Μια Εκκλησία που κατασκευάζει αθέους!

Γράφει ο πρωτοπρ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΘΕΡΜΟΣ· Ψυχίατρος Παιδιών και Εφήβων / Πρώην Καθηγητής της Ανώτατης Εκκλησιαστικής Ακαδημίας Αθηνών.

Hieronymus Bosch, Ship of Fools, circa 1490-1500.

«Ο Χριστιανισμός είχε έλθει στον κόσμο ως αλήθεια… [Τώρα] ο χριστιανισμός έχει καταντήσει τρομερό ψέμα… τόσο συνηθισμένο που χιλιάδες επί χιλιάδων χάνονται μέσα του… Ο καθένας λέει ότι είναι χριστιανός και εξαπατάει εαυτόν και πλησίον… Κανένας δεν το θεωρεί κακό». Σέρεν Κίρκεγκαρντ, «Ημερολόγιο 1854», στο: Ο κατάσκοπος του Θεού, Ανθολόγηση - Μετάφραση Κώστα Νησιώτη. Κέδρος. Αθήνα: 2018, σσ. 327-328.

Εδώ και πολλά χρόνια υποστηρίζω πως η Εκκλησία της Ελλάδος χρειάζεται να διενεργήσει σειρά ερευνών ώστε να ανιχνεύσει την ποιότητα της θρησκευτικότητας της ελληνικής κοινωνίας, την ανταπόκρισή της στα εκκλησιαστικά μηνύματα, τις αιτίες για τις οποίες πολλοί παραμένουν μακριά, την αμφιθυμία, τις προκαταλήψεις, την εχθρότητα κ.ά. Κάνοντας αυτό θα διαμόρφωνε μια χαρτογράφηση του εδάφους ώστε: α) να αντιληφθή πώς προσλαμβάνονται τα μηνύματά της και η εγκόσμια παρουσία της από την κοινωνία, β) να πληροφορηθή ποιες είναι οι εντυπώσεις και οι εμπειρίες των Ελλήνων από τους κληρικούς και τα άλλα στελέχη της, γ) να χαράξει στρατηγική για το πώς θα πορευθή στον εικοστό πρώτο αιώνα, τι αλλαγές θα πρέπει να κάνει κ.τ.λ. Φυσικά, δεν διαφαίνεται καμία τέτοια πρόθεση στον ορίζοντα.

Αυτό που η Εκκλησία μας αρνείται να κάνει το έπραξε (κατά ένα μικρό μέρος) ένας κοινωνιολόγος, ο οποίος δημοσίευσε τα αποτελέσματα της έρευνάς του σχετικά με την αθεΐα. Διαβάζοντας το βιβλίο του Αλέξανδρου Σακελλαρίου, Η αθεΐα στην ελληνική κοινωνία εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 2022) υπέστην μια επώδυνη εμπειρία. Όχι έκπληξη, δεδομένου ότι από καιρό είχα βεβαιωθή, και είχα γράψει, για όσα το βιβλίο αποκαλύπτει: μαγική και τυπολατρική θρησκευτικότητα, καταπίεση, ανικανότητα διαλόγου, απώλεια επαφής με την εποχή, κληρικαλισμό, αντιεκκλησιαστικό μένος κ.ά. Η οδύνη οφείλεται στην τεκμηριωμένη επιβεβαίωση μιας εκτεταμένης εκκλησιαστικής αποτυχίας, από πρόσωπα που κυκλοφορούν ανάμεσά μας, τη στιγμή που οι Χριστιανοί ζουν σε ένα παράλληλο σύμπαν.

Στο κείμενο αυτό θα μοιραστώ μαζί σας αποσπάσματα του βιβλίου από συνεντεύξεις με άτομα τα οποία δηλώνουν άθεοι, σχολιάζοντάς τα.

Ξεκινούμε με το προφίλ οικογενειών οι οποίες βίωναν έναν Χριστιανισμό χωρίς νόημα:

• Πηγαίναμε κλασικά πέντε λεπτά πριν την Ανάσταση, νηστεία ποτέ, Χριστούγεννα ποτέ. Για τη θρησκεία δεν υπήρχαν συζητήσεις, για την πολιτική υπήρχαν.
• Ήμασταν νορμάλ οικογένεια, μας μεγάλωσαν ο θεούλης, ο Χριστούλης, Εκκλησία Πάσχα, Χριστούγεννα, ένα σταυρό το μεσημέρι στο φαγητό, όχι προσευχές, τυπική οικογένεια, όχι υπερβολικά ζεστή, όχι αδιάφορη. Υπήρχε αμφισβήτηση μόνο απ’ τη μεριά του παππού μου και μόνο για το ιερατείο, αλλά πήγαινε στην εκκλησία κάθε Κυριακή.
• Πηγαίναμε Εκκλησία, μου έλεγε η μητέρα μου μη φας αύριο γιατί είναι η τάδε γιορτή. Πηγαίναμε και Κυριακές, εγώ κάθε δεύτερη, νήστευα, κοινωνούσα, εξομολογούμουν κιόλας.
• Η γιαγιά από τη μεριά του πατέρα μου νήστευε συνέχεια. Πήγαινα στην Εκκλησία αλλά δεν με έκφραζε, δεν με έπειθε. Το έβρισκα τελείως ανούσιο.

Ο πολιτισμικός αυτός τύπος Χριστιανισμού συνεχίζεται ακάθεκτος. Οι μεγαλύτεροι συγγενείς τηρούν κάποια επιφανειακά, αλλά χωρίς βαθύτερο νόημα, και φυσικά χωρίς ικανότητα να εξηγήσουν. Όποιος μεγαλώνει σε τέτοια οικογένεια και αρνείται να είναι υποκριτής, ή να μιμείται συνήθειες που δεν του κάνουν νόημα, αποχωρεί.

Υπάρχουν επίσης εκείνοι που θυμούνται ότι εκτέθηκαν σε αποκρουστικό Χριστιανισμό. Δεν επρόκειτο για επιφανειακότητα, αλλά ουσιαστικά για μια αντιχριστιανική πίστη η οποία (ως τρομοκρατημένη) τρομοκρατούσε:

• Είμαι πιο ηθικός από έναν χριστιανό. Δεν θα έκανα το καλό για να έχω ανταμοιβή. Πιο ηθικό μου φαίνεται να κάνεις το καλό χωρίς να περιμένεις ανταλλάγματα.
• Δεν είχαμε ότι πρέπει να προσευχηθώ ντε και καλά. Κοινωνούσα, έκανα νηστεία. Είχαμε πολλές συζητήσεις για το τι είναι το θείο, το μεταφυσικό. Η θεματολογία ήταν περισσότερο εκφοβισμός, αν δεν κάνεις αυτό υπάρχει ο διάολος, η δαιμονοποίηση.
• Στην Δ’ Δημοτικού βρέθηκε μια υπερορθόδοξη δασκάλα η οποία είπε στην τάξη ανοιχτά ότι δεν πρέπει να κάνουν παρέα την αδερφή μου επειδή δεν είχε βαφτιστεί και άρα δεν είναι καλό παιδί.
• Η νονά μου είναι υπέρμαχος της θρησκείας, νηστεύει, ξέρει απ’ έξω χωρία κ.τ.λ. Μου λέει: «γιατί δεν πας εκκλησία; Αν δεν πας στην εκκλησία σε απόσταση δύο Κυριακών μπαίνει ο σατανάς μέσα σου».
• Κάποιος γνωστός έλεγε στη γυναίκα του να μη μιλάει όταν είναι παρών ο άντρας της γιατί το λέει ο Θεός στην Καινή Διαθήκη, που είναι και λάθος, και όλοι τριγύρω οι συγγενείς μου συμφώνησαν.
• Οι δικοί μου ήταν αριστερής ιδεολογίας και απεχθάνονταν τους παπάδες. Υπήρχε πολύ έντονη η λατρεία της Παναγίας στην οικογένειά μου. Εκκλησία πηγαίναμε μόνο το Πάσχα. Η γιαγιά μου είχε πολύ το τάμα, ένα για τη γέννησή μου και τρία για την υγεία μου. Τάμα να φοράω όλη τη Μεγάλη Εβδομάδα μαύρα μέχρι να γίνω 16. Υπήρχαν μεταφυσικές αντιλήψεις για πνεύματα, όνειρα.

Μια άλλη ομάδα αθέων δηλώνει ότι παλιά είχε συστηματικότερη επαφή με την Εκκλησία: πίστευε πολύ, διάβαζε, πήγαινε σε κατηχητικά και ομάδες κ.τ.λ. Ένας, μάλιστα, υπήρξε και στέλεχος!

• Πήγαινα κατηχητικό επειδή πήγαιναν οι φίλοι μου, περίπου 5-8 ετών. Είχαμε χορωδία, μας έλεγαν κάποια πράγματα, εκδρομές, δεν υπήρχε κάποια πίεση. Η εκκλησία δεν με συγκινούσε, δεν καταλάβαινα καν γιατί πήγαινα.
• Πίστευα πάρα πολύ σε σημείο που τσακωνόμουν με άλλους ανθρώπους. Ενώ ήμουν μεταλάς τσακωνόμουν με άλλον μεταλά και του έλεγα, ρε μαλάκα, δεν κάνεις κάτι καλά και θα πας στην κόλαση…
• Οι γονείς μου ήταν ένθερμοι χριστιανοί με την καλή έννοια. Προσπαθούσαν να βιώσουν τον Χριστιανισμό. Θεωρούσαν τη θρησκεία πλούτο στη ζωή τους, όχι φανατικοί. Πήγαινα και στις χριστιανικές ομάδες, ήμουν κυκλάρχης στις χριστιανικές οργανώσεις.
• Μια συγγενής της γιαγιάς μου με είχε γράψει σε ένα περιοδικό, το διάβαζα όλο. Επίδραση είχα και από μια καθηγήτρια, πήγα σε ορισμένες χριστιανικές ομάδες για δύο χρόνια.
• Οκτώ ετών δεν εύρισκα το νόημα, ήταν στη διάρκεια του κατηχητικού. Σκεφτόμουν ότι κοροϊδεύω να πηγαίνω.

Τι συμβαίνει εδώ; Πώς γίνεται; Δεν έχουμε καθόλου μελετήσει το φαινόμενο της απο-μεταστροφής (deconversion). Και δεν είναι μόνο ότι συμβαίνει, έχουμε και το πρόσθετο πρόβλημα ότι κανείς από τους κληρικούς και γονείς και κατηχητές δεν αντιλήφθηκε την, όπως αποδεικνύεται, αναξιόπιστη και εύθραυστη θρησκευτικότητα του παιδιού/εφήβου.

Δεν λείπουν και εκείνοι που είχαν συγγενείς κληρικούς!

• Ο θείος της μητέρας μου ήταν ο παπάς του χωριού, αλλά δεν ήταν πολύ θρησκευόμενη. Ο πατέρας μου πιο πολύ πολιτισμικά.. σαν παιδί θυμάμαι ότι νηστεύαμε όλη τη Μεγάλη Εβδομάδα όπου δεν τρώγαμε ούτε σοκολάτα υγείας.
• Η αδελφή της μαμάς μου καλόγρια, ο ξάδελφος της μαμάς μου ιερέας. Η μαμά μου πήγαινε κατηχητικό. Μικρή μού άρεσαν πάρα πολύ οι ιστορίες των αγίων με ύφος παραμυθιού. Μου άρεσαν οι Ακολουθίες του Πάσχα, ιδίως ο Επιτάφιος, κοινωνούσα μέχρι μεγάλη ηλικία. Υπήρχε αυτό το θρησκευτικό συναίσθημα, το ρίγος.

Καμία ιδιότητα δεν διαθέτει ανοσία! Στην αθεΐα οδηγήθηκαν επίσης κάποιοι που συνάντησαν απροθυμία ή ανικανότητα για διάλογο:

• Είχα αμφιβολίες από πάρα πολύ μικρή ηλικία. Ρώτησα τον παπά για τις άλλες θρησκείες και μου λέει ότι όλοι οι άλλοι είναι λάθος και μόνο εμείς είμαστε οι σωστοί. Και τότε αυτό με το παιδικό μου μυαλό μου φαινόταν παράλογο.
• Είπα ότι δεν θα κάνω θρησκευτικό γάμο γιατί δεν πιστεύω και είναι πολλά τα έξοδα, και ξεκίνησαν οι αντιδράσεις του τύπου «και τι θα πει είσαι άθεος; όλη η οικογένειά σου είναι χριστιανοί, Έλληνας δεν είσαι;»

Όταν κάποιος δεν βρίσκει πειστικές απαντήσεις αισθάνεται ένα (ή και όλα) από τα εξής: α) ότι δεν τον παίρνουν στα σοβαρά, β) ότι δεν παίρνουν την πίστη τους στα σοβαρά, γ) ότι πρόκειται για πίστη η οποία είναι αδύνατο να υποστηριχθή σοβαρά.

Αρκετοί είναι αυτοί που έχασαν την όποια πίστη τους εξαιτίας των εμπειριών τους από τον κλήρο:

• Στο Λύκειο άρχισα να βλέπω κάποια πράγματα, όλο αυτό το υποκριτικό, ότι κάνουμε πράγματα χωρίς να τα πιστεύουμε. Έχω απογοητευτεί με το θέμα του υλισμού στις Εκκλησίες, με τους παπάδες να έχουν όλα αυτά τα πλούσια πράγματα. Με απωθεί το πώς πλασάρουνε τη θρησκεία. Στο πανεπιστήμιο έγινε η μεγάλη έκρηξη.
• Κάτι μου βρωμούσε σ’ αυτή την ιστορία, έβλεπα τη θρησκεία αγκαζέ με την εξουσία.
• Λόγω της σχέσης της μητέρας μου με τον κλήρο έχουμε πολλά αρνητικά παραδείγματα.
• Ο σεξισμός δίνει και παίρνει, δεν ανεχόμουν να μου λένε ότι είμαι εγγενώς κακή. Με τα τελευταία κηρύγματα της Εκκλησίας περί ομοφυλοφιλίας σιχάθηκα τελείως. Θεωρώ ότι με τον έναν ή άλλο τρόπο θα έπρεπε να μειωθεί ο λόγος που έχει η Εκκλησία στα δημόσια πράγματα.
• Ο παππούς ήταν μεγάλο αναρχικό στοιχείο. Με το που έμαθα να μιλάω με έμαθε να λέω τη λέξη «τραγόπαπας» για να την πω στην Εκκλησία. Έλεγε ότι στον ίδιο Θεό πιστεύουμε όλοι, απλώς τον ονομάζουμε διαφορετικά. (Εδώ την αντιπάθεια την είχε ο παππούς, οπότε την μετέδωσε).

Η αίσθηση του αναχρονιστικού και ασύμβατου με την εποχή μας είναι σαφής:

• Μπαίνεις σε Εκκλησία και νομίζεις ότι μπαίνεις σε γηροκομείο. Χρειάζεται ένας βαθμός εθελοτυφλίας για να συνεχίσεις να πιστεύεις.
• Η Ορθοδοξία έχει μείνει κολλημένη αιώνες πίσω. Είναι πολύ παρωχημένη, και στην εικόνα και στην ουσία.

Παραθέτω, τέλος, και κάποια ακόμη:

• Όχι, δεν θα βάφτιζα το δικό μου το παιδί. Για άλλο μπορεί να βάφτιζα, διότι συμφωνώ με το ρόλο του νονού, αν εσείς που είστε χριστιανοί δεν σας πειράζει που φτύνω στις ιδέες σας, εγώ δεν έχω πρόβλημα.
• Είχαμε κάτι δασκάλους που μας έβαζαν να γράψουμε το «Πιστεύω» σε πολυτονικό και μου έμεινε τραύμα. Πέρασα ένα μικρό πολιτισμικό σοκ όταν διαπίστωσα ότι ο Χριστιανισμός, το Ισλάμ, και Ιουδαϊσμός ήταν το ίδιο πράγμα. Διάβασα πολύ για τις άλλες θρησκείες.
• Στην περίοδο κρίσης, 18 έως 21, που πίστευα πιο πολύ, διάβασα Παλαιά και Καινή Διαθήκη. Η αναζήτηση της πίστης με έκανε να αποκηρύξω την πίστη. Νομίζω ότι κάθε πιστός όταν θα κάτσει να διαβάσει την Αγία Γραφή θα γίνει άθεος, είναι η λογική εξέλιξη.

***

Ο ερευνητής και συγγραφέας προμήθευσε την Εκκλησία με έτοιμο υλικό, εργασία την οποία έπρεπε να είχαμε κάνει εμείς. Φυσικά, πολλές ακόμη διαστάσεις της ελλαδικής θρησκευτικότητας απομένουν να ανιχνευθούν (θρησκευτικές γνώσεις των ανθρώπων απόψεις τους για ποικίλα κοινωνικά θέματα, εμπειρίες τους από το κατηχητικό, το κήρυγμα, την εξομολόγηση και συμβουλευτική). Όμως και τα λίγα που διαβάσαμε αρκούν για να μάς ντροπιάσουν και να μάς κινητοποιήσουν.

Αν και παρατηρήσαμε και γενική αθεΐα, δηλαδή απόρριψη όλων των θρησκειών, είδαμε πως η μεγάλη πλειονότητα των συγκεκριμένων αθέων τοποθετούνται ειδικά κατά του Χριστιανισμού. Αυτό αποτελεί πανευρωπαϊκό φαινόμενο. Η ευρωπαϊκή ιστορία, και ο ρόλος που έπαιξε ο Χριστιανισμός σε αυτή, πυροδότησαν αντιδραστικές, έως και επιθετικές, συμπεριφορές. Οι διακηρύξεις, οι εκδόσεις βιβλίων, τα «βλάσφημα» έργα τέχνης, η διακωμώδηση μέσω του κινηματογράφου, οι προκλήσεις «Ενώσεων Αθέων» κ.ά., υπήρξαν τρόποι με τους οποίους εκφράζεται η διαμαρτυρία προς έναν νοσηρό Χριστιανισμό. Η ευρωπαϊκή αθεΐα είναι αντιχριστιανική.

Στην Ελλάδα η αθεΐα εισήχθηκε τον 19ο αιώνα και άκμασε τον 20ό. Ξεκίνησε από ανθρώπους που σπούδασαν στη Δύση, και αργότερα την σκυτάλη πήρε η Αριστερά. (Με εξαιρέσεις, βέβαια, διότι πάντοτε υπήρχαν θρήσκοι αριστεροί). Μέχρι τη Μεταπολίτευση, δηλαδή, η αθεΐα υπήρξε ιδεολογικού χαρακτήρα στον τόπο μας. Τότε τα πράγματα αλλάζουν.

Πριν ήσουν άθεος επειδή το επέβαλλε ο ορθολογισμός σου και η ιδεολογία σου – ήταν ασυμβίβαστα με την πίστη. Τώρα έχεις πεισθή ο ίδιος. Εδώ και πενήντα χρόνια η αθεΐα αποκτά πλέον εγχώρια εναύσματα. Η συνεργασία της Εκκλησίας με τη Δικτατορία, η μετέπειτα αντίθεσή της σε κάθε κοινωνική και νομική αλλαγή, η επιμονή να ζη μέσα στη «φούσκα» της, η συνήθεια να μιλά άλλη γλώσσα και μάλιστα με στόμφο ή επικριτικά, η απολίθωση της λατρείας, η πλήρης άγνοιά της για το φαινόμενο του μεταμοντέρνου κ.ά., συνετέλεσαν στο να ξεσπάσει μια πλημμυρίδα αυθόρμητης και αυτοσχέδιας αθεΐας, χωρίς την ανάγκη να συντηρείται από ιδεολογίες. Τέτοια δείγματα συναντήσαμε στα αποσπάσματα.

Αβίαστα αναδύονται, λοιπόν, τα ερωτήματα:

• Έχει καταλάβει η Εκκλησία μας ότι έχει αλλάξει ο ανθρωπότυπος; Στο παρελθόν οι πιστοί δεν ήταν απαιτητικοί και παρέμεναν τυπικά θρησκεύοντες. Σήμερα θέλουν να κάνουν μόνο πράγματα που έχουν νόημα για τους ίδιους. Και φυσικά δεν τους δεσμεύουν πια τα καλά που πρόσφερε η Εκκλησία στο έθνος μας.
• Γιατί τα κατηχητικά μας και τα κηρύγματά μας παρουσιάζουν τόση αποτυχία ώστε άνθρωποι που εκτέθηκαν σε αυτά να χάνουν την πίστη τους; Σε αυτές τις δύο μορφές διδαχής δίνουμε ό,τι στ’ αλήθεια έχουμε. Τι απουσιάζει, λοιπόν, από την συγκρότηση και κατάρτιση των στελεχών μας;
• Έχουν αντιληφθή οι μητροπολίτες μας πόσο άσχημα συζητείται ο κλήρος μας στις οικογένειες και στις παρέες; Έχουν πάρει είδηση πόσο απωθητικοί γίνονται κάποιοι κληρικοί σε ανθρώπους καλλιεργημένους και προβληματισμένους;
• Γιατί δεν έχει επίγνωση η Σύνοδος ότι εκφράζεται δημοσίως για θέματα τα οποία αγνοεί;
• Μέσα από ποιες διαδικασίες φθάνει ένας αληθινά πιστός να γίνει άθεος; (Πρόσφατα αρχίζει να εμφανίζεται και το φαινόμενο κληρικών που χάνουν την πίστη τους).
• Τι ρόλο παίζουν τα δέκα χρόνια διδασκαλίας των Θρησκευτικών σε αυτό το κατάντημα;
• Γιατί η Ελλάδα έχει τον μεγαλύτερο αντικληρικαλισμό στην Ευρώπη;
• Πώς κατάντησε η Ελλαδική Εκκλησία να παρέχει επιχειρήματα για αθεϊσμό;

***

Δεν είναι πρωτοφανές – έγινε επανειλημμένα στην Ανατολή πριν από τη Σοβιετική Επανάσταση, όπως και στους Ρωμαιοκαθολικούς. Απλώς δεν είχαμε συνειδητοποιήσει ότι το κάνουμε κι εμείς. Πόσο πιο καθαρά να μας το πουν;

Οι συνεντεύξεις αυτές αναδεικνύουν την κατάρρευση των αγχολυτικών προφάσεων που επί χρόνια παπαγαλίζουν όσοι εθελοτυφλούν: «η επιρροή του πονηρού, οι ξενόφερτες ιδεολογίες, ο υπερήφανος ορθολογισμός» κ.ά. Η αθεΐα στην Ελλάδα πλέον υποκινείται από εγχώριες αιτίες. Δεν χρειάζεται καμία εισαγωγή έξωθεν, ούτε επιβουλή έσωθεν. Τα καταφέρνουμε μια χαρά μόνοι μας! Είμαστε οι χειρότεροι εχθροί μας…

Έρμαια της εθελούσιας άγνοιάς μας λοιπόν, αντί για συναγερμό, χειροτονούμε μαζικά βοηθούς επισκόπους κρατούμε την ουρά του επισκοπικού μανδύα, και εκπαιδεύουμε κάθε καινούργιο κληρικό στις λεπτομέρειες του τυπικού του παλατίου. Οι χειροτονίες κληρικών συχνά γίνονται πρόχειρα και απροετοίμαστα (υπάρχουν και κάποιοι που δεν εκκλησιάζονταν και δεν κοινωνούσαν ως λαϊκοί!), η επιμόρφωση επικεντρώνεται κυρίως στα διοικητικά, το κήρυγμα βρίσκεται σε άθλια κατάσταση, κατηχητές και ομαδάρχες κατασκηνώσεων αναζητούνται την τελευταία στιγμή και με χαμηλά κριτήρια.

Παράλληλα, το χρήμα κινείται άνετα, από τα ευρωπαϊκά προγράμματα έως τα ιερορραφεία και τις πολυτέλειες στους ναούς. Οι φωτογραφίες και τα βίντεο ανεβαίνουν καταιγιστικά στο διαδίκτυο. Εθιμοτυπικές επισκέψεις στρατηγών, λιμενικών, αστυνομικών, εκπαιδευτικών κ.ά. στον τοπικό μητροπολίτη ανακοινώνονται ως είδηση άξια να ανακοινωθή. Τρωκτικά της δημοσιότητας και της κρεβατοκάμαρας σταδιοδρομούν γύρω από κληρικούς, με την συνεργασία και αυτών φυσικά.

Και ανάμεσα σε όλα, κάποιοι άθεοι βρίζουν και μνησικακούν, κάποιοι πνευματικά νηστικοί μαραίνονται, κάποιοι καταπιεσμένοι βιώνουν απαράκλητη πίστη.

Εντέλει, η πραγματική ζωή διαδραματίζεται έξω από την εκκλησιαστική «φούσκα» και μέσα στις καρδιές. Η ιδρυματική Εκκλησία έχει φέρει τα πράγματα σε τέτοιο σημείο που θυμίζει εκείνο το οποίο το Πνεύμα ανήγγειλε – και δεν παύει να αναγγέλλει – προς τις Εκκλησίες: «Αφήκες την αγάπην σου την πρώτην… Όνομα έχεις ότι ζης, και νεκρός ει».

Ίσως επειδή χάσαμε την πίστη σε ό,τι διακηρύττουμε.

ΠΗΓΗ: πολυμερώς και πολυτρόπως