Του ΜΑΝΩΛΗ ΒΑΡΔΗ
Ο ιστορικός και ανθρωπολόγος Emmanuel Todd επανέρχεται και προσπαθεί να ανιχνεύσει τους λόγους (πραγματικούς ή υποτιθέμενους) της προετοιμασίας των Ευρωπαίων (ή των κυβερνήσεων τους;) για πόλεμο. Οι νεοσυντηρητικοί δοκιμιογράφοι και τα περισσότερα μέσα ενημέρωσης αντιπαραθέτουν έναν άξονα αυταρχικών δυνάμεων (Κίνα, Ρωσία, Ιράν, Βόρεια Κορέα) σε μια συμμαχία φιλελεύθερων δημοκρατιών. Τι συμβαίνει όμως στην πραγματικότητα μέσα σε αυτή τη διχοτομία;
Τα τηλεοπτικά πάνελ και οι πολιτικές συζητήσεις αφθονούν σε απελπισμένους νεοσυντηρητικούς, οι οποίοι επιτίθενται στον Donald Trump, κατηγορώντας τον για υποχωρητικότητα απέναντι στη Ρωσία και για συνεργασία με τον Vladimir Putin. Για να εξηγήσουν την ανατροπή της αμερικανικής πολιτικής στον κόσμο, οι πιο διορατικοί επικαλούνται την «κόπωση της Δημοκρατίας», ύστερα από την εκλογική νίκη του Trump. To 1914, παραμονές του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ήταν σαφής ο εχθρός, επίσης στο διάστημα 1939-1945. Σήμερα, η Ρωσία και ο Vladimir Putin παρουσιάζονται ως αντίπαλοι της Δύσης, ενώ ο φιλελευθερισμός και η δημοκρατία εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται ως βασικές έννοιες για την περιγραφή αυτής της αντιπαράθεσης.
Όπως αναφέρει, λοιπόν, «Σήμερα, οι Ευρωπαίοι ιππότες της Δύσης χρηματοδοτούν και εξοπλίζουν, αλλά δεν πολεμούν οι ίδιοι. Στην Εγγύς Ανατολή, οι Αμερικανοί υποστηρίζουν τη βία που προκαλεί δεκάδες θανάτους. Ένας τέτοιος πόλεμος, ασύμμετρος, διεξαγόμενος με υπερσύγχρονα τεχνολογικά μέσα ή από τοπικούς μισθοφόρους, παραπέμπει περισσότερο στους αποικιακούς πολέμους του παρελθόντος. Γιατί, λοιπόν, να ισχυρίζεται κανείς ότι ο πόλεμος είναι παγκόσμιος; Επειδή συγκρούονται δύο υπαρκτά και σαφώς διαμορφωμένα σύνολα, των οποίων η αντιπαράθεση πρόκειται να ανατρέψει την ισορροπία του κόσμου. Η ήττα που βρίσκεται σε εξέλιξη για τη Δύση αποκαλύπτει την αμερικανική βιομηχανική αδυναμία, συνέπεια μιας παγκοσμιοποίησης που έχει χρηματιστικοποιήσει την οικονομία της. Η Ρωσία, το Ιράν και η Κίνα, χωρίς να ξεχνάμε τη Βόρεια Κορέα, αποδεικνύονται ικανά να παράγουν περισσότερα όπλα και μάλιστα με μεγάλη διαφορά. Εδώ συναντάμε το ισοδύναμο, στον σημερινό κόσμο, εκείνων που υπήρξαν τόσο οικονομικές όσο και στρατιωτικές αντιπαραθέσεις.
Φτάνουμε τώρα στο κεντρικό ερώτημα, εκείνο που θα μας επιτρέψει να ξεφύγουμε από την επιφανειακή και περιττή αντιπαράθεση. Η συμμαχία της Ρωσίας, του Ιράν, της Κίνας και της Βόρειας Κορέας μπορεί πράγματι να συγκριθεί με έναν από τους συνασπισμούς που συγκρούστηκαν κατά τον Πρώτο και τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο; Μπορεί μια συμμαχία των Ηνωμένων Πολιτειών, των ευρωπαϊκών χωρών, της Ιαπωνίας και της Νότιας Κορέας να θεωρηθεί ένας «δυτικός άξονας» ή κάτι εντελώς διαφορετικό;
Στην περίπτωση της Ρωσίας, του Ιράν, της Κίνας και της Βόρειας Κορέας, βρισκόμαστε πράγματι μπροστά σε έναν κόσμο κρατών και, ακόμη πιο θεμελιωδώς, εθνικών κρατών, στα οποία ο λαός, το κράτος και η κυβέρνηση συγκροτούν ένα ενιαίο σύνολο. Επιπλέον, διαπιστώνουμε ότι τα κράτη αυτά μοιράζονται ένα κοινό ιδεώδες εθνικής κυριαρχίας, το οποίο υπερασπίζονται απέναντι στην αμερικανική επιδίωξη ηγεμονίας.
Η αμυντική τους αντίληψη βασίζεται στην απόρριψη, στην πράξη, του παραδείγματος σύμφωνα με το οποίο μία και μοναδική δύναμη —οι Ηνωμένες Πολιτείες— επιδιώκει να καθορίζει την οικονομική οργάνωση και τις αξίες του κόσμου.
Αυτά τα τέσσερα καθεστώτα μπορούν να χαρακτηριστούν “αυταρχικά”. Αρκεί όμως ένας κοινός ιδεολογικός παρονομαστής; Ο κινεζικός αθεϊσμός, η ρωσική Ορθοδοξία, ο Ιρανικός σιιτισμός και η κινεζοποιημένη λατρεία της οικογένειας Κιμ στη Βόρεια Κορέα αποτελούν άραγε μια συνεκτική ιδεολογική ενότητα;
Η ένταση του ελέγχου που ασκεί το κράτος στα άτομα ποικίλλει σημαντικά ανάλογα με την περίπτωση. Η ελευθερία μετακίνησης, για παράδειγμα, παραμένει ανέπαφη στη Ρωσία. Το ιρανικό καθεστώς είναι ιδιαίτερα δύσκολο να προσδιοριστεί: προέκυψε από μια θρησκευτική επανάσταση και είχε πολλαπλασιάσει τους θεσμούς που προέκυψαν από εκλογές, χωρίς ωστόσο να τους «απαλλάξει» από την εξουσία ενός ανώτατου ηγέτη. Κατά την άποψή μου, υπήρχε εκεί ένας εκλογικός πλουραλισμός, ελεγχόμενος από τον ανώτατο ηγέτη, ο οποίος προοριζόταν να εξελιχθεί σε δημοκρατία μόλις θα είχαν τερματιστεί οι δυτικές επιθέσεις. Ωστόσο, όπως μου είχε εξηγήσει ένας Ιρανός διπλωμάτης ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, οι αμερικανικές επιθέσεις καταλήγουν πάντοτε να ενισχύουν ταυτόχρονα τη στρατηγική θέση του Ιράν και το συντηρητικό στρατόπεδο στο εσωτερικό της χώρας. Η εξωτερική επιθετικότητα αναζωπυρώνει διαρκώς το εθνικό αίσθημα, θέτοντάς το στην υπηρεσία του αυταρχισμού. Μόλις είδαμε μια ύστατη εκδήλωση αυτού του μηχανισμού, μετά τον αποκεφαλισμό του καθεστώτος από τις αμερικανοϊσραηλινές επιθέσεις. Αν στραφούμε στη γενική Ανθρωπολογία, θα διαπιστώσουμε πως κεντρικό οικογενειακό σύστημα του Ιράν είναι «πυρηνικό», όπως της «Λεκάνης του Παρισιού» ή όπως του Αγγλοσαξονικού κόσμου με μία διάσταση πατριαρχική, η οποία όμως δεν είναι τόσο ισχυρή όσο την φανταζόμαστε. Η θέση των Ιρανών γυναικών στην εκπαιδευτική ανάπτυξη αυτό καταδεικνύει, όπως και η γεννητικότητά τους, η οποία εδώ και είκοσι χρόνια έχει ευθυγραμμιστεί με εκείνη των Γαλλίδων.
Η ρωσική οικογένεια, αντίθετα, είναι κοινοτική, δηλαδή αυταρχική και εξισωτική, με υπεροχή του εξισωτικού χαρακτηριστικού στις σχέσεις μεταξύ αδελφών έναντι του αυταρχικού χαρακτηριστικού στις σχέσεις μεταξύ πατέρα και γιου. Έτσι εξηγείται η ικανότητα της Ρωσίας να πραγματοποιήσει, κατά τον 20ό αιώνα, δύο επαναστάσεις: να ανατρέψει το τσαρικό καθεστώς το 1917 και, στη συνέχεια, το κομμουνιστικό καθεστώς την περίοδο 1989–1991. Η κινεζική οικογένεια είναι επίσης κοινοτική, αλλά χαρακτηρίζεται από την υπεροχή του κάθετου αυταρχικού στοιχείου, γεγονός που εξηγεί την ανθεκτικότητα του. Η κορεατική οικογένεια κορμού (famille souche) δεν είναι εξισωτική και ο κομμουνισμός εκεί έχει καταστεί κληρονομικός.
Μου έρχεται μια ιδέα. Τι θα συνέβαινε αν η ενίσχυση του αυταρχισμού στη Ρωσία, υπό τον κ. Πούτιν, ήταν αποτέλεσμα, όπως και στο Ιράν, της αμερικανικής απειλής;
Το ρωσικό κράτος αναγκάστηκε να προστατευθεί απέναντι στις δυτικές παρεμβάσεις, οι οποίες πραγματοποιούνται, για παράδειγμα, από «μη κυβερνητικές» οργανώσεις που υποστηρίζονται από τη CIA.
Ας οδηγήσουμε αυτή την τρομακτική πολιτική υπόθεση μέχρι τις τελικές της συνέπειες: σε ένα καθεστώς αμερικανικής ηγεμονίας, είναι πιθανό η εθνική κυριαρχία να μπορεί να διαφυλαχθεί μόνο μέσω ενός αυταρχικού πολιτικού συστήματος. Αυτή η υπόθεση σχετικά με τις προϋποθέσεις της εθνικής κυριαρχίας μάς οδηγεί επίσης σε μια κατανόηση της φύσης του δυτικού στρατοπέδου.
Τα πολιτικά του καθεστώτα είναι αναμφίβολα πλουραλιστικά, αλλά θα ήταν εντελώς γελοίο να ορίσουμε αυτόν τον συνασπισμό ως μια συμμαχία κυρίαρχων εθνικών κρατών. Καταρχάς, επειδή η πλειονότητα των χωρών που είναι “σύμμαχοι” των Ηνωμένων Πολιτειών και μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης ασπάζονται ρητά μια ιδεολογία υπέρβασης του έθνους-κράτους, η οποία εγκαταλείπει την έννοια της εθνικής κυριαρχίας. Πρόκειται για ένα εγχείρημα που έχει ήδη προχωρήσει αρκετά. Μια χώρα-μέλος, όπως για παράδειγμα η Γαλλία, από τη στιγμή που ανήκει στη ζώνη του ευρώ και αποδέχεται τον έλεγχο της εμπορικής της πολιτικής από την “Ευρώπη” —η οποία, στην πραγματικότητα, αποτελεί μια ζώνη συγκαλυμμένης γερμανικής κυριαρχίας— δεν διαθέτει πλέον οικονομική κυριαρχία.
Οι προεδρικές εκλογές που πλησιάζουν δεν θα είναι παρά μια κωμωδία, εάν η συμμετοχή στην Ευρωπαϊκή Ένωση εμποδίζει εκ των προτέρων τον πρόεδρο να αναλάβει οποιαδήποτε οικονομική δράση, σε μια περίοδο βιομηχανικής και δημοσιονομικής κατάρρευσης. Η Γαλλία αποτελεί, για τον μελετητή της γεωπολιτικής, τη συναρπαστική περίπτωση ενός κράτους που χάνει την κυριαρχία του, παρά το γεγονός ότι διαθέτει πυρηνικά όπλα.
Ας εξετάσουμε τώρα σχηματικά, αλλά στο σύνολό της, τη Δυτική Ευρώπη. Οι ανώτερες μεσαίες τάξεις, κάτοχοι των πτυχίων της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, έχουν εγκαταλείψει τους παλαιούς θρησκευτικούς και οικονομικούς μηχανισμούς ισότητας και έχουν αποκηρύξει την έννοια της εθνικής κυριαρχίας, μέσα από ένα ενιαίο κίνημα προσχώρησης στην Ευρώπη και στον Ατλαντισμό.
Αυτή η δομή των ευρωπαϊκών κοινωνιών καθορίζει την πολιτική φύση του δυτικού στρατοπέδου και εξηγεί την ιδιαίτερα απροσδόκητη μορφή που λαμβάνει η αποσύνθεσή του, ως αποτέλεσμα της ήττας των Ηνωμένων Πολιτειών απέναντι στη Ρωσία και το Ιράν. Ο πλουραλισμός στο εσωτερικό των πολιτικών συστημάτων της Δύσης αποτελεί μια παραπλανητική πραγματικότητα. Παντού στην Ευρώπη, οι ανώτερες μεσαίες τάξεις, εμποτισμένες με την ιδεολογία των δυτικών αξιών και ελεγχόμενες από το πολιτικό σύστημα, έχουν ως αποστολή να αντιστέκονται στα λαϊκά κόμματα της δεξιάς, τα οποία χαρακτηρίζονται ακροδεξιά ή και φασιστικά.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, ως επικεφαλής του συστήματος, έχουν δύο εναλλακτικές επιλογές για να διατηρήσουν την κυριαρχία τους, ακόμη κι αν η χρηματοδότησή τους από τις ανώτερες κοινωνικές τάξεις δεν επαρκεί πλέον. Δισεκατομμυριούχοι του πετρελαίου, της τεχνολογίας και των χρηματοοικονομικών υπηρεσιών αναλαμβάνουν την ευθύνη να εξασφαλίσουν τη δυνατότητα πραγματικών αλλαγών προσανατολισμού στον γεωπολιτικό τομέα.
Οι διακυμάνσεις του κ. Trump είναι, από αυτή την άποψη, αρκετά εύκολο να εξηγηθούν. Φτάνει στην εξουσία με μια επιθυμία να βγει από τον πόλεμο και προσπαθεί να σταματήσει τον πόλεμο στην Ουκρανία: σαμποτάζ του κ. Zelensky και ταπείνωση των Ευρωπαίων συμμάχων τους, επιθέσεις κατά του Καναδά, της Κούβας κ.λπ. Τον Μάιο του 2025, ωστόσο, η εκλογή του κ. Friedrich Merz, πολεμόφιλου και σφόδρα ρωσόφοβου, δίνει στους στρατηγούς της Ουάσιγκτον την αίσθηση πως με τη βιομηχανική εμπλοκή της Γερμανίας θα μπορούσε να έχει επιτυχία ένας πόλεμος φθοράς (με μικρό κόστος) κατά της Ρωσίας. Θα ακολουθήσουν και άλλες φάσεις […] Υπάρχει στην Ανθρωπολογία μία χαρτογραφική αρχή του συντηρητισμού σε περιφερειακές ζώνες: εάν μία καινοτομία ορίζει ένα κέντρο διάδοσης, οι περιφερειακές ζώνες που παρατηρούνται στον χάρτη και δεν αγγίζονται από την καινοτομία, αντιπροσωπεύουν την αρχαία κατάσταση του συστήματος [: Η φράση αναφέρεται σε μια σημαντική αρχή της ιστορικής ανθρωπολογίας, γνωστή ως «αρχή της συντηρητικότητας των περιφερειακών περιοχών» (principe de conservatisme des zones périphériques). Η βασική ιδέα είναι ότι οι γεωγραφικές περιοχές που βρίσκονται μακριά από το κέντρο μιας πολιτισμικής καινοτομίας τείνουν να διατηρούν παλαιότερες κοινωνικές δομές και παραδόσεις, σημ. του μεταφραστή]. Ο σημερινός πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, με την αμφιταλαντευόμενη επίγνωσή του για την ήττα, αντιπροσωπεύει την καινοτομία. Αυτός είναι το κέντρο. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες αποτελούν την περιφέρεια. Δεν έχουν κατανοήσει την κατάσταση. Καθυστερούν τις εξελίξεις. Θέλουν να συνεχίσουν τον πόλεμο, αλλά ασφαλώς όχι για να προστατεύσουν την Ευρώπη. Εκπροσωπούν το αμερικανικό κόμμα του παρελθόντος, το οποίο εξακολουθεί να βρίσκεται στην εξουσία στις χώρες μας. Αποτελούν έναν αναχρονισμό μέσα σε μια αυτοκρατορία που βρίσκεται σε διαδικασία αποσύνθεσης. Έτσι, οι λαοί της Ευρώπης συνεχίζουν τον πόλεμο στο όνομα της Αμερικής του παρελθόντος».
Πηγή: Emmanuel Todd, La Dislocation de l’ Occident, Le Monde Diplomatique, Novembre 2026.
ΠΗΓΕΣ:
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου