«Η ευσπλαχνία τού Θεού δεν έχει όρια»

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Προς Θεού ό,τι γράφω για τους αντι-κορονοϊστές συνανθρώπους μας και ιδιαίτερα για τους ιερείς, δεν το γράφω κακοπροαίρετα, καλοπροαίρετα το γράφω. Κι εγώ γόνος ιερατικής οικογένειας είμαι. Δεν γεννήθηκα χθες. Όμως, δεν μπορώ να αφήσω ασχολίαστη τη «θεολογική αφασία και βλακεία» που πλουσιοπάροχα και κουτοπόνηρα από κάποιους «πιστούς οπαδούς» μερικών κληρικών πλασάρεται σε συνανθρώπους μας, κυρίως σε απλοϊκά γεροντάκια που, με την παρουσία τους στους ιερούς ναούς, δείχνουν απλά, τίμια και ειλικρινά την πίστη τους. 

Ταπεινοί εκπρόσωποι του Θεού όπως θέλουν να τους λένε, καιρός είναι να κατανοήσουν τα εξής:  ας μη σοβατίζουν τους τοίχους με έναν χριστιανισμό μίσους, κι ας μη λένε στα γεροντάκια ότι τον κορονοϊό τον έστειλε ένας «φονιάς» Θεός, γιατί θέλει να μας τιμωρήσει, μιας και απομακρυνθήκαμε από κοντά του ούτε, βέβαια, ότι ο διάβολος έχει το χέρι του πάνω απ’ το Θεό. Έτσι γίνονται βλάσφημοι και βέβηλοι. Γράφει ο  Οικουμενικός Πατριάρχης μας Βαρθολομαίος Β΄ τους παρακάτω ποιητικούς προσευχητικούς και λυτρωτικούς στίχους: «Ου φιλημά σοι δώσω, καθάπερ ο Ιούδας, / αλλ' ως ο ληστής ομολογώ σοι: / Μνήσθιτί μου, Κύριε, εν τη Βασιλεία σου. // Τίποτα πέρα απ’ την απελπισία του / δεν ξέρουμε για τον Ιούδα. / Η ευσπλαχνία τού Θεού δεν έχει όρια. / Όμως εσύ λευτέρωνέ μας, Κύριε, / απ’ τον Ιούδα που καθένας φέρνει μέσα του / όταν ο πόθος των χρημάτων ή της δύναμης / μας κυριεύει. // Κύριε, θύμιζέ μας, / πως τα σπαθιά που διαπερνούν, οι ράβδοι που συντρίβουν / μπορούν να δώσουν θάνατο μα όχι να νικήσουν. / Πάρα πολύ συχνά οι Εκκλησίες μας / κήρυξαν διωγμό για τους εχθρούς των. / Δώσε τώρα στους χριστιανούς / τη δύναμη της ταπεινής αγάπης». 

Το ποίημα του Οικουμενικού Πατριάρχη από το βιβλίο: OLIVIER CLEMENT. (1997). Η αλήθεια ελευθερώσει ημάς. Συνομιλώντας με τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο Β΄. Αθήνα: Ακρίτας, σσ. 316-317.

Πάσχουσα κι αληθινή αγάπη

«Η ίδια η ζωή κάνει καταφάνερη την αλήθεια για την αγάπη, που είναι συγκεκριμένη και αγωνιστική, στο περιρρέον κλίμα τής ζωής, ενός σώματος, μιας κοινότητας. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι διαβολική ενέργεια σημαίνει ιδίωση, ανέραστη ζωή, διάσπαση, απομόνωση και κόσμο κατά την ιωάννεια σημασία. […] Για τη συγκεκριμένη αγάπη, τη μόνη αληθινή, αποκαλυπτικό είναι ένα μικρό πεζό τού Ντίνου Χριστιανόπουλου. Πρόκειται για τη φημισμένη τραγουδίστρια του ’30, τη ντίβα τού παλαιού λαϊκού τραγουδιού Ρόζα Εσκενάζη. Πετυχημένη τραγουδίστρια με ευτυχισμένη οικογένεια, στοργική και τρυφερή και με μύριες όσες καλοσύνες, στον πόλεμο και την κατοχή κατάντησε ερείπιο με σαλεμένα τα μυαλά της. Την πέταξαν σ’ ένα καλύβι, στην άκρη της Αθήνα. Ένας φορτηγατζής, πρώην χωροφύλακας – τον είχε κάποτε βοηθήσει, ή ήταν ένα κρυφό του ειδύλλιο – την ανακάλυψε και ήθελε να την πάρει μαζί του, στην Κορινθία. Δεν ήθελε ν' αποχωριστεί το βρομερό κοτέτσι της. Κι έτσι μόνος του την υπηρετούσε εκεί και τη ντάντευε, μόνος του έκανε τη λάτρα στο καλύβι της, την τάιζε, την έλουζε, τη χτένιζε, την έβγαζε περίπατο, τριάντα ολόκληρα χρόνια. Κι όταν η Ρόζα πέθανε, τρελή κι αλλοπαρμένη, την πήρε και την έθαψε στην Κορινθία. Κι ο Ντίνος Χριστιανόπουλος καταλήγει: Κερδίζεις την εμπιστοσύνη σου στον άνθρωπο, όταν μαθαίνεις τέτοιες ιστορίες[1]».

ΝΙΚΟΣ ΜΑΤΣΟΥΚΑΣ. (1999). Ο Σατανάς. Θεσσαλονίκη: Πουρναράς, σσ. 170, 171-172. 

[1] ΝΤΙΝΟΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. (1991). Η κάτω βόλτα. Διηγήματα και μικρά πεζά. Θεσσαλονίκη: Διαγώνιος, σσ. 127-128.

«Ο τρόμος της Ιστορίας»

«[…] Με συντομία θα ήταν απαραίτητο να φέρουμε αντιμέτωπους “τον ιστορικό άνθρωπο” (τον μοντέρνο άνθρωπο), ο οποίος συνειδητά και με τη θέλησή του δημιουργεί την ιστορία, με τον άνθρωπο των παραδοσιακών πολιτισμών, ο οποίος, όπως έχουμε δει, είχε αρνητική στάση απέναντί της. Είτε την καταργεί περιοδικά, είτε την υποτιμά, ανακαλύπτοντας συνεχώς μεταϊστορικά πρότυπα και αρχέτυπα γι’ αυτήν, είτε τελικά της αποδίδει μεταϊστορικό νόημα (κυκλική θεωρία, εσχατολογικές σημασίες κ.λπ.), ο άνθρωπος των παραδοσιακών πολιτισμών δεν έδινε καμιάν αξία στο ιστορικό γεγονός καθ’ εαυτό· με άλλα λόγια, δεν το θεωρούσε ως μια ειδική κατηγορία τού ίδιου τού τρόπου τής ύπαρξής του. Όμως για να συγκρίνουμε τους δύο αυτούς τύπους τής ανθρωπότητας, προϋποτίθεται μια ανάλυση όλων των μοντέρνων “ιστορικισμών” και μια τέτοια ανάλυση για να είναι πραγματικά χρήσιμη, θα μας απομακρύνει από το κύριο θέμα αυτής της μελέτης. Παρ’ όλα αυτά είμαστε υποχρεωμένοι να θίξουμε το πρόβλημα του ανθρώπου συνειδητά και με τη θέληση του ιστορικού, γιατί ο μοντέρνος κόσμος στις μέρες μας δεν έχει προσχωρήσει ολοκληρωτικά στον ιστορικισμό. Είμαστε ακόμη μάρτυρες μιας διαμάχης μεταξύ δύο κόσμων: της αρχαϊκής αντίληψης, που θα την ονομάζαμε αρχετυπική και αντιϊστορική, και της μοντέρνας, μετα-εγελιανής αντίληψης, που επιχειρεί να είναι ιστορική. Θα περιοριστούμε στην εξέταση μιας μόνο αλλά σημαντικής πλευράς τού προβλήματος: των λύσεων που προσφέρονται από την ιστορικιστική αντίληψη για να δώσουν τη δυνατότητα στον μοντέρνο άνθρωπο να αντέξει τη διαρκώς πιο ισχυρή πίεση της σύγχρονης ιστορίας». 

ΜΙΡΤΣΕΑ ΕΛΙΑΝΤΕ. (1999). Κόσμος και Ιστορία. Ο Μύθος της Αιώνιας Επιστροφής, μτφρ. Στρατής Ψάλτου. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, σσ. 179-180.

Ο Πατροκοσμάς ο Αιτωλός του +παπα-Γιώργη Μεταλληνού

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Στα 1999, ευρισκόμενος στη Μυτιλήνη κι αρχίζοντας τη διδακτική μου διακονία σε διάφορα σχολεία απομακρυσμένων χωριών του νησιού, ένα από τα περιοδικά που τότε κυκλοφορούσε σ’ αυτήν την Αιολίδα πόλη, μού ζήτησε να βρω δύο προσωπικότητες εγνωσμένου ιστορικού και εκκλησιαστικού κύρους, οι οποίες θα κατέθεταν άρθρο τους για ένα αφιέρωμα που ετοίμαζε για τα 220 χρόνια από την κοίμηση του Πατροκοσμά του Αιτωλού. Το περιοδικό, υπό τον τίτλο Πορεία και εκδότρια την κα Ελένη Γιακαλή, σύζυγο του τέως Δημάρχου Μυτιλήνης Νάσου Γιακαλή, φρόντισε να αφιερώσει κάποιες σελίδες του περιοδικού στον μεγάλο διδάχο του Γένους Κοσμά τον Αιτωλό. Η πρόσκληση που προσωπικά έκαμα προς τον μακαριστό πια +παπα-Γιώργη Μεταλληνό (εκοιμήθη στις 19 Δεκεμβρίου 2019, ο Θεός ας αναπαύει την ψυχή του), να αποστείλει σχετικό άρθρο του είχε το ευχάριστο για εμένα αποτέλεσμα να μου εμπιστευθεί την επιλογή εκτεταμένου αποσπάσματος από το βιβλίο του Παράδοση και Αλλοτρίωση, βιβλίο ορόσημο για τις σπουδές γύρω από πρόσωπα και γεγονότα του Ελληνισμού των τεσσάρων τελευταίων αιώνων. Παραθέτω μικρό ενδεικτικό απόσπασμα που αναφέρεται στον οραματισμό του Πατροκοσμά για το δούλο Γένος.

«Αληθινή πίστη (Ορθοδοξία), γνήσια παιδεία (ελληνορθόδοξη), αυθεντική κοινωνικότητα (κοινοβιακό ιδεώδες) είναι το τριαδικό ιδανικό τού αγίου Κοσμά, που θέλει για θεμέλιο της ενότητας του Γένους. Εδώ όμως αναδύεται δικαιολογημένα το ερώτημα: Ποιος ήταν ο απώτερος οραματισμός του; Σε τι απέβλεπε ο αγώνας του; Δεν είναι δύσκολο να απαντήσουμε, γιατί το διατρανώνει ο ίδιος στο κήρυγμά του. 

»Ο άγιος Κοσμάς απέβλεπε σε μια Πατρίδα “κατοικία του Θεού, κατοικία των αγγέλλων”. Ο αγώνας του αποσκοπούσε στη χριστοποίηση της ελληνικής κοινωνίας, στην εκκλησιαστικοποίηση, δηλαδή στην ενχρίστωσή της. Τούτο όμως θα ήταν δυνατόν μόνο με την ορθοδοξοποίηση του Έθνους. Με τον αναβαπτισμό του στην ορθόδοξη παράδοσή του. Σήμερα, οι συμβιβασμένες και εκκοσμικευμένες συνειδήσεις μας θα τον αποκαλούσαν ουτοπιστή. Ήταν όμως τόσο ουτοπιστής, όσο ο Κύριος ή οι Απόστολοι Του. Δεν είναι όμως ουτοπισμός αυτό που τον συνέχει, αλλά πνευματοκρατικός ρεαλισμός. Έθεσε τα θεμέλια της νεώτερης ελληνικής κοινωνίας και έγινε ο πρωταγωνιστής για τη δημιουργία τού νεώτερου ελληνικού ήθους, για την αναγέννηση του Ελληνισμού, όχι μόνο φυλετικά νοουμένου», (βλ. +Πρωτοπρ. Γ. Δ. ΜΕΤΑΛΛΗΝΟΣ. (1986). «Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός. Απόστολος της ενότητας του Γένους», στο: Παράδοση και αλλοτρίωση. Αθήνα: Δόμος, σ. 107).

Στο σημείο αυτό εγείρονται τα εξής δύο καίρια ερωτήματα: Πρώτον, στο σημερινό ελλαδικό κρατίδιο, είναι άραγε αναγκαία μια ανασύστασή του, που να τείνει στον επαναπροσδιορισμό της ιστορικής κληρονομιάς, που να έχει ως βάση τον οραματισμό του Πατροκοσμά του Αιτωλού για ελληνορθόδοξα γράμματα; Και δεύτερον, υπό τη σημερινή πλήρως εκκοσμικευμένη νοοτροπία του λαού μας, είναι πράγματι ουτοπικό και φαντασιακό το όραμα του Πατροκοσμά για μια χριστιανική Ρωμηοσύνη; 

Την απάντηση σ’ αυτά τα δύο ερωτήματα, οφείλουμε κάποτε να αναζητήσουμε στην προσωπική (ως δάσκαλοι) του καθενός μας αυτοσυνειδησία, για να ξαναβρούμε τη χαμένη ταυτότητά μας, για να ξανασταθούμε μια μέρα πάλι στα πόδια μας. 

Αγίου Κοσμά του Αιτωλού σύντομες βιογραφίες από δύο λογίους της εποχής του, τον Καισάριο Δαπόντε και τον Σέργο Μακραίο

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Σήμερα 24 Αυγούστου μνημονεύομε Άγιο Κοσμά τον Αιτωλό, τον Ισαπόστολο. «Νέο Πρόδρομο» τον χαρακτηρίζει ο κορυφαίος ιστορικός Απόστολος Ε. Βακαλόπουλος, στον τέταρτο τόμο της Ιστορίας του Νέου Ελληνισμού (Θεσσαλονίκη 1973), που στα δύσκολα χρόνια της σκλαβιάς του Ελληνισμού στον Ασιάτη δυνάστη (18ος αιώνας), περπάτησε ακόμη και τις πιο απόμερες γωνιές της πατρίδας μας, κυρίως στη Δυτική Ελλάδα και με το απλό κήρυγμά του εισέδυσε στα μύχια της ψυχής κάθε απλού υπόδουλου Έλληνα, ενθουσιάζοντάς τον και συγκινώντας τον βαθύτατα, ούτως ώστε να πετύχει ο αγώνας για διαφωτισμό και απελευθέρωση του Γένους από τους Τούρκους. Οι Διδαχές του, διακόσια σαράντα ένα χρόνια από το θάνατό του (24 Αυγούστου 1779), εξακολουθούν να είναι όχι μόνο επίκαιρες αλλά κι ένα επαναστατικό και καινοτόμο μάθημα Ιστορίας και Θρησκευτικών για τα σημερινά σχολιαρόπαιδα: πρόκειται για σημάδια αντίστασης στην με ραγδαίους ρυθμούς αλλοτρίωση που βιώνουν τα ίδια, οι οικογένειές τους και οι δάσκαλοί τους. 

Οι παρακάτω μικρές βιογραφίες γράφτηκαν από τον Καισάριο Δαπόντε (Σκόπελος 1714 - Μονή Ξηροποτάμου· Άγιον Όρος 1784), σημαντικό Έλληνα ποιητή και χρονογράφο του 18ου αιώνα και από τον Σέργιο Μακραίο (Φουρνά Αγράφων 1734/1740 – Κωνσταντινούπολη 1819) διδάσκαλο - σχολάρχη της Μεγάλης του Γένους Σχολής, συγγραφέα διδακτικών και εκκλησιαστικών έργων. Παρότι και στις δύο υπάρχουν δύο λαθάκια – ο Δαπόντες γράφει ότι ο Άγιος Κοσμάς αποκεφαλίστηκε ενώ απαγχονίστηκε, τον χαρακτηρίζει όμως άγιο, και ο Μακραίος ως ημερομηνία θανάτου του γράφει την 25η Αυγούστου 1779 αντί την 24η – νομίζω πως ως μαρτυρίες καταδεικνύουν πόσο σημαντική ήταν η προσωπικότητα και η δράση του Πατροκοσμά.

Η συνέχεια εδώ: Nulla Dies Sine Linea

Καλέ μου παπά... «ο Θεός αγάπη εστί»

«Χρειάζεται πολύ να προσέξουμε μήπως αυτό που ονομάζουμε το φονικό του Θεού δεν είναι παρά μοναχά το φονικό του ανθρώπου. (Και μάλιστα με τα ίδια μας τα χέρια)».

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (2009). Collectanea. Αθήνα: Δόμος, σ. 76 [152].

Για τον «Χαμένο Παράδεισο»

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Ο πρωινός καφές στον ιστορικό Κήπο της Μυτιλήνης είχε την έκπληξή του! Γνωστός συντοπίτης, με τον οποίον κάθε φορά που συναντιόμαστε λέμε καλημέρα, βλέποντας μετανάστες και πρόσφυγες από την αφρικανική ήπειρο να περπατούν στην αγορά της Μυτιλήνης, άρχισε να «ψέλνει» τον γνωστό «εξάψαλμο», κατά πάντων: «προδότες όλοι όσοι υποδέχονται πρόσφυγες και μετανάστες - η πατρίδα και η θρησκεία μας κινδυνεύει» Φευ! Προσπάθησα να καθησυχάσω την αγωνία του, εις μάτην όμως. Για τον αγαπητό γνωστό –συχνά τον βλέπω και σε στασίδι της Εκκλησίας να προσεύχεται– η σημερινή παγκόσμια μετακίνηση πληθυσμών, που δημιουργεί το γνωστό μεταναστευτικό φαινόμενο είναι αποτέλεσμα συνωμοσίας κατά της Ελλάδας και της Ορθόδοξης χριστιανικής πίστης. Φευ! Μια ακόμη προσπάθεια που έκαμα να κατευνάσω την μήνι του, λέγοντάς του πως δεν είναι δυνατόν όσα συμβαίνουν να είναι συνωμοσία, κι αυτή κατέληξε στο κενό. Φεύγοντας ο γνωστός συντοπίτης θυμήθηκα όσα για τον «χαμένο παράδεισο» γράφει ο καταξιωμένος φιλόσοφος και συγγραφέας George Steiner στο βιβλίο του Νοσταλγία του απολύτου. Στο απόσπασμα που ακολουθεί, νομίζω, πως με σαφή τρόπο ο Steiner, επικαλούμενος τη σκέψη του κορυφαίου Γάλλου ανθρωπολόγου Claude Levi-Strauss, καταγράφει το βαρύ τίμημα που  σήμερα πληρώνει η Δύση έναντι πολλών λαών της αφρικανικής ηπείρου, κι όχι μόνο: «Όταν συνάντησε αυτά τα αμυδρά απομεινάρια της Εδέμ, ο δυτικός άνθρωπος ανέλαβε να τα καταστρέψει. Σφαγίασε αναρίθμητους αθώους πληθυσμούς. Ισοπέδωσε τα δάση, έκαψε τις σαβάνες. Στη συνέχεια έστρεψε την καταστροφική μανία του στα ζωικά είδη. Το ένα μετά το άλλο κυνηγήθηκαν ανελέητα μέχρι να εξαφανιστούν ή να οδηγηθούν στην τεχνητή επιβίωση στους ζωολογικούς κήπους. Αυτή η καταστροφή συχνά υπήρξε σκόπιμη, ήταν άμεσο αποτέλεσμα των στρατιωτικών κατακτήσεων, της οικονομικής εκμετάλλευσης, της επιβολής ενιαίων τεχνολογιών στη ζωή των ιθαγενών. Εκατομμύρια άνθρωποι χάθηκαν ή απώλεσαν την εθνική τους κληρονομιά και ταυτότητα. Ορισμένοι παρατηρητές μιλούν για είκοσι εκατομμύρια θύματα μόνο στο Κονγκό από την αρχή της βελγικής ηγεμονίας. Γλώσσες, που η καθεμιά τους κωδικοποιούσε μια μοναδική θεώρηση του κόσμου, εξαφανίστηκαν κάτω από τον οδοστρωτήρα της λήθης. Ο ερωδιός και η φάλαινα κυνηγήθηκαν σχεδόν μέχρις εξαλείψεως. Πολλές φορές, άλλωστε, η καταστροφή επήλθε από λάθος ή ακόμα και από φιλανθρωπία. Τα δώρα που έφερε ο λευκός άνθρωπος – φάρμακα, υλικά, δώρα θεσμικά – αποδείχθηκαν μοιραία για τους αποδέκτες. Είτε ήρθε για να κατακτήσει είτε για να προσηλυτίσει, να εκμεταλευτεί ή να παράσχει ιατρική φροντίδα, ο δυτικός άνθρωπος έφερε τον όλεθρο. Κυριευμένοι, θα λέγαμε, από ένα είδος αρχέτυπης λύσσας εξαιτίας του αποκλεισμού μας από τον Κήπος του Παραδείσου, κυριευμένοι από κάποια βασανιστική ανάμνηση εκείνης της ατίμωσης, σκαλίσαμε παντού τη γη αναζητώντας ίχνη της Εδέμ και, όπου τα βρήκαμε, τα ξεπαστρέψαμε».

GEORGE STEINER. (2007). Νοσταλγία του απολύτου, μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου. Αθήνα: Άγρα, σσ. 61-62.