Ο τραγέλαφος των δικαστικών αποφάσεων για το μάθημα των Θρησκευτικών (μτΘ)

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Η παρακάτω «είδηση» κυκλοφορεί σε αρκετές ιστοσελίδες και blog: «Kλήθηκαν στην αστυνομία οι διευθυντές τριών Γυμνασίων της Νάουσας να καταθέσουν αν μετά την απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣΤΕ) διδάσκονταν στο σχολείο τους ο Φάκελος Θρησκευτικών "Γαβρόγλου"» (βλ. εδώ). Δυστυχώς, κι αυτό το γράφω με πικρία, σε τέτοιες κωμικοτραγικές καταστάσεις οδήγησαν και συνεχίζουν να οδηγούν το μάθημά μας κάποιοι αρτηριοσκληρωτικοί εκκλησιαστικοί - θεολογικοί κύκλοι. Αν στο άμεσο μέλλον δούμε τα Θρησκευτικά να φιγουράρουν στα επιλεγόμενα μαθήματα, ή στη χειρότερη περίπτωση εξοβελιστούν κι αυτά από το Ωρολόγιο Πρόγραμμα της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, ας μη μας κακοφανεί. Ενώ οι υπαίτιοι θα 'χουν πάρουν τη συνταξούλα τους, δεν θα πάψουν να κοκορεύονται πως κάποτε πάλεψαν κι αγωνίστηκαν για τη διάσωση του "Ορθόδοξου" χαρακτήρα του μαθήματός μας - τρομάρα να τους 'ρθει - και, βέβαια, κάποιοι δήθεν προοδευτικοί κομματάνθρωποι (μπλε, πράσινοι, πορτοκαλί, κόκκινοι) δεν θα έχουν πρόβλημα να αναμασούν αυτό που, παλαιότερα, υποστήριζε ο πολύς πανεπιστημιακός καθηγητής Κοινωνιολογίας στο ΕΚΠΑ κ. Κωνσταντίνος Τσουκαλάς: «απομένει, βέβαια, το τεράστιο επί της ουσίας πρόβλημα της ενδεχόμενης αποκατάστασης των θεολόγων, διορισμένων, αδιόριστων ή σε λίστα αναμονής. Αυτή όμως είναι η μοίρα πολλών επαγγελμάτων που παύουν να αντιστοιχούν στις θεσμικές, κοινωνικές και τεχνολογικές εξελίξεις. Οι καθηγητές θεολόγοι θα κινδυνεύουν ίσως πράγματι να ακολουθήσουν τη μοίρα των σαγματοποιών, των ελληνοραπτών και των αείμνηστων λεμβούχων»· αυτά εγράφησαν στην εφ. ΤΟ ΒΗΜΑ, εν έτει 1995 (25 Ιουνίου), με αφορμή την Απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣτΕ 3356/95). Με γλαφυρό τρόπο τη σχολιάζει ο μακαρίτης Αθανάσιος Θ. Νίκας, σύμβουλος τότε στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, (το παράθεμα από το βιβλίο του: Κατά καιρούς. Άρθρα και μελέτες εκπαιδευτικού περιεχομένου, Αθήνα 1996, σσ.100-101). Δυστυχώς!

Ανάβαση στον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη

«Η διαπίστωση αυτή, ότι δηλαδή η Ορθόδοξη ανάγνωση του Παπαδιαμάντη εγκαινιάζεται το 1961, ξαφνιάζει. Μα καλά, απορείς, δεν είχαν πάρει είδηση μέχρι τότε ότι ο μεγάλος πεζογράφος μας είναι “τέκνο γνήσιον της Ορθοδόξου Εκκλησίας” (5.165) και δεν βρέθηκε κανείς να τον ερμηνεύσει ή να τον διεκδικήσει ως εκφραστή της, όταν μάλιστα οι δεσμοί της ελληνικής κοινωνίας με την Ορθόδοξη Εκκλησία ήταν στενοί, και πάντως στενότεροι από ό,τι κατά τη δεκαετία του ’60; Όσο πάντως απορίας άξιο αι αν είναι, έτσι έχουν, φαίνεται, τα πράγματα, αν κρίνω από το υποκεφάλαιο “Θρησκεία και διανόηση” (σ. 431-445) της διατριβής της Σοφίας Μπόρα. Ούτε οι χριστιανοί δεν διεκδικούν μέχρι τότε τον Παπαδιαμάντη ως κορυφαίο εκφραστή της πίστης τους. Ο χριστιανισμός και η θρησκευτικότητά του αποτελούν βεβαίως εξαρχής θέματα προς συζήτηση, τα ερωτήματα όμως που απασχολούν είναι άλλα, όπως, αίφνης, πόση δόση παγανισμού έχει ο χριστιανισμός του, πόσο θεολογικό βάθος και μεταφυσική αγωνία έχει η πίστη του ή μήπως εξαντλείται στα λατρευτικά έθιμα και στην τήρηση των λειτουργικών τύπων. Κανείς πάντως από τους σοβαρούς κριτικούς δεν σκέφτηκε ή δεν ενδιαφέρθηκε ποτέ να προβάλει τον Παπαδιαμάντη ως πνευματικό οδηγό για μια Ορθόδοξη ζωή. Αυτό πράγματι θα το προτείνει ο Λορεντζάτος με εκείνο το μαχητικό κείμενο του 1961».

ΣΤΑΥΡΟΣ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗΣ. (2011). «Επίμετρο», στο: Ο Παπαδιαμάντης του Ζήσιμου Λορεντζάτου. Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος, (επιμ). Αθήνα: Ίκαρος, σ. 117.

Υπερρεαλισμός: «Και έτσι, ένα νέος κόσμος ανοίχθηκε μπροστά μου, σαν ξαφνικό λουλούδισμα θαυμάτων αναξάντλητων»

«Και ιδού που μια φράσις γίνεται κορβέτα και με ούριον άνεμον αρμενίζει, καθώς νεφέλη που την προωθεί μαϊστράλι ή τραμουντάνα. Μια ανταύγεια ηχεί, μια σταγόνα πλημμυρίζει και μια φωνή ανθεί. Ένα παιδί στέκει ορθό σε ξέφωτο άλσους σιωπηλού και ακαριαίως μεγαλώνει μπροστά σε μια γυναίκα. Ένα φουστάνι γίνεται σέλας φωτεινό. Μια φωτογραφία ζει, έχει ολόκληρη δική της δράσι, συνυφασμένη με την ζωή του θεατή, όπως ένα φλουρί, ένα κρύσταλλο, ή ένα γάντι. Ιδού και μια εφημερίς, που γίνεται δάσος μυροβόλον, ή και υψίπεδον με χιονοσκεπείς κορδιλιέρες. Η ποίησις μεταγγίζεται σε ζωή και η ζωή στην ποίησι. Η συμμετοχή σας σε οιονδήποτε φαινόμενον ή γεγονός, δεν αποκλείεται πια καθόλου. Ένα συναίσθημα, μια παρόρμησις, μια λέξις, μπορούν να γίνουν χειροπιαστές οντότητες, στιλπνά αντικείμενα με ζωή παλλόμενη και μορφή δική του». 

ΑΝΔΡΕΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ. (1991). «Αμούρ – Αμούρ», στο: Γραπτά ή προσωπική μυθολογία (1936-1946). Αθήνα: Άγρα, σ. 13.

Τα πρώτα χρόνια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας

«Το ανά χείρα βιβλίο δεν φιλοδοξεί να αποτελέσει μια λεπτομερή ιστορική καταγραφή της περιόδου 324-451, αλλά να περιγράψει την ανάδυση του μεσαιωνικού Ανατολικού Ρωμαϊκού Κράτους. Για να το εκφράσουμε διαφορικά, επιδίωξή μας είναι δείξουμε πως και γιατί το Ανατολικό Ρωμαϊκό Κράτος αναγεννήθηκε, ώστε να αποτελέσει σιγά – σιγά αυτό που σήμερα ονομάζουμε ως Βυζάντιο.

Πρόκειται για μια συναρπαστική περίοδο της ευρωπαϊκής ιστορίας, η οποία μόλις απέβαλε το στίγμα της “παρακμής” και της “πτώσης” αποκάλυψε τον πλούτο και το βάθος της. Τα τελευταία χρόνια μάλιστα η σχετική έρευνα έχει προχωρήσει πολύ και διερευνώνται πεδία που παλαιότερα είχαν παραμεληθεί, όπως ο καθημερινός βίος ή η ιστορία της σεξουαλικότητας. Κι ακόμα, οι πηγές ξαναδιαβάζονται, νέες παράμετροι συνεκτιμούνται και τα γεγονότα φωτίζονται απρόσμενα και δημιουργικά από διάφορες γωνίες.

Οι καινούργιες αυτές θεωρήσεις βρήκαν τη θέση τους και σε αυτό το βιβλίο, με συνέπεια η εικόνα του πρώιμου Βυζαντίου και των πρωταγωνιστών του να εμφανίζεται συχνά διαφορετική από την παραδοσιακή. Δεν περιοριστήκαμε όμως στη μελέτη και τη χρήση της σύγχρονης βιβλιογραφίας. Η συγγραφή του βιβλίου αποτέλεσε την αφορμή για να διαβάσουμε ή να ξαναδιαβάσουμε τις πηγές κι ο αναγνώστης θα βρει συχνά αναφορές, σκέψεις ή και αμφισβητήσεις που τις αφορούν. Τα κείμενα αυτά είναι πλούσια όχι μόνο σε πληροφορίες, αλλά και σε ιδέες κι αισθήματα, περιέχουν τους φόβους και τις αγωνίες, τις ελπίδες και τις προσδοκίες των συγγραφέων και του κόσμου τους, δίνοντάς μας πιο ολιστικά την εικόνα μιας εποχή που, χωρίς ίσως να το έχει συνειδητοποιήσει η ίδια, στάθηκε το μεταίχμιο και η ανατολή ενός νέου κόσμου». 

ΦΩΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ. (2020). Βυζάντιο (324-451). Η ανάδυση μιας νέας αυτοκρατορίας. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της ΕΣΤΙΑΣ, σσ. 12-13.

Από το οκταμερές όργανον του Ανδρέα Εμπειρίκου

ΑΝΔΡΕΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ. (2000). «Ευφράτης», στο: Οκτάνα. Αθήνα: Ίκαρος, σ. 8.

Σεροτονίνη: προφητικό μυθιστόρημα

«Ο Θεός ασχολείται μαζί μας στην πραγματικότητα, μας σκέφτεται κάθε ώρα και στιγμή, και μας δίνει οδηγίες εξαιρετικά ακριβείς, μερικές φορές. Αυτά τα ξεσπάσματα αγάπης που φουσκώνουν στα στήθη μας μέχρι που μας κόβουν την ανάσα, αυτές οι στιγμές φώτισης, αυτές οι στιγμές έκστασης, οι ανεξήγητες βάσει της βιολογικής μας φύσης ως απλών πρωτευόντων, είναι εξόχως πρόδηλα σημάδια.

»Και καταλαβαίνω σήμερα, την οπτική του Χριστού, την επανειλημμένη δυσαρέσκειά του μπροστά στη σκληρότητα των καρδιών: έχουν όλα τα σημάδια και δεν τα λαμβάνουν υπόψη. Πρέπει στ’ αλήθεια να δώσω τη ζωή μου κι από πάνω γι’ αυτούς τους βρομιάρηδες; Πρέπει στ’ αλήθεια να γίνω τόσο ξεκάθαρος;

»Φαίνεται πως ναι».

ΜΙΣΕΛ ΟΥΕΛΜΠΕΚ. (2019). Σεροτονίνη, μτφρ. Γιώργος Καράμπελας. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», σ. 316.

Το αντίδοτο στις φυλετικές διακρίσεις είναι η αποδοχή του βασικού δικαιώματος για ζωή, για τον καθένα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ, αρ.φ. 1058 [1370], (Πέμπτη 11 Ιουνίου 2020) σ. 11.

Το βιβλίο αυτό δεν δίνει μια βιογραφία του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ. Εστιάζει σε μια ιδιαίτερη διάστασή του, καίρια αλλά αγνοημένη από πολλούς. Εστιάζει στο οικουμενικό όραμά του, στην πολιτική θεολογία του για την πανανθρώπινη απελευθέρωση.

Εξίσου συχνά αγνοείται ότι όσα έκανε ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ τα έκανε εξαιτίας της χριστιανικής του πίστης, και όχι πλάι στην πίστη του ή παρά την πίστη του. Αυτή η πίστη ο ίδιος ζητούσε να είναι ένας αποφασιστικός παράγοντας στην ανθρώπινη ιστορία· σαν ένας θερμοστάτης, ο οποίος δεν αποτυπώνει παθητικά το γίγνεσθαι (όπως κάνουν τα θερμόμετρα), αλλά το διαμορφώνει.

Το βιβλίο ανιχνεύει, επίσης, τη μήτρα της κατάστασης με την οποία αναμετρήθηκε ο Κινγκ: Τη θεολογική σύγκρουση που έλαβε χώρα στις Ηνωμένες Πολιτείες τον 19ον αιώνα μεταξύ υποστηρικτών και πολέμιων της δουλείας. Και στο ζήτημα αυτό συνήθως αγνοείται πόσο καταλυτική υπήρξε η θρησκευτική παράμετρος, τόσο στις αντιπαραθέσεις για τη δουλεία, όσο και στα απελευθερωτικά κινήματα των μαύρων.

Σήμερα η αναθάρρηση των δυνάμεων του μίσους, της απανθρωπιάς και του αποκλεισμού ρίχνει ασήκωτη τη σκιά και τη βία τους στη ζωή μας. Και κάνει ακόμα πιο αναγκαία τη σπουδή της οικουμενικότητας, ακόμα μεγαλύτερη τη δίψα για πανανθρώπινη απελευθέρωση· [από το οπισθόφυλλο του βιβλίου].

ΘΑΝΑΣΗΣ Ν. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ. (2019). Βασιλιάς και θερμοστάτης. Το οικουμενικό όραμα του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, η πανουργία της δουλείας κι ένας θεολογικός εμφύλιος. Αθήνα: manifesto.