποιος είναι αυτός που θα την απαγορεύσει; Και γιατί την ψέγει;

ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: Πικιώνης: Ζωγραφικά, τ. Α΄. Αθήνα: 1997. Ίνδικτος, σ. 24.

Υ.Γ. Ο όρος «διαφωτισμός» που γράφω στον τίτλο έχει τη σημασία του, μιας και το κίνημα του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού το οποίο απλώθηκε και στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα κατά τον 18ο αιώνα, μέχρι σήμερα έχει θιασώτες και επιγόνους. Ένας τέτοιος επίγονος είναι και ο ανώνυμος συντάκτης του λιβελλογραφήματος για τα «μαγικά στυλό» των πανελλαδικών εξετάσεων. Αρκετοί από αυτούς, σήμερα, λόγω άγνοιας βασικών προταγμάτων του Διαφωτισμού και πως αυτά, κυρίως μετά την Επανάσταση του 1821, στον ελλαδικό χώρο ανασχέθηκαν, φέρνει στο προσκήνιο το πρόβλημα της παρερμηνείας τους. Κύριο πρόταγμα των διαφωτιστών ήταν η ανεξιθρησκία και η αποδέσμευση του ανθρώπου από τις θρησκευτικές πέδες. Το θρησκευτικό φαινόμενο στην Ευρώπη για αιώνες βρίσκονταν υπό την επήρεια φονταμενταλιστικών μεσαιωνικών αντιλήψεων της Δυτικής Εκκλησίας – χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Ιερής Εξέτασης. Μολονότι η Επιστημονική Επανάσταση (μέσα 16ου και 17ος αιώνα) μέσω των θετικών επιστημών μαθηματικοποίησε τη φύση, και μολονότι ο Διαφωτισμός εξύμνησε τις θετικές επιστήμες, η θρησκεία συνέχισε να είναι κυρίαρχη, με αποτέλεσμα να ελέγχει και να επικρίνει ζητήματα όπως η εξέλιξη του ανθρώπου και του κόσμου. Τρανταχτό παράδειγμα η καταδίκη του Δαρβίνου από τη Δυτική Εκκλησία την οποία, δυστυχώς, απροϋπόθετα υιοθέτησε και η Ανατολική. Ωστόσο, μέσα στους διαφωτιστές ευρωπαίους και έλληνες λογίους, υπήρξαν πολλές περιπτώσεις που, στις ιδέες του Διαφωτισμού ενσωμάτωσαν το θρησκευτικό φαινόμενο, στις πραγματικές διαστάσεις του, χωρίς να το απορρίπτουν. Οι απόπειρες διαλόγου επιστήμης και θρησκείας, που έγιναν καθ’ όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα και συνεχίζονται στον 21ο αιώνα είναι ελπιδοφόρο γεγονός.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΗ: Οι παραπάνω σκέψεις μου γράφτηκαν χθες σε ώρα επιτήρησης μαθήματος της Α΄ Λυκείου. Είχε προηγθεί η ανάγνωση ανώνυμου άρθρου σε τοπικό ηλεκτρονικό ειδησεογραφικό μέσο, με τον βαρύγδουπο τίτλο: «Ευλογημένα στυλό» για τις Πανελλαδικές: Όταν η αγωνία των μαθητών γίνεται σκηνικό μιας άλλης εποχής, το οποίο στιγμάτιζε τον λόγιο Σεβασμιώτατο Αργολίδος Νεκτάριο.

Στο ΥΠΑΙΘΑ, τωρινό και χθεσινό

Το είπα χίλιες φορές και θα το ξαναπώ άλλες χίλιες. Στο ΥΠΑΙΘΑ, τωρινό και χθεσινό, μέρες σαν τη σημερινή, Παγκόσμια Ημέρα των Εκπαιδευτικών, οι περί την εκπαίδευση υπεύθυνοι καλό είναι να σιωπούν. Τα ανακοινωθέντα τους βρίθουν υποκρισίας και ασχετοσύνης. Α.Ι.Κ.

Ένα από τα στιγμιότυπα της ζωής του ΔΑΣΚΑΛΟΥ Μίλτου Κουντουρά.

ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: ΜΙΛΤΟΣ ΚΟΥΝΤΟΥΡΑΣ

Κάθε Σεπτέμβριο: η πρώτη ώρα της ΠΑΙΔΕΙΑΣ

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Άραγε ποιος είναι άξιος να βρει απόκριση στην απορία που κάθε χρόνο, αρχή νέας σχολικής χρονιάς, αναδύεται από εκπαιδευτικούς, μαθητές και γονείς: γιατί το εκπαιδευτικό-μας σύστημα περνά παρατεταμένη κρίση; Γιατί τόσες έρευνες και τόση βιβλιογραφία γύρω από τις επιστήμες της αγωγής, με τα εκρηκτικά αποτελέσματα και συμπεράσματά τους δεν δίνουν λύση στο να γίνει το σχολείο δώρημα ζωής σε μαθητές και μαθήτριες; Μιλούμε για την εκπαίδευση του καιρού-μας και γι' αυτή πολλές φορές λέμε μισές αλήθειες. Ωστόσο, δεν πρέπει να λησμονούμε πως κάθε καιρός, όσον αφορά στην εκπαίδευση και την Παιδεία, έχει τις δικές-της αλήθειες που, κι αυτές ήταν μισές όταν λέγονταν, μολονότι φωτισμένοι εκπαιδευτικοί διακατέχονταν από την αγωνία και τον προβληματισμό για το τι σχολείο ήθελαν στην εποχή τους. Ανήσυχοι δάσκαλοι καθώς ήταν, προσπαθούσαν να διορθώσουν τα κακώς κείμενα του εκπαιδευτικού συστήματος. Λαμπρές φυσιογνωμίες δάσκαλων άφησαν εποχή στα εκπαιδευτικά πράγματα: Αλέξανδρος Δελμούζος, Δημήτριος Γληνός, Ειρήνη Λασκαρίδου, Ρόζα Ιμβριώτη, Μίλτος Κουντουράς, Ευάγγελος Παπανούτσος, Θεόφραστος Γέρου· όλοι-τους είχαν στέρεο και ουσιώδη παιδαγωγικό στοχασμό.

Στους χαλεπούς καιρούς που ζούμε δεν χωρά αμφιβολία ότι, το εκπαιδευτικό σύστημα δεν πλάθει πια την Παιδεία και τον πνευματικό πολιτισμό που οφείλει να δίνει στα παιδιά-μας: το κύρος και η αυθεντία του δασκάλου έχουν χαθεί, οι μαθητές βρίσκονται σε διαρκή σύγχυση, βαριούνται το σχολείο, οι επιλογές για το μέλλον-τους είναι χρησιμοθηρικές, η μόρφωσή τους είναι μόνο ετερόφωτη κι όχι αυτόφωτη. Δεδομένης αυτής της κατάστασης καταλαβαίνει κανείς εύκολα πόσο αποτυχημένες είναι οι «εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις», που κάθε Υπουργός Παιδείας όταν ανεβαίνει στο θώκο-του νομίζει πως κάνει.

Πριν λίγες ημέρες, σε εκπαιδευτικό site, αντικυβερνητικό (βλέπετε ακόμα και στην εκπαιδευτική ενημέρωση δεν μπορούμε να ξεφύγουμε από τις πέδες της κομματοκρατίας· βέβαια, να πω και ετούτο: η εκπαιδευτική ενημέρωση έχει και το κυβερνητικό-της στήριγμα), σε αντικυβερνητικό εκπαιδευτικό, λοιπόν, site διάβασα την οργή πολλών δασκάλων που, σε επιμορφωτική συνάντηση, σχολική σύμβουλος προσκάλεσε ακαδημαϊκό ομότιμο καθηγητή του ΕΚΠΑ, ο οποίος στην εισήγησή του ευθέως, ορθά κοφτά όπως έλεγαν οι παλαιότεροι, υποστήριξε ότι η κύρια αιτία υποβάθμισης της Δημόσιας Εκπαίδευσης είναι η απουσία αξιολόγησης των εκπαιδευτικών. Αρκετοί από τους συμμετέχοντες σ’ αυτήν την επιμορφωτική συνάντηση, αποχώρησαν διαμαρτυρόμενοι για τη θρασύτητα όπως υποστηρίζουν του εν λόγω ακαδημαϊκού δασκάλου. Μια πρώτη ανάγνωση αυτής της θέσης, πράγματι, προκαλεί θυμό. Και μάλιστα δεν μπορεί να λέγεται με τόσο ωμό τρόπο. Είναι ακραία και εξευτελιστική για κάθε εκπαιδευτικό. Όμως, η αξιολόγηση που γι’ αυτή τόσο κόπτεται το σημερινό και το χθεσινό ΥΠΑΙΘ να εφαρμόσει, είναι μια πραγματικότητα. Αξίζει κανείς να σκεφτεί το εξής γεγονός και θα συμφωνήσει πιστεύω μαζί-μου, γιατί είναι επιτακτική η ανάγκη διαρκώς να αξιολογούμαστε εμείς οι εκπαιδευτικοί για τη διδακτική και την παιδαγωγική-μας επάρκεια, επάρκεια που δεν αποκτήσαμε μόνο όταν πήραμε ένα πτυχίο μιας παιδαγωγικής ή μιας καθηγητικής σχολής, αλλά επάρκεια την οποία συνεχώς οφείλουμε να έχουμε μέσω των επιμορφώσεων και της συχνής τριβής-μας με τη βιβλιογραφία των επιστημών της αγωγής. Ευθύς αμέσως έρχομαι στο γεγονός της απουσίας αξιολόγησης. Νομίζω ότι αξίζει την προσοχή μας: από το 1981, όταν καταργήθηκε η αξιολόγηση των εκπαιδευτικών, μέχρι σήμερα διορίστηκαν, δίδαξαν σε σχολεία και συνταξιοδοτήθηκαν χιλιάδες εκπαιδευτικοί που, ουδέποτε, αξιολογήθηκαν!

Προς τούτοις, με βάση την άκρως προβληματική ανεπάρκεια του εκπαιδευτικού-μας συστήματος, μέρος του οποίου είμαστε και οι εκπαιδευτικοί, επιτακτική νομίζω πως είναι η ανάγκη να βρεθεί η χρυσή τομή όπου η αξιολόγηση δεν θα είναι ένας όρος που, όταν ακούγεται, θα προκαλεί την αμφιθυμία των εκπαιδευτικών: άλλοτε να τη θέλουμε κι άλλοτε να μην τη θέλουμε. Η αξιολόγηση χρειάζεται να γίνει με δίκαιο και λειτουργικό τρόπο, με σοβαρές διαρκείς επιμορφώσεις, μέσα στη σχολική τάξη, όπου ο σχολικός σύμβουλος θα κάνει δειγματικές διδασκαλίες και θα συν-διδάσκει με τον διδάσκοντα εκπαιδευτικό. Ο θεσμός του σχολικού συμβούλου δεν μπορεί να είναι γραφειοκρατικός, στα γραφεία των Διευθύνσεων της Πρωτοβάθμιας και της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης. 

Το σημερινό σχολείο για να βγει από την κρίση-του χρειάζεται εκπαιδευτικούς με αυθεντία και κύρος ουσιαστικό κι όχι τυπικό· εκπαιδευτικούς που πάνε ενάντια στην καθημερινή ρουτίνα και την ψυχρή διδασκαλία, εκπαιδευτικούς με ενθουσιασμό και αγάπη γι’ αυτό που διδάσκουν. Κι όπως σε κάθε ιστορική περίοδο το σχολείο περνούσε την κρίση-του και εκπαιδευτικοί ήταν έκείνοι που δημιουργικά το κάλλυναν, έτσι και σήμερα υπάρχουν οι εκπαιδευτικοί που πάνε ενάντια στα ενοχλητικά ζιζάνια όταν αυτά κατακαίνε τον ενθουσιασμό και την αγάπη τους για αυτό που διδάσκουν.

Σημαντική συνεισφορά στη συζήτηση για την κρίση που περνά το σχολείο αποτελεί η συνέντευξη του Σταύρου Ζουμπουλάκη, συγγραφέα, πρόεδρου του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης Ελλάδος και επί χρόνια εκπαιδευτικού στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, συνέντευξη που δημοσιεύθηκε πριν τρία χρόνια (2020) στο βιβλίο-του, με τίτλο: Έντεκα συνεντεύξεις. Συζητώντας με τον Στρατή Μπουρνάζο, εκδ. Πόλις. Σ’ αυτή τη συνέντευξη ο Σταύρος Ζουμπουλάκης κάνει λόγο για το κλειδί που θα κινητοποιήσει τους μαθητές να αγαπήσουν το σχολείο. Κι αυτό το κλειδί είναι ο ενθουσιώδης - ερωτευμένος με το γνωστικό-του αντικείμενο δάσκαλος και καθηγητής, που με τη διδασκαλία-του σαγηνεύει τους μαθητές-του. Ας θεωρήσουμε πως, άλλο χρέος του δασκάλου και καθηγητή δεν απομένει από την παιδαγωγική αγάπη για την οικοδόμηση ενός καλύτερου αύριο. Πιστεύω ακράδαντα ότι ο διαχωρισμός ανάμεσα σε καλούς και κακούς εκπαιδευτικούς δεν υφίσταται. Όπως δεν υφίσταται και ο διαχωρισμός ανάμεσα σε καλούς και κακούς μαθητές. Πρόκειται για εφεύρημα των παλαιότερων αυταρχικών εκπαιδευτικών συστημάτων. Κι επειδή το σχολείο είναι θεσμός γραπτού πολιτισμού οφείλουμε να δεχθούμε πως στη μακρά ιστορία-του, εκπαιδευτικοί είναι εκείνοι που με αυταπάρνηση συνεχώς αγωνίζονται για να είναι εναρμονισμένο με τα επιτεύγματα της παιδαγωγικής επιστήμης. Για να αντικρύσουμε με αισιοδοξία το μέλλον των παιδιών-μας χρειαζόμαστε ανάλογη Παιδεία, Παιδεία της επόμενης γενιάς. 

ΔΗΜΗΤΡΑ ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ. Ο σίτος, ο οίνος και το έλαιον, σινική μελάνι σε χαρτί (2006). Από το εξώφυλλο του βιβλίου του ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ. (2020). Έντεκα συναντήσεις. Συζητώντας με τον Στρατή Μπουρνάζο. Αθήνα: Πόλις· [το έργο ανήκει στον συγγραφέα και το βλέπει κάθε μέρα στο γραφείο του].

Στελέχη της εκπαίδευσης: στελέχη των «τυπικών προσόντων». Φεύ!

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Από τον επιθεωρητή στον σχολικό σύμβουλο[*], από τον σχολικό σύμβουλο στον συντονιστή εκπαιδευτικού έργου, από τον συντονιστή εκπαιδευτικού έργου στον σχολικό σύμβουλο… Από το έναν διευθυντή σχολικής μονάδας στον άλλο διευθυντή σχολικής μονάδας, από τον άλλο διευθυντή σχολικής μονάδας στον επόμενο διευθυντή σχολικής μονάδας, που συνήθως είναι το ίδιο πρόσωπο - τα ίδια πρόσωπα και πάει λέγοντας, χρόνια τώρα…

Θέσεις ευθύνης είναι οι σχολικοί σύμβουλοι, οι διευθυντές σχολικών μονάδων, οι διευθυντές πρωτοβάθμιας ή δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, οι περιφερειακοί διευθυντές πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Ο τρόπος που επιλέγονται από τη δεκαετία του ΄80 και μετά, δείχνει τον πολιορκητικό κριό της εκάστοτε εκπαιδευτικής πολιτικής, του εκάστοτε κόμματος που κυβερνά την πολύπαθη πατρίδα μας, κατεπάνω στην εκπαίδευση. Με την απογοήτευση και την απελπισία στα πρόσωπα πολλών εκπαιδευτικών πως, τίποτα δεν αλλάζει στον εκπαιδευτικό διοικητικό μηχανισμό, με τη διαπίστωση ότι αυτός, στην κυριολεξία, περνά παρατεταμένη κρίση, με τις θέσεις ευθύνης να είναι προσωποπαγείς και να στηρίζονται μόνο στα τυπικά προσόντα. Ζούμε στην εποχή των «τυπικών προσόντων». Φεύ! Η αξιολόγηση της προσωπικότητας του υποψηφίου όταν διεκδικεί μια θέση ευθύνης να αφήνεται σε επιτροπές που με την εκμαυλιστική ρητορική τους νομίζουν πως όλα γίνονται αξιοκρατικά. Όμως, αυτή η ρητορική μπάζει από όλες τις μπάντες με την αναξιοκρατία της. Την αναξιοκρατία όχι μόνο των ημερών μας αλλά και παλαιότερων καιρών. Πολλοί θα θυμούνται τι «μαγειρέματα» γίνονταν πριν ολίγα χρόνια, με την επιλογή διευθυντών σχολικών μονάδων μέσα από τους συλλόγους διδασκόντων.

Θα συνταιριάξω εδώ δύο σημαντικούς κατ’ εμέ φιλοσόφους. Κι αυτό γιατί η εκπαίδευση και στο ζήτημα του διοικητικού μηχανισμού της εξαρτάται άμεσα από την πολιτική. Ο πολύς Μοντεσκιέ έλεγε για τους πολιτικούς ότι είναι «πληρωμένοι πράκτορες των χρηματιστών». Κι ο Γάλλος φιλόσοφος - δύο αιώνες μετά τον Μοντεσκιέ - Ζαν Κλωντ Μισεά, με οξύτατο τρόπο καταγγέλλει ότι το σχολείο έχει καταντήσει ένα «μεγάλο πάρκο σχολικών ατραξιόν». Οι «αξιολογητές», λοιπόν, των στελεχών ευθύνης στην εκπαίδευση, στηριζόμενοι στις επιλογές των εκάστοτε πολιτικών του ΥΠΑΙΘ, αξιολογούν μόνο τα «τυπικά προσόντα» του υποψηφίου για μια θέση ευθύνης· ορέγονται ένα σχολείο - εκσυγχρονισμένο το λένε - το οποίο, όμως, «δεν θα είναι ποτέ ικανό να συναγωνιστεί ούτε μια στιγμή τη σπινθηροβόλα, πανταχού παρούσα και αδιάκοπα ανανεούμενη νεανική κουλτούρα».

Όλα θυσιάζονται στο βωμό της καριέρας - πολλά από τα στελέχη της εκπαίδευσης είναι καριερίστες - με τα θεμέλια της εκπαίδευσης να διασαλεύονται επικίνδυνα. Προσδοκία όχι τον καλύτερο αλλά κάθε αποτροπή του μετρίου ή του χειρότερου, που με καλπασμό θεριεύει. Αυτή, δυστυχώς, είναι η εικόνα όταν έρχεται η στιγμή να γίνει επιλογή στελεχών στην εκπαίδευση. Στελέχη δημιουργήματα κλώνων, πιστοί αναμεταδότες μιας «φιλοσοφίας της παιδείας», που μετατρέπει το σχολείο και τη γνώση από αλήθεια που οφείλει να είναι σε χρήση, σχολείου αυστηρά προσκολλημένου στη ζούγκλα της αγοράς εργασίας, σχολείο υποχείριο του τεχνολογικού εκσυγχρονισμού της μετανεωτερικότητας. Ελπιδοφόρο το πρόταγμα, εκατό σχεδόν χρόνια πριν: «Κλείστε τα σχολειά για να χτίσουμε καινούργια». Το ‘λεγε ο Μίλτος Κουντουράς. Αλλά ποιος σήμερα διαβάζει Μίλτο Κουντουρά; Ανησυχητικό, πράγματι, το ερώτημα.

[*] Φράγκος, Π. Χρήστος. (1986). «Από τον Επιθεωρητή στον Σχολικό Σύμβουλο». Στο Επίκαιρα Θέματα Παιδείας. Αθήνα: Gutenberg, σσ. 145-152.

Τα σχολεία άνοιξαν. Μάθημα 7ο

Επιμέλεια ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Καυστικό, προφητικό και επίκαιρο το παρακάτω κείμενο. Γράφτηκε πριν έναν αιώνα από τον φωτισμένο δάσκαλο Μίλτο Κουντουρά. Σήμερα, στη σχολική τάξη, το συζήτησα  με μαθητές και μαθήτριες της Α΄ Λυκείου. Δυστυχώς, κανένας και καμιά ποτέ δεν είχε ακούσει το όνομα ΜΙΛΤΟΣ ΚΟΥΝΤΟΥΡΑΣ. Ποιος φταίει; Ας μη βιαστούμε να ρίξουμε την ευθύνη μόνο στους μαθητές και τις μαθήτριες. Το σημερινό σχολείο, αντί της Παιδαγωγικής του Μυστηρίου έχει μετατραπεί – και με δική μας ευθυνη – σε Παιδαγωγική της Καινοτομίας…

«Η μαύρη αλήθεια λοιπόν είναι τούτη: Στην Ελλάδα σήμερα δεν υπάρχει εκπαίδευση. Το φωνάζουν απελπισμένοι όσοι αγαπούν το Σχολειό, το επανέλαβαν χίλιες φορές ερασιτεχνικά στις εφημερίδες οι δημοσιογράφοι, το μουρμουρίζουν κουνώντας θλιβερά το κεφάλι οι άνθρωποι της περασμένης γενεάς, το αισθάνεται αόριστα ο αγράμματος λαός όταν συχνά μέσα στη βιοπάλη του αναστενάζει: Κοντά σ’ όλα πάνε και τα καημένα τα γράμματα!... Κι η αλήθεια είναι αυτή. Σχολειό πια δεν υπάρχει. Κινείται μονάχα ακόμη ένας ανήθικος κι αρρωστημένος οργανισμός γεμάτος από δηλητήριο και παραφροσύνη που πολύ σύντομα θα επιδράσει θανατηφόρα σ’ όλη την κατοπινή ζωή του τόπου μας. Μια σάπια και ξεχαρβαλωμένη μηχανή όπου από ανάγκη ρίχνουμε μέσα μια καθαρή κι αγνή ζωική παραγωγή - τα ευκολόπλαστα παιδιά μας - για να μας τα μεταβάλει ύστερα από λίγα χρόνια σε μούμιες κατάξερες και φασκιωμένες ή σε κινούμενα μιάσματα ανασυρμένα σαν από τάφους….»

«Ένα ψέμα, ένα “κατά συνθήκη” ψέμα κατάντησε στην Ελλάδα το Σχολειό. Μπείτε μέσα μια στιγμή και μυρίστε τον αέρα του. Βρώμα και δυσωδία. Ο δάσκαλος σαπίζει από την αθλιότητα που τον καταδικάζει ένα αφιλόστοργο και μοχθηρό Κράτος. Και παραπατάει μεθυσμένος από τη δυστυχία. Και γρονθοκοπιέται με τον εαυτό του, με το συνάδελφό του, με την κακεντρέχεια των θεσπισμένων νόμων. Και γίνεται ύπουλος και κόλακας, η χολή κιτρινίζει το πρόσωπό του, και η ψυχή του νερουλιάζει από την απόγνωση. Κι η παιδική ψυχή, η μαλακιά ακόμη, δέχεται ολημερίς και διαμορφώνεται σύμφωνα με τέτοιες θανατηφόρες επιδράσεις. Πουθενά η ωραία κ’ ελεύθερη ψυχή. Πουθενά η δονούμενη από ενέργεια κι αλήθεια ζωή. Ένα νεκρό, κατάξερο, αφιλοσόφητο γράμμα, κατακουρελιασμένο κι αυτό. Έτσι για τα μάτια…. Κι η Κοινωνία; Υπνωτισμένη παρακολουθεί το τραγικό θέαμα: Ένας χείμαρρος παιδιών βγαίνει κάθε μέρα από τα Σχολειά. Είναι η τρομερή ψυχή του δασκάλου που θα κυβερνήσει μεθαύριο τη Χώρα. Με τον αδιάπλαστό του πια ψυχικό και πνευματικό κόσμο. Και το ροδάνι θα κυλάει από γκρεμό σε γκρεμό. Και κανείς ούτε τότε πια δε θα τολμήσει να φωνάξει: “Κλείστε τα σχολειά να φτιάσουμε καινούργια!”»

ΜΙΛΤΟΣ ΚΟΥΝΤΟΥΡΑΣ. (1985). Κλείστε τα σχολειά. Εκπαιδευτικά Άπαντα. Επιμέλεια  - Σχόλια Αλέξης Δημαράς, τ. Α΄. Αθήνα: Γνώση, σσ. 21, 23.