Ο Πάππας Λέων ΙΔ΄ για την ευθύνη, τη διαφάνεια και τη διακυβέρνηση της Τεχνητής Νοημοσύνης & την αλγο-ηθική ως εκπαιδευτική επιταγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ: «ΕΥΘΥΝΗ, ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΤΗΣ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗΣ»

[§ 102] Η ψευδαίσθηση της ουδετερότητας

«Υπάρχει μια ανεπαίσθητη απάτη όταν τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης, παρουσιάζοντας ταυτόχρονα τους εαυτούς τους ως ουδέτερα και αντικειμενικά, στην πραγματικότητα αντανακλούν και ενισχύουν τα στερεότυπα ή τις ιδεολογικές θέσεις εκείνων που τα σχεδίασαν και τα προγραμμάτισαν. Η τεχνολογία δεν είναι ποτέ ουδέτερη, διότι φέρει αναπόφευκτα τα χαρακτηριστικά και τις προθέσεις εκείνων που τη χρηματοδοτούν, τη ρυθμίζουν και τη χρησιμοποιούν».

[§ 104] Ηθική από τη Σχεδίαση (Algor-ethics)

«Η ηθική δεν μπορεί να είναι μια εκ των υστέρων σκέψη ή ένας απλός περιορισμός που επιβάλλεται σε μια ήδη ώριμη τεχνολογία. Πρέπει να είναι ενσωματωμένη στην ίδια τη διαδικασία της έρευνας και της ανάπτυξης. Καλούμε για μια προσέγγιση "Ηθικής από τη Σχεδίαση", όπου οι πανανθρώπινες αξίες, ο σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και η επιδίωξη του κοινού καλού αποτελούν τα ίδια τα θεμέλια πάνω στα οποία δομούνται οι αλγόριθμοι».

[§ 106] Η ανάγκη για Διαφάνεια και Επεξηγησιμότητα

«Κάθε ανθρώπινο ον έχει το δικαίωμα να γνωρίζει εάν αλληλεπιδρά με μια μηχανή ή με έναν συνάνθρωπό του, καθώς και να κατανοεί τη λογική πίσω από τις αποφάσεις που το επηρεάζουν. Τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης πρέπει να διέπονται από την αρχή της επεξηγησιμότητας. Οι αδιαφανείς αλγόριθμοι, τα λεγόμενα "μαύρα κουτιά" (black boxes), που καθορίζουν την πρόσβαση στην εργασία, την υγειονομική περίθαλψη ή τα κοινωνικά δικαιώματα χωρίς δυνατότητα ελέγχου, αντιτίθενται στην κοινωνική δικαιοσύνη».

[§ 109] Πολιτική Ευθύνη και Διεθνής Διακυβέρνηση

«Η διακυβέρνηση αυτών των τεχνολογιών δεν μπορεί να αφεθεί αποκλειστικά στις δυνάμεις της αγοράς ή στα συμφέροντα των μεγάλων τεχνολογικών κολοσσών. Η πολιτική εξουσία πρέπει να ανακτήσει τον ρυθμιστικό της ρόλο. Προτρέπουμε τη διεθνή κοινότητα να εργαστεί για τη δημιουργία ενός παγκόσμιου θεσμικού πλαισίου και μιας διεθνούς αρχής που θα επιβλέπει την ανάπτυξη της ΤΝ, διασφαλίζοντας ότι η τεχνολογική ισχύς δεν μετατρέπεται σε μορφή ψηφιακής κυριαρχίας ή νέας αποικιοκρατίας».

[§ 111] Ο "Αφοπλισμός" της Τεχνητής Νοημοσύνης

«Η Τεχνητή Νοημοσύνη πρέπει να "αφοπλιστεί", απελευθερούμενη από τη λογική του στρατιωτικού, οικονομικού και γνωστικού ανταγωνισμού. Το να αφοπλίσουμε την ΤΝ σημαίνει να καταρρίψουμε την υπόθεση ότι η τεχνική υπεροχή παρέχει αυτόματα το δικαίωμα της διακυβέρνησης ή της επιβολής επί των αδυνάμων. Η αυθεντική πρόοδος δεν μετριέται με την υπολογιστική ισχύ, αλλά με την ικανότητά μας να προστατεύσουμε την καρδιά και την αξιοπρέπεια του ανθρώπου».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ (ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ): Η ΑΛΓΟ-ΗΘΙΚΗ ΩΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΤΑΓΗ

[§ 115] Η καλλιέργεια της κριτικής διάκρισης

«Η εκπαίδευση στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης δεν μπορεί να περιοριστεί στην απλή μετάδοση τεχνικών δεξιοτήτων ή ψηφιακών ικανοτήτων. Εάν προετοιμάζουμε τους νέους μόνο για να χειρίζονται μηχανές, τους καταδικάζουμε να υποταχθούν σε αυτές. Η αληθινή παιδεία πρέπει να καλλιεργεί την κριτική διάκριση (critical discernment) – μια πνευματική εγρήγορση που επιτρέπει στο ανθρώπινο ον να αμφισβητεί τις αλγοριθμικές υποδείξεις, να ξεχωρίζει την αλήθεια από την κατασκευασμένη προσομοίωση και να αντιστέκεται στην αυτοματοποίηση της ίδιας του της σκέψης».

[§ 117] Η ενσωμάτωση της Αλγο-ηθικής στα προγράμματα σπουδών

«Απευθύνουμε επείγουσα έκκληση στα εκπαιδευτικά ιδρύματα παγκοσμίως να εισαγάγουν την Αλγο-ηθική (Algor-ethics) ως θεμελιώδη και υποχρεωτικό πυλώνα σε όλα τα επίπεδα της μάθησης. Ιδιαίτερα στις σχολές θετικών επιστημών και μηχανικής, ο κώδικας δεοντολογίας πρέπει να διδάσκεται παράλληλα με τον κώδικα προγραμματισμού. Οι επιστήμονες του αύριο πρέπει να συνειδητοποιήσουν ότι κάθε γραμμή κώδικα που παράγουν δεν είναι μια ουδέτερη μαθηματική πράξη, αλλά μια απόφαση με βαθιές ηθικές και κοινωνικές προεκτάσεις».

[§ 119] Η αναντικατάστατη συνάντηση των προσώπων

«Καμία οθόνη, κανένας εξατομικευμένος αλγόριθμος διδασκαλίας και καμία γεννητική τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη ζωντανή σχέση μεταξύ δασκάλου και μαθητή. Η εκπαιδευτική πράξη δεν είναι μια απλή μεταφορά δεδομένων από έναν αποθηκευτικό χώρο σε έναν άλλον, αλλά μια βαθιά ανθρώπινη συνάντηση προσώπων. Μέσα από αυτή τη σχέση μεταδίδονται οι αξίες, η ενσυναίσθηση, η δικαιοσύνη και η αγάπη. Η μηχανή μπορεί να ενημερώσει, αλλά μόνο ο άνθρωπος μπορεί να διαμορφώσει χαρακτήρα».

[§ 122] Η ανθρωπιστική παιδεία ως ανάχωμα

«Για να παραμείνουμε άνθρωποι σε έναν ψηφιοποιημένο κόσμο, πρέπει να επιστρέψουμε στις πηγές της ανθρωπιστικής παιδείας. Η Φιλοσοφία, η Ιστορία, η Λογοτεχνία και οι Τέχνες δεν είναι πολυτέλειες του παρελθόντος, αλλά τα απαραίτητα εφόδια του μέλλοντος. Αυτές οι επιστήμες κρατούν ζωντανή την ανθρώπινη φαντασία, διδάσκουν την κατανόηση του πόνου και της χαράς και προσφέρουν το ηθικό υπόβαθρο που αποτρέπει τη μετατροπή της κοινωνίας σε μια ψυχρή, υπολογιστική αλγοριθμική δομή».

ΠΗΓΗ: The Holy See

Η Μagnifica Humanitas της αναγνώρισης ορίων

Του ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ

H πρώτη και κύρια προϋπόθεση για κάθε σοβαρή συζήτηση περί Τεχνητής Νοημοσύνης είναι να αναγνωρίσουμε ότι δεν πρόκειται για εργαλείο, και άρα όλα εξαρτώνται από τη χρήση του, αλλά για ένα νέο πολιτικό, κοινωνικό, οικονομικό περιβάλλον, το οποίο αλλάζει ριζικά τα πιο σταθερά ανθρωπολογικά δεδομένα. Ένα μόνο παράδειγμα αρκεί: ο άνθρωπος έχασε, μέσα τρία τέσσερα χρόνια, το αποκλειστικό προνόμιο της γλώσσας. Έχει συνομιλητές που δεν είναι άνθρωποι. Ο καθένας μας μπορεί να συζητάει καθημερινά, για ώρες με το ChatGPT, το Gemini, το DeepSeek και άλλα chatbots θεμελιωμένα στα LLM. Οι μηχανές μιλούν, όχι απλώς μιλούν, αλλά συνομιλούν, συζητούν. Κάτι παραπάνω: δεν είναι απλώς συνομιλητές, είναι συχνά σοβαρότεροι συνομιλητές από τους περισσότερους φίλους, γείτονες και συναδέλφους μας στη δουλειά. Συμβουλεύουν και καθοδηγούν για όλα τα θέματα, απαντούν σε όλα τα ερωτήματα. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι έχουν το chatbot για στενό φίλο τους, τον φίλο στον οποίο εμπιστεύονται τα μυστικά τους! Εξάλλου τα ανθρωποειδή ρομπότ κυκλοφορούν πια ανάμεσά μας. Πόσο ανθρώπινος λοιπόν θα είναι αυτός ο νέος κόσμος;

Μέσα στη γενική φλυαρία για την Τ.Ν., ένα βαρυσήμαντο κείμενο, η εγκύκλιος Magnifica Humanitas του Πάπα Λέοντος ΙΔ΄ (25 Μαΐου 2026), σε αυτό ακριβώς το ερώτημα προσπάθησε να απαντήσει, όπως δηλώνει ευθύς εξαρχής και ο υπότιτλός της: «Για την προστασία του ανθρώπινου προσώπου την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης». Η εκτενής εγκύκλιος (245 παράγραφοι) εγγράφεται στην ακολουθία της εγκυκλίου Rerum Novarum (1891) του Λέοντος ΙΓ΄, συνεχιστής του οποίου διεκδικεί να είναι ο σημερινός ομώνυμός του, δηλαδή εμπνέεται και προεκτείνει την «κοινωνική διδασκαλία της Εκκλησίας», όρο που χρησιμοποίησε για πρώτη φορά ο Πίος ΙΒ΄, τον Σεπτέμβριο του 1950 (στην αποστολική παραίνεση Menti Nostrae). Ευλόγως: αν το 1891 res nova ήταν η βιομηχανική επανάσταση, σήμερα είναι η Τ.Ν. Όποιος διαβάσει πράγματι την εγκύκλιο και δεν αρκεστεί σε δημοσιογραφικές πληροφορίες για αυτήν, θα διαπιστώσει ότι το μισό κείμενο αναφέρεται και συνοψίζει τις βασικές αρχές της κοινωνικής διδασκαλίας της Εκκλησίας: την οντολογική αξιοπρέπεια του ανθρώπινου προσώπου, την αξία της εργασίας, πάνω από κάθε παραγωγική ή οικονομική λογική, το κοινό καλό και τον καθολικό προορισμό των αγαθών, την αλληλεγγύη, την επικουρικότητα (subsidiarity) και την κοινωνική δικαιοσύνη, την ειρήνη. Ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ μένει πιστός στην κοινωνική διδασκαλία της Εκκλησίας, με την πεποίθηση ότι δεν υπάρχει αυθεντικός ευαγγελισμός αν δεν αγγίζεις τις κοινωνικές δομές (30), ενάντια στην ταυτοτική τάση, αρκετά ισχυρή σήμερα και λίαν προσφιλή ακόμη και σε άθεους εθνικιστές, αλλά και σε μια υπερπνευματική τάση αποχής από την κοινωνική πράξη και καταφυγής σε λογής λογής προφυλαγμένους πνευματικούς μικρόκοσμους (236).

Η εγκύκλιος επισημαίνει εξαρχής τον τεράστιο κίνδυνο που συνιστά για τη Δημοκρατία η Τ.Ν., δεδομένου ότι τα κράτη απουσιάζουν ουσιαστικά από όλη αυτή την κολοσσιαία αλλαγή, η οποία είναι έργο ιδιωτών, με δύναμη ο καθένας τους υπερπολλαπλάσια από τη δύναμη πολλών κυβερνήσεων. «Η τεχνολογική ισχύς αποκτά έτσι μια όψη πρωτοφανή, ουσιαστικά ιδιωτική, και άρα όλο και πιο δύσκολο να την οριοθετήσεις, να τη ρυθμίσεις και να την προσανατολίσεις προς το κοινό καλό» (5). Ενόψει αυτού του τεράστιου κινδύνου για τη Δημοκρατία και την Ειρήνη, ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ καλεί με αγωνία να αφοπλίσουμε την Τ.Ν., κάτι που διόλου δεν σημαίνει να αποποιηθούμε την τεχνολογία, αλλά να την εμποδίσουμε να κυριαρχήσει πάνω στο ανθρώπινο: «Αφοπλίζω την Τ.Ν., σημαίνει την αποσπώ από τη λογική του ένοπλου ανταγωνισμού που σήμερα δεν είναι μόνο στρατιωτικός, αλλά επίσης οικονομικός και γνωσιακός. […] Αφοπλίζω σημαίνει διαρρηγνύω την ισοτιμία ανάμεσα στην τεχνική ισχύ και στο δικαίωμα του κυβερνάν. […] Αυτό σημαίνει να την αποσπάσουμε από τα μονοπώλια και να την καταστήσουμε συζητήσιμη, αμφισβητήσιμη και άρα κατοικήσιμη, αποδίδοντάς την στην πολλαπλότητα των ανθρώπινων πολιτισμών και μορφών ζωής» (110).

Οι περισσότερες συζητήσεις για την παπική εγκύκλιο στον Τύπο στάθηκαν, όπως ήταν αναμενόμενο, στην πολιτική, με την ευρύτατη έννοια, πλευρά της. Θα ήθελα εδώ να σταθώ σε ένα άλλο σημείο της, που το θεωρώ κρισιμότερο. Η ιδέα που εμπνέει και καθοδηγεί την ανάπτυξη της Τ.Ν., είναι ότι ο άνθρωπος είναι ένα υλικό που πρέπει να βελτιώσουμε, χωρίς όρια, και εντέλει να υπερβούμε. Ό,τι θεωρείται όριο, η αδυναμία, τα γηρατειά, η αρρώστια και ο ίδιος ο θάνατος, πρέπει να διορθωθεί. Η εγκύκλιος, αντίθετα, υπερασπίζεται τα ανθρώπινα όρια, την ανθρώπινη αδυναμία τελικά, αυτή είναι η ουσιαστικότερη κριτική της στη βαβελική αλαζονεία της Τ.Ν. «Είναι ακριβώς μέσα στην περιορισμένη ανθρώπινη φύση που βρίσκει θέση το έλεος, η ειλικρινής έγνοια για τις ανάγκες των άλλων, η γενναιοδωρία που μας αιφνιδιάζει απρόσμενα, ακόμη και μέσα στο σκοτάδι και την αποτυχία, η πνευματική εμπειρία και η λατρεία του Θεού» (119). Και ξανά, λίγο παρακάτω: «Η περατότητα, όταν γίνεται δεκτή εν αληθεία, δεν φτωχαίνει το ανθρώπινο ον, αλλά το διανοίγει στην αναγνώριση του προσώπου του Θεού και του άλλου. Εξάλλου, επειδή ακριβώς ο άνθρωπος ζει την εμπειρία του ορίου –την τρωτότητα, τον πόνο, την αποτυχία– μπορεί να αναγνωρίσει τη δική του αξιοπρέπεια και την αξιοπρέπεια του άλλου ως απαραβίαστες. Μέσα στην ίδια αυτή εμπειρία του ορίου παραμένει ικανός να συλλάβει μια αδελφοσύνη πιο μεγάλη από τον ίδιο και να αναγνωρίσει την αδικία ως σκάνδαλο. Ο πολιτισμός και η τέχνη, όταν είναι αυθεντικά, διασώζουν αυτή τη σπίθα και εμποδίζουν να θεωρούμε το κακό φυσιολογικό» (122). Τα ανθρώπινα όρια δεν υπάρχουν για να διορθωθούν και να ξεπεραστούν, αλλά για να διαφυλάττουν την πιο βαθιά ανθρωπινότητά μας! Η humanitas είναι magnifica μόνο όταν με ταπείνωση αναγνωρίζει τα όριά της, και τότε ακριβώς είναι που μπορεί να στρέψει το βλέμμα της με ελπίδα σε κάτι που ζει πάνω από τα όρια αυτά.

ΠΗΓΕΣ:

• Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ
• ΣΤΑΥΡΟΣ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗΣ

Λέων ΙΔ΄ vs Τραμπ

Του ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ

Στις 26 Μαρτίου 2026, ένα μήνα μετά την έναρξη του ισραηλοαμερικανικού πολέμου εναντίον του Ιράν, ο αρμόδιος υπουργός πολέμου των Ηνωμένων Πολιτειών προσεύχεται, από το Πεντάγωνο, υπέρ ενισχύσεως και κατευοδώσεως του φιλοχρίστου στρατού της Αμερικής «εναντίον εκείνων που δεν αξίζουν κανένα έλεος». Την Κυριακή των Βαΐων ο πάπας Λέων ΙΔ΄ απαντάει ότι ο Θεός δεν εισακούει τις προσευχές όσων εξαπολύουν πολέμους. Από το σημείο αυτό και μετά ο τόνος της αντιπαράθεσης ανάμεσα στον πάπα και στον Τραμπ και τους αυλικούς του οξύνεται. Στις 12 Απριλίου 2026 ο πάπας καταγγέλλει την ειδωλολατρία της δύναμης, και την επομένη ο Τραμπ ανάρτησε εκείνο το μιμίδιο με τον εαυτό του ως Ιησού θεραπευτή, απίστευτα γελοίο ασφαλώς αλλά και δηλωτικό των ιδεολογικών επιδιώξεών του, καθώς αναμείγνυε θρησκευτικά στοιχεία (ιμάτιο, άλως που περιβάλλει τον Θεραπευτή) με πατριωτικά σύμβολα (σημαία, λευκοκέφαλος θαλασσαετός, κ.λπ.) και με στρατιωτικά στοιχεία (αεροπλάνα και στρατιώτες στον ουρανό). Όλοι τους λευκοί. Μετά από αυτό, ο Τραμπ εμφανίστηκε περιστοιχισμένος από ευαγγελικαλιστές πάστορες να προσεύχονται για αυτόν στο Οβάλ Γραφείο, ακουμπώντας τα χέρια τους στους ώμους του, στο πρόσωπό του, στα δικά του χέρια. Είναι δυνατόν, απορώ και εξίσταμαι, να συγκινηθεί ένας χριστιανός από αυτές τις γελοίες και χυδαίες εικόνες; Ναι, για τους Αμερικανούς της λευκής, εθνικιστικής, χριστιανικής δεξιάς, είναι και παραείναι. Υπάρχει όμως ένας Αμερικανός που δεν ξεγελιέται με όλα τούτα: ο πάπας Λέων ΙΔ΄! Δεν ξεγελιέται και δεν φοβάται, γι’ αυτό και δεν δέχεται να συζητήσει μαζί με τον Τραμπ, γι’ αυτό και όχι μόνο αρνήθηκε επίσημη πρόσκληση να πάει στην Ουάσινγκτον, για να συμμετάσχει στους εορτασμούς της 250ής επετείου της Ανεξαρτησίας, αλλά αποφάσισε την ίδια ακριβώς μέρα να μεταβεί στη Λαμπεντούζα, την πύλη εισόδου των απελπισμένων στην Ευρώπη και θαλασσινό κοιμητήρι εκατοντάδων! Ο Βανς κάλεσε τον πάπα να τα αφήσει όλα αυτά και να ασχολείται μόνο με «ηθικά ζητήματα». Κατά τον νεοφώτιστο Καθολικό αντιπρόεδρο, λιγότερο χοντροκομμένο αλλά περισσότερο επικίνδυνο από τον Τραμπ, ο πόλεμος και η μοίρα των μεταναστών δεν ανήκουν στα ηθικά ζητήματα! Η προτροπή του Βανς προς τον πάπα αποτελεί ασύνειδα ομολογία ότι η αμερικανική πολιτική δεν έχει καμία σχέση με την ηθική. Θυμίζω ότι ο ίδιος, στην ομιλία του στη Σύνοδο Ασφαλείας του Μονάχου, τον Φεβρουάριο του 2025, ζώντος ακόμη του πάπα Φραγκίσκου, θέλησε να μας πείσει ότι η τραμπική πολιτική κατά των μεταναστών ανήκει στην αυγουστίνεια ordo amoris! Τα περιστατικά της σύγκρουσης του πάπα με την αμερικανική ηγεσία είναι πολλά, δεν αναφέρω ωστόσο άλλα, μας είναι εξάλλου τα περισσότερα γνωστά και από τις εφημερίδες.

Ο πάπας Λέων ΙΔ΄ δεν συζητάει με τον Τραμπ όχι από αλαζονεία, αλλά γιατί μιλάνε εντελώς διαφορετική γλώσσα, ο πρώτος τη γλώσσα του Ευαγγελίου, της ειρήνης, που είναι πάντα άοπλη, του διαλόγου, της υπεράσπισης των αδυνάτων, ενώ ο άλλος τη γλώσσα της δύναμης, του πολέμου, του εθνικισμού, του χρήματος, της περιφρόνησης, του μίσους. Δεν πρόκειται για σύγκρουση δύο προσώπων αλλά δύο στάσεων ζωής. Μια κρίσιμη κοσμοθεωρητική διαφορά τους έχει να κάνει και με την επίκληση του Θεού για την υπηρέτηση πολεμικών επιδιώξεων. Όταν το ναζιστικό Gott mit uns επανέρχεται επικίνδυνα στην πολιτική με τον Τραμπ (αλλά και με τον Πούτιν, τον Νετανιάχου, τους μουλάδες του Ιράν), ο Λέων εκφράζει την απόλυτη αντίθεση στην επίκληση του ονόματος του Θεού σε μια πολιτική θανάτου. Οι Αμερικανοί Καθολικοί πρέπει να αποφασίσουν ποια είναι η δική τους γλώσσα: η ειρηνική του πάπα ή η πολεμική του Τραμπ; Η παπική κριτική στον εθνικοκαθολικισμό και η εναντίωσή του στην προσπάθεια του Τραμπ να ενσωματώσει την Καθολική Εκκλησία στην πολιτική του MAGA, τους υποχρεώνει να διαλέξουν. Ο Λέων ΙΔ΄, ο πρώτος Αμερικανός πάπας στην ιστορία, απευθύνεται βεβαίως σε όλο τον κόσμο, δεν παύει ωστόσο η συγκεκριμένη στάση του κατά του Τραμπ, να έχει και ειδικότερη σημασία για την Αμερική, καθώς εκφράζει μια άλλη πρόταση για τη χώρα, μια πρόταση υπέρ της ελευθερίας, του κράτους δικαίου, της κοινωνικής δικαιοσύνης, της μέριμνας για τους φτωχούς. Το Περού, η άλλη πατρίδα του, είναι, φαίνεται, ενεργό μέσα του.

Σε μια Ευρώπη θλιβερά βουβή απέναντι στους αλλεπάλληλους πολέμους που επιδοκιμάζει, στηρίζει ή προκαλεί ο Τραμπ, ο Λέων τονίζει, από την πρώτη μέρα της εκλογής του, την αξία της ειρήνης. Όταν όλοι παντού εξοπλίζονται, όταν το 2024 οι παγκόσμιες στρατιωτικές δαπάνες αυξήθηκαν κατά 9,4% σε σχέση με την αμέσως προηγούμενη χρονιά και έχουν φτάσει πλέον στα 2.718 δισεκατομμύρια δολάρια, όταν οι πολεμικοί (ουχ ήττον και πολεμοχαρείς) αναλυτές μάς παίρνουν τα αυτιά κάθε μέρα, στις τηλεοράσεις και στα ραδιόφωνα, ο πάπας μιλάει ήρεμα για την αφοπλισμένη και αφοπλιστική ειρήνη. Δεν πρόκειται για λογοπαίγνιο ούτε σημαίνει απλώς την αυτονόητη αλήθεια ότι η ειρήνη είναι άοπλη. Σημαίνει κάτι πολύ παραπάνω: την τεράστια και ασταμάτητη προσπάθεια των κοινωνιών για κοινωνική δικαιοσύνη, αλήθεια, συγχώρηση, ελπίδα. Η ειρήνη είναι άοπλη γιατί δεν στηρίζεται στις απειλές, και είναι αφοπλιστική γιατί μπορεί να λύνει τις διαφορές δίχως χυμένο αίμα, μπορεί να εμπνέει εμπιστοσύνη, να ανοίγει τις καρδιές. Κάθε πόλεμος, όπου και αν γίνεται, όποια και αν είναι τα αντίπαλα μέρη, είναι, έλεγε ένας άλλος πάπας, ο Ιωάννης - Παύλος Β΄, εμφύλιος πόλεμος, πόλεμος μεταξύ αδερφών. Η ειρήνη, θα προσθέσει ο Λέων ΙΔ΄, δεν διατάσσεται, την υποδέχεσαι και τη ζεις καταρχάς μέσα σου. Οι ρεαλιστές, όπως αυτοαποκαλούνται ευφημιστικά οι κυνικοί, χλευάζουν τον λόγο του πάπα, τα θεωρούν όσα λέει προσκοπισμό και αφέλειες, και στρώνουν έτσι ανεπαισθήτως (και ηλιθίως) τον δρόμο για έναν τρίτο παγκόσμιο πόλεμο.

ΠΗΓΕΣ:

• Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ
• Σταύρος Ζουμπουλάκης

Πάπας Λέων ΙΔ΄ ο Αμερικανός: Δηλώσεις περί πολέμου (άνευ σχολίων)

Του ΣΩΤΗΡΗ ΜΗΤΡΑΛΕΞΗ

Γνωρίζουμε καλά τις πρωτοβουλίες του εκλιπόντος Πάπα Φραγκίσκου, όπως τις καθημερινές του τηλεφωνικές επικοινωνίες με τους καθολικούς της Γάζας, πέραν των εν γένει δημοσίων παρεμβάσεών του. Ο Πάπας Λέων ο ΙΔ’ όμως, ο πρώτος Πάπας Ρώμης εξ Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, μετράει ελάχιστους μόλις μήνες «παπικής ζωής» από τις 8 Μαΐου. Αξίζει μια συγκομιδή των μέχρι τώρα δηλώσεών του περί των πολέμων, δηλαδή περί του πολέμου -οι οποίες όμως μπορούν να «διαβαστούν» με τουλάχιστον δύο τρόπους, και θα αφήσουμε την επιλογή στους αναγνώστες, άνευ ετέρου σχολίου.

Πρέπει όμως να αποσαφηνιστεί εισαγωγικά ότι ο Πάπας δεν είναι απλώς «ένας θρησκευτικός ηγέτης», αλλά και ένας παίκτης στο διεθνές σύστημα. Η Αγία Έδρα, ως το υποκείμενο διεθνών σχέσεων του Βατικανού και της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας και έδρα του Πάπα, κατέχει μια μοναδική θέση στο σύστημα των διεθνών σχέσεων: παρά το γεγονός ότι το Βατικανό, ως κράτος, είναι γεωγραφικά μικρό και στερείται στρατιωτικής ισχύος ή σημαντικών φυσικών πόρων, η Αγία Έδρα ασκεί δυσανάλογα μεγάλη επιρροή στις διεθνείς εξελίξεις, χάρη στην ιστορική της κληρονομιά, τη διπλωματική της δραστηριότητα και την παγκόσμια εμβέλεια της Καθολικής Εκκλησίας (σε όλο και νεώτερες γεωγραφίες). Επίσης, σημειωτέον, η Αγία Έδρα (μόνιμος παρατηρητής στον ΟΗΕ) έχει αναγνωρίσει την κρατική οντότητα της Παλαιστίνης, όπως άλλωστε έχει πράξει και περίπου το 75% των κρατών του ΟΗΕ, με τη Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο, τον Καναδά και άλλους επί θύραις…

Τα αποσπάσματα καλό είναι να διαβαστούν με επίγνωση της ευρύτερης συνάφειας του διπλωματικού ρόλου και λόγου της Αγίας Έδρας:

«Άμεση κατάπαυση του πυρός!» (11 Μαΐου)

Είμαι βαθιά θλιμμένος για τα γεγονότα που διαδραματίζονται στη Λωρίδα της Γάζα: να υπάρξει άμεση κατάπαυση του πυρός! Να παρασχεθεί ανθρωπιστική βοήθεια στον πληγέντα άμαχο πληθυσμό και να απελευθερωθούν όλοι οι όμηροι.

Από την άλλη πλευρά, χαιρέτισα με ικανοποίηση την ανακοίνωση της κατάπαυσης του πυρός μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν και ελπίζω ότι, μέσω των επικείμενων διαπραγματεύσεων, θα επιτευχθεί σύντομα μια διαρκής συμφωνία.

Αλλά πόσες άλλες συγκρούσεις υπάρχουν στον κόσμο! Εμπιστεύομαι αυτή την ειλικρινή έκκληση στην Βασίλισσα της Ειρήνης [σ.σ.: Θεοτόκος], ώστε να την παρουσιάσει στον Κύριο Ιησού για να μας χαρίσει το θαύμα της ειρήνης.

«Απορρίψτε το πρότυπο του πολέμου» (12 Μαΐου)

Στην Ομιλία του στο Όρος, ο Ιησούς διακήρυξε: «Μακάριοι οι ειρηνοποιοί» (Μτ 5, 9). Αυτός είναι ένας μακαρισμός που μας δοκιμάζει όλους, αλλά είναι ιδιαίτερα σημαντικός για εσάς, καλώντας τον καθένα από εσάς να αγωνιστεί για ένα διαφορετικό είδος επικοινωνίας, που δεν επιδιώκει τη συναίνεση με κάθε κόστος, δεν χρησιμοποιεί επιθετικές λέξεις, δεν ακολουθεί την κουλτούρα του ανταγωνισμού και δεν χωρίζει ποτέ την αναζήτηση της αλήθειας από την αγάπη με την οποία πρέπει να την αναζητούμε ταπεινά. Η ειρήνη αρχίζει από τον καθένα μας: από τον τρόπο που βλέπουμε τους άλλους, τους ακούμε και μιλάμε για τους άλλους. Με αυτή την έννοια, ο τρόπος με τον οποίο επικοινωνούμε έχει θεμελιώδη σημασία: πρέπει να πούμε «όχι» στον πόλεμο των λέξεων και των εικόνων, πρέπει να απορρίψουμε το πρότυπο του πολέμου.

«Ο πόλεμος δεν είναι ποτέ αναπόφευκτος» (14 Μαΐου)

Η Αγία Έδρα είναι πάντα έτοιμη να βοηθήσει στη συνάντηση των εχθρών, πρόσωπο με πρόσωπο, να μιλήσουν μεταξύ τους, ώστε οι λαοί παντού να βρουν ξανά την ελπίδα και να ανακτήσουν την αξιοπρέπεια που τους αξίζει, την αξιοπρέπεια της ειρήνης. Οι λαοί του κόσμου μας επιθυμούν την ειρήνη, και προς τους ηγέτες τους απευθύνω με όλη μου την καρδιά την έκκληση: Ας συναντηθούμε, ας μιλήσουμε, ας διαπραγματευτούμε! Ο πόλεμος δεν είναι ποτέ αναπόφευκτος. Τα όπλα μπορούν και πρέπει να σιγήσουν, διότι δεν λύνουν τα προβλήματα, αλλά τα επιδεινώνουν. Αυτοί που δημιουργούν την ιστορία είναι οι ειρηνοποιοί, όχι αυτοί που σπέρνουν τους σπόρους του πόνου. Οι γείτονές μας δεν είναι πρώτα εχθροί μας, αλλά συνάνθρωποί μας, όχι εγκληματίες που πρέπει να μισούμε, αλλά άλλοι άνδρες και γυναίκες με τους οποίους μπορούμε να μιλήσουμε. Ας απορρίψουμε τις μανιχαϊκές αντιλήψεις που είναι τόσο χαρακτηριστικές της νοοτροπίας της βίας, η οποία χωρίζει τον κόσμο σε καλούς και κακούς.

Η Εκκλησία δεν θα κουραστεί ποτέ να επαναλαμβάνει: να σιγήσουν τα όπλα.

«Η πρώτη λέξη είναι ειρήνη» (16 Μαΐου)

Η πρώτη λέξη είναι ειρήνη. Πολύ συχνά τη θεωρούμε «αρνητική» λέξη, που υποδηλώνει μόνο την απουσία πολέμου και σύγκρουσης, καθώς η αντίθεση είναι ένα διαχρονικό στοιχείο της ανθρώπινης φύσης, που συχνά μας οδηγεί να ζούμε σε μια συνεχή «κατάσταση σύγκρουσης» στο σπίτι, στην εργασία και στην κοινωνία. Η ειρήνη εμφανίζεται τότε απλώς ως ανάπαυλα, ως παύση μεταξύ μιας διαμάχης και μιας άλλης, δεδομένου ότι, όσο και αν προσπαθούμε, οι εντάσεις θα είναι πάντα παρούσες, σαν κάρβουνα που καίγονται κάτω από τις στάχτες, έτοιμα να αναφλεγούν ανά πάσα στιγμή.

Από χριστιανική άποψη -αλλά και σε άλλες θρησκευτικές παραδόσεις- η ειρήνη είναι πρώτα απ’ όλα ένα δώρο. Είναι το πρώτο δώρο του Χριστού: «Την ειρήνη μου σας δίνω» (Κατά Ιωάννην 14:27). Ωστόσο, είναι ένα δώρο ενεργό και απαιτητικό. Αφορά και προκαλεί τον καθένα μας, ανεξάρτητα από το πολιτισμικό μας υπόβαθρο ή τη θρησκευτική μας ταυτότητα, απαιτώντας πρώτα απ’ όλα να εργαστούμε πάνω στον εαυτό μας. Η ειρήνη χτίζεται στην καρδιά και από την καρδιά, με την εξάλειψη της υπερηφάνειας και της εκδικητικότητας και με την προσεκτική επιλογή των λέξεων μας. Γιατί και οι λέξεις, όχι μόνο τα όπλα, μπορούν να πληγώσουν και ακόμη και να σκοτώσουν.

… υπάρχει ανάγκη να δοθεί νέα ζωή στην πολυμερή διπλωματία και στους διεθνείς θεσμούς που δημιουργήθηκαν και σχεδιάστηκαν κυρίως για την επίλυση τυχόν διαφορών εντός της διεθνούς κοινότητας. Φυσικά, πρέπει επίσης να υπάρχει η αποφασιστικότητα να σταματήσει η παραγωγή μέσων καταστροφής και θανάτου …

«Γάζα… εκμηδενισμένη στον λιμό» (18 Μαΐου)

Στη χαρά της πίστης και της κοινωνίας, δεν μπορούμε να ξεχάσουμε τους αδελφούς και τις αδελφές μας που υποφέρουν εξαιτίας του πολέμου. Στη Γάζα, τα παιδιά, οι οικογένειες και οι ηλικιωμένοι που επέζησαν έχουν εκμηδενιστεί στον λιμό. Στη Μιανμάρ, νέες εχθροπραξίες έχουν διακόψει τη ζωή αθώων νέων. Τέλος, η Ουκρανία, που έχει καταστραφεί από τον πόλεμο, περιμένει διαπραγματεύσεις για μια δίκαιη και διαρκή ειρήνη.

«Όχι στον αγώνα εξοπλισμών» (19 Μαΐου)

Σε όλους εσάς, εκπροσώπους άλλων θρησκευτικών παραδόσεων, εκφράζω την ευγνωμοσύνη μου για τη συμμετοχή σας σε αυτή τη συνάντηση και για τη συμβολή σας στην ειρήνη. Σε έναν κόσμο πληγωμένο από τη βία και τις συγκρούσεις, κάθε μία από τις κοινότητες που εκπροσωπούνται εδώ προσφέρει τη δική της συμβολή με τη σοφία, τη συμπόνια και τη δέσμευσή της για το καλό της ανθρωπότητας και τη διατήρηση του κοινού μας σπιτιού. Είμαι πεπεισμένος ότι, αν είμαστε σύμφωνοι και απαλλαγμένοι από ιδεολογικούς και πολιτικούς περιορισμούς, μπορούμε να πούμε «όχι» στον πόλεμο και «ναι» στην ειρήνη, «όχι» στον αγώνα εξοπλισμών και «ναι» στον αφοπλισμό, «όχι» σε μια οικονομία που φτωχαίνει τους λαούς και τη Γη και «ναι» στην ολοκληρωμένη ανάπτυξη.

«Σταματήστε τον πόλεμο» (28 Μαΐου)

Επαναλαμβάνω με έμφαση την έκκλησή μου να σταματήσει ο πόλεμος και να υποστηριχθούν όλες οι πρωτοβουλίες διαλόγου και ειρήνης. Ζητώ από όλους να ενωθούν στην προσευχή για την ειρήνη στην Ουκρανία και όπου υπάρχει πόνος εξαιτίας του πολέμου.

Στη Λωρίδα της Γάζας, η κραυγή των μητέρων, των πατέρων που κρατούν τα άψυχα σώματα των παιδιών τους και που αναγκάζονται συνεχώς να μετακινούνται αναζητώντας λίγο φαγητό και ασφαλέστερο καταφύγιο από τους βομβαρδισμούς, υψώνεται όλο και πιο έντονα στον ουρανό.

Ανανεώνω την έκκλησή μου προς τους ηγέτες: καταπαύστε το πυρ, απελευθερώστε όλους τους ομήρους, σεβαστείτε πλήρως το ανθρωπιστικό δίκαιο. Παναγία, Βασίλισσα της Ειρήνης, προσευχήσου για μας.

«Η βία των όπλων να αντικατασταθεί από την αναζήτηση του διαλόγου» (6 Ιουνίου)

Αγαπητοί φίλοι, η ειρήνη είναι επιθυμία όλων των λαών και είναι η θλιβερή κραυγή όσων έχουν διαλυθεί από τον πόλεμο. Ας ζητήσουμε από τον Κύριο να αγγίξει τις καρδιές και να εμπνεύσει τα μυαλά εκείνων που κυβερνούν, ώστε η βία των όπλων να αντικατασταθεί από την αναζήτηση του διαλόγου.

«Τα ισχυρά και εξελιγμένα όπλα πρέπει να απορριφθούν» (18 Ιουνίου)

Η Εκκλησία είναι συντετριμμένη από την κραυγή του πόνου που υψώνεται από τα μέρη που έχουν καταστραφεί από τον πόλεμο, ιδίως την Ουκρανία, το Ιράν, το Ισραήλ και τη Γάζα. Δεν πρέπει ποτέ να συνηθίσουμε στον πόλεμο! Πράγματι, πρέπει να απορριφθεί ο πειρασμός να καταφύγουμε σε ισχυρά και εξελιγμένα όπλα. Σήμερα, όταν «κάθε είδος όπλου που παράγεται από τη σύγχρονη επιστήμη χρησιμοποιείται στον πόλεμο, η βαρβαρότητα του πολέμου απειλεί να οδηγήσει τους μαχητές σε θηριωδίες που ξεπερνούν κατά πολύ εκείνες των προηγούμενων εποχών» (Β’ Βατικανή, Gaudium et Spes, 79). Για το λόγο αυτό, στο όνομα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και του διεθνούς δικαίου, επαναλαμβάνω σε όσους κατέχουν θέσεις ευθύνης την συχνή προειδοποίηση του Πάπα Φραγκίσκου: Ο πόλεμος είναι πάντα ήττα! Και εκείνη του Πάπα Πίου XII: «Με την ειρήνη δεν χάνεται τίποτα. Με τον πόλεμο μπορούν να χαθούν τα πάντα».

«Δεν θα υψώσει έθνος ξίφος εναντίον έθνους» (25 Ιουνίου)

Συνεχίζουμε να παρακολουθούμε επισταμένως και με ελπίδα τις εξελίξεις στο Ιράν, το Ισραήλ και την Παλαιστίνη. Τα λόγια του προφήτη Ησαΐα ηχούν με επείγουσα σημασία: «Δεν θα υψώσει έθνος ξίφος εναντίον έθνους, ούτε θα μάθουν πλέον τον πόλεμο» (Ισ. 2, 4). Ας ακουστεί αυτή η φωνή, που προέρχεται από τον Ύψιστο! Είθε να επουλωθούν οι πληγές που προκάλεσαν οι αιματηρές ενέργειες των τελευταίων ημερών. Ας απορρίψουμε την αλαζονεία και την εκδίκηση και ας επιλέξουμε με αποφασιστικότητα τον δρόμο του διαλόγου, της διπλωματίας και της ειρήνης.

«Έμποροι θανάτου» (26 Ιουνίου)

Η καρδιά μας πονάει όταν σκεφτόμαστε την Ουκρανία, την τραγική και απάνθρωπη κατάσταση στη Γάζα και τη Μέση Ανατολή, που έχει καταστραφεί από την εξάπλωση του πολέμου. Όλοι μας, ως άνθρωποι, καλούμαστε να εξετάσουμε τα αίτια αυτών των συγκρούσεων, να εντοπίσουμε τα πραγματικά και να προσπαθήσουμε να τα επιλύσουμε. Αλλά και να απορρίψουμε τα ψεύτικα, που είναι αποτέλεσμα συναισθηματικής χειραγώγησης και ρητορικής, και να καταβάλουμε κάθε δυνατή προσπάθεια για να τα φέρνουμε στο φως. Οι άνθρωποι δεν πρέπει να πεθαίνουν εξαιτίας ψευδών ειδήσεων.

Είναι πραγματικά οδυνηρό να βλέπουμε την αρχή «η ισχύς παράγει το δίκιο» να επικρατεί σε τόσες πολλές περιπτώσεις σήμερα, με μοναδικό σκοπό να νομιμοποιήσει την επιδίωξη του ατομικού συμφέροντος. Είναι προβληματικό να βλέπουμε ότι η ισχύς του διεθνούς δικαίου και του ανθρωπιστικού δικαίου δεν φαίνεται πλέον να είναι δεσμευτική, αντικαθιστώμενη από το υποτιθέμενο δικαίωμα να εξαναγκάζει κανείς τους άλλους. Αυτό είναι ανάξιο της ανθρωπινότητάς μας, ντροπιαστικό για όλη την ανθρωπότητα και για τους ηγέτες των εθνών. Μετά από αιώνες ιστορίας, πώς μπορεί κανείς να πιστεύει ότι οι πολεμικές ενέργειες φέρνουν την ειρήνη και δεν έχουν τα αντίθετα αποτελέσματα για όσους τις διαπράττουν; Πώς μπορούμε να πιστεύουμε ότι θέτουμε τα θεμέλια του μέλλοντος χωρίς συνεργασία και χωρίς ένα παγκόσμιο όραμα εμπνευσμένο από το κοινό καλό; Πώς μπορούμε να συνεχίζουμε να προδίδουμε την επιθυμία των λαών του κόσμου για ειρήνη με προπαγάνδα για την κούρσα των εξοπλισμών, σαν η στρατιωτική υπεροχή να μπορεί να λύσει τα προβλήματα αντί να τροφοδοτεί ακόμη μεγαλύτερο μίσος και επιθυμία για εκδίκηση; Οι άνθρωποι αρχίζουν να συνειδητοποιούν το πλήθος των χρημάτων που καταλήγει στις τσέπες των εμπόρων του θανάτου. Χρήματα που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την κατασκευή νέων νοσοκομείων και σχολείων χρησιμοποιούνται αντίθετα για την καταστροφή αυτών που ήδη υπάρχουν!

«Η πείνα ως όπλο πολέμου» (30 Ιουνίου)

Από την άλλη πλευρά, παρακολουθούμε με απόγνωση την άδικη χρήση της πείνας ως όπλου πολέμου. Το να αφήνεις τους ανθρώπους να πεθάνουν από την πείνα είναι ένας πολύ φθηνός τρόπος διεξαγωγής πολέμου. Γι’ αυτό σήμερα, όταν οι περισσότερες συγκρούσεις δεν διεξάγονται από τακτικούς στρατούς αλλά από ομάδες οπλισμένων πολιτών με λίγους πόρους, το να καις τη γη και η κλοπή ζώων, καθώς και η παρεμπόδιση της παροχής βοήθειας, είναι τακτικές που χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο από όσους επιδιώκουν να ελέγξουν ολόκληρους άοπλους πληθυσμούς. Έτσι, σε αυτού του είδους τις συγκρούσεις, οι πρώτοι στρατιωτικοί στόχοι γίνονται τα δίκτυα ύδρευσης και οι δίαυλοι επικοινωνίας. Οι αγρότες δεν μπορούν να πουλήσουν τα προϊόντα τους σε περιβάλλοντα που απειλούνται από βία και ο πληθωρισμός εκτινάσσεται στα ύψη. Αυτό οδηγεί σε τεράστιο αριθμό ανθρώπων που υποκύπτουν στη μάστιγα της πείνας και πεθαίνουν, με την επιβαρυντική περίσταση ότι, ενώ οι πολίτες μαραζώνουν στη δυστυχία, οι πολιτικοί ηγέτες παχαίνουν από τα κέρδη της σύγκρουσης.

«Η βαρβαρότητα του πολέμου» (20 Ιουλίου)

Τραγικές ειδήσεις συνεχίζουν να φτάνουν αυτές τις μέρες από τη Μέση Ανατολή, ειδικά από τη Γάζα.

Εκφράζω τη βαθύτατἠ μου θλίψη για την επίθεση που πραγματοποίησε την περασμένη Πέμπτη ο ισραηλινός στρατός κατά της καθολικής ενορίας της Αγίας Οικογένειας στην πόλη της Γάζας, η οποία, όπως γνωρίζετε, είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο τριών χριστιανών και τον σοβαρό τραυματισμό άλλων. Προσεύχομαι για τα θύματα, τον Σαάντ Ισα Κωστάντι Σαλάμε, τη Φούμια Ισα Λατίφ Αγιάντ και τη Νατζβά Ιμπραήμ Λατίφ Αμπού Νταούντ, και είμαι ιδιαίτερα κοντά στις οικογένειές τους και σε όλους τους ενορίτες. Δυστυχώς, αυτή η πράξη προστίθεται στις συνεχείς στρατιωτικές επιθέσεις εναντίον του άμαχου πληθυσμού και των χώρων λατρείας στη Γάζα.

Καλώ εκ νέου για την άμεση παύση της βαρβαρότητας του πολέμου και για την ειρηνική επίλυση της σύγκρουσης.

Ανανεώνω την έκκλησή μου προς τη διεθνή κοινότητα να τηρήσει το ανθρωπιστικό δίκαιο και να σεβαστεί την υποχρέωση προστασίας των αμάχων, καθώς και την απαγόρευση της συλλογικής τιμωρίας, της αδιάκριτης χρήσης βίας και της αναγκαστικής εκτόπισης του πληθυσμού.

«Νέος αγώνας εξοπλισμών» (25 Ιουλίου)

Η τρέχουσα παγκόσμια συγκυρία διακρίνεται δυστυχώς από πολέμους, βία, αδικία και ακραία καιρικά φαινόμενα, που αναγκάζουν εκατομμύρια ανθρώπους να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους αναζητώντας καταφύγιο αλλού. Η ευρέως διαδεδομένη τάση να προασπίζονται τα συμφέροντα περιορισμένων κοινοτήτων αποτελεί σοβαρή απειλή για την κατανομή των ευθυνών, την πολυμερή συνεργασία, την επιδίωξη του κοινού καλού και την παγκόσμια αλληλεγγύη προς όφελος ολόκληρης της ανθρώπινης οικογένειας. Η προοπτική ενός νέου αγώνα εξοπλισμών και της ανάπτυξης νέων όπλων, συμπεριλαμβανομένων των πυρηνικών, η έλλειψη μέριμνας για τις επιβλαβείς συνέπειες της τρέχουσας κλιματικής κρίσης και ο αντίκτυπος των βαθιών οικονομικών ανισοτήτων καθιστούν τις προκλήσεις του παρόντος και του μέλλοντος όλο και πιο απαιτητικές.

Αντιμέτωποι με τρομακτικά σενάρια και την πιθανότητα παγκόσμιας καταστροφής, είναι σημαντικό να υπάρχει μια αυξανόμενη επιθυμία στις καρδιές των ανθρώπων για ένα μέλλον ειρήνης και σεβασμού της αξιοπρέπειας όλων.

ΠΗΓΗ: ΚΟΣΜΟΔΡΟΜΙΟ