Καλοτάξιδη να είναι η ιστοσελίδα του αγαπητού συναδέλφου Νίκου Κάσδαγλη

«Μια διαφορετική Ανάσταση» με τον κ. Χρυσόστομο Σταμούλη

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ 

Εδώ, όπου καθημερινά επιβεβαιώνεται η υπεροχή του φόβου έναντι της ελπίδας, της ηθικολογίας έναντι του ήθους, της τυπολατρίας έναντι της ουσίας, του ιδιωτικού έναντι του συλλογικού… εδώ, όπου ετούτες τις ημέρες της πανδημίας του κορονοϊού, τα περί Εκκλησίας και Θεολογίας, ο «άγριος» κι «επιθετικός» Ορθόδοξος φονταμενταλισμός, που όλο και περισσότερο στις ημέρες-μας θεριεύει, για ακόμη μια φορά στη μακρά ιστορία του νεοελληνικού βίου, με έναν τρόπο αλαζονικό θα ‘λεγα, ετούτος ο φονταμενταλισμός εξακολουθεί να υποκαθιστά την αγάπη, την ελπίδα κι εκείνη τη γιομάτη ομορφιά και κάλλος ρήση του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη: «το εγώ μου είν’ ένας άλλος». Δεν είναι της ώρας να ασχοληθώ με την πολιτική και τη θεολογική διάσταση της πανδημίας. Και τις δύο διαστάσεις του προβλήματος, νομίζω, επαρκώς και με νηφάλιο τρόπο έχουν αναδείξει ουκ ολίγοι ειδικοί επιστήμονες, πολιτικοί, θεολόγοι και ιεράρχες, νηφάλιοι κι αυτοί, όσοι βέβαια έχουν απομείνει σ’ αυτόν τον τόπο. 

Εκείνο που εδώ θέλω να αναδείξω είναι το εξής: τη χαρά και την πολύτιμη ευκαιρία που είχαν οι συνάδελφοι θεολόγοι του Βορειανατολικού Αιγαίου, ημέρα Μεγάλου Σαββάτου, μέσω τηλεδιάσκεψης, να μοιραστούν την αγωνία-τους για όλα αυτά που συμβαίνουν τον τελευταίο καιρό, συζητώντας με τον κ. Χρυστόστομο Σταμούλη, Καθηγητή της Θεολογικής Σχολής Θεσσαλονίκης, αλλά και μουσικό. Η πρωτοβουλία ανήκε στον κ. Νικόλαο Ματθαίου, Συντονιστή Θεολόγων της Περιφερειακής Διεύθυνσης Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Βορείου Αιγαίου, ο οποίος προσκάλεσε τον κ. Σταμούλη, μέσω τηλεδιάσκεψης, να γνωριστεί και να συζητήσει με συναδέλφους θεολόγους της Λέσβου, της Λήμνου και του Αγίου Ευστρατίου, της Χίου, των Ψαρών και των Οινουσσών, της Σάμου, της Ικαρίας και των Φούρνων. 

Στην εν λόγω τηλεδιάσκεψη, που είχε τίτλο: «Μια διαφορετική Ανάσταση», για δύο απογευματινές ώρες (19:00 – 21:00) του Μεγάλου Σαββάτου ο κ. Σταμούλης με 30 περίπου συναδέλφους θεολόγους, συζήτησε το κυρίαρχο θέμα της επικαιρότητας, τη θέση της Εκκλησίας έναντι της πανδημίας του κορονοϊού, αλλά και το ζήτημα που απασχολεί την θεολογική εκπαιδευτική κοινότητα (κι όχι μόνο τη θεολογική), τη μελλοντική θέση του μαθήματος των Θρησκευτικών στο ελληνικό δημόσιο σχολείο, όπως αυτή έχει διαγραφεί μετά τις ακυρωτικές αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας για τα Νέα Προγράμματα Σπουδών. 

Όσον αφορά στην πανδημία του κορονοϊού, ο κ. Σταμούλης επισήμανε ότι ο νεοφανής ιός κλόνισε τις μέχρι σήμερα βεβαιότητές μας, σ’ όλους τους τομείς: κοινωνικό, πολιτικό, οικονομικό, πολιτισμικό και θρησκευτικό. Εξού και ο διάλογος που γίνεται δύο μήνες στη «δημόσια πλατεία», αλλά και στον ιδιωτικό χώρο για τη στάση της Εκκλησίας έναντι της πανδημίας, διάλογο που ουκ ολίγοι τόσο στον πολιτικό όσο και στον ίδιο το θεολογικό και εκκλησιαστικό χώρο, με τις εξόκειλες πράξεις-τους προσπάθησαν να ακυρώσουν, ενδεδυμένοι ο καθένας την τήβεννο της παντογνωσίας, αλυσοδένοντας τη θεολογική - εκκλησιαστική από τη μια και την επιστημονική από την άλλη μεριά γνώση, ακυρώνοντας έτσι το νηφάλιο διάλογο και καθιστώντας το κορυφαίο γεγονός του εκκλησιαστικού σώματος, τη Θεία Ευχαριστία, ως κάτι που τελείται και βιώνεται με μαγικό τρόπο, συμβολικό, μεταφορικό ή κάτι παρεμφερές. Στο ερώτημα που τέθηκε για συζήτηση, γιατί σε παρόμοιες περιπτώσεις πάντοτε κυριαρχούν ακραίες και φονταμενταλιστικές απόψεις, η απάντηση του κ. Σταμούλη ήταν ότι ένα μεγάλο μέρος του λαού-μας, δυστυχώς, παραμένει ακατήχητο. Και, νομίζω, πως έχει απόλυτο δίκιο. 

Σ’ ότι αφορά στο ζήτημα του μαθήματος των Θρησκευτικών (μτΘ), μετά τις ακυρωτικές αποφάσεις του ΣτΕ για τα Νέα Προγράμματα Σπουδών (ΝΠΣ), ο κ. Σταμούλης επισήμανε την άδικη κριτική που αυτά δέχθηκαν από ακραίους εκκλησιαστικούς και θεολογικούς κύκλους, γεγονός που, τελικά, οδήγησε την παιδαγωγική και θεολογική αξία του μαθήματος των Θρησκευτικών να την προσδιορίζουν μόνον οι δικαστικές αποφάσεις. Δυστυχώς, κι αυτό είναι σχεδόν βέβαιο, με την ακύρωση των ΝΠΣ από τη νέα σχολική χρονιά το μτΘ θα μπει σε μια τροχιά αρκετά δύσκολη, όχι μόνο λόγω των απροϋπόθετων απαλλαγών, αλλά και λόγω του ότι είναι πιθανό να δίνεται το δικαίωμα σε κάθε θρησκευτική κοινότητα να διδάσκει το δικό-της μτΘ στο σχολείο, αφού για τους Ορθόδοξους μαθητές το μτΘ από τούδε και εξής θα έχει ομολογιακό χαρακτήρα. Ο κ. Σταμούλης μάλιστα, δεν παρέλειψε να θυμίσει τις θέσεις του Τμήματος Θεολογίας ΑΠΘ, όταν το καλοκαίρι του 2008 – πριν ακόμη υπάρξουν τα ΝΠΣ – το τότε Υπουργείο Παιδείας, επί υπουργείας Ευριπίδη Στυλιανίδη με εγκυκλίους άφηνε ανοικτό το πεδίο των και τότε απροϋπόθετων απαλλαγών. Δεδομένης εκείνης της κατάστασης που ήταν και η αρχή λαβώματος του μτΘ, το Τμήμα Θεολογίας ΑΠΘ πρότεινε την ύπαρξη ενός μτΘ με σαφή πολιτιστικό, γνωσιακό και οικουμενικό χαρακτήρα, το οποίο θα είναι υποχρεωμένοι να παρακολουθούν όλοι οι μαθητές – αυτό, άλλωστε, επιδίωξαν και τα ΝΠΣ - ταυτόχρονα, όμως, ως εναλλακτική δυνατότητα πρότεινε και την ύπαρξη δεύτερου μαθήματος διαθρησκειακού χαρακτήρα, το οποίο θα παρακολουθούν μαθητές που θα παίρνουν απαλλαγή για λόγους συνείδησης. 

Εν κατακλείδι, η διαδικτυακή παρουσία του κ. Χρυσόστομου Σταμούλη και η συζήτηση που έκαμε με συναδέλφους θεολόγους του Βορειοανατολικού Αιγαίου ήταν γόνιμη και εποικοδομητική. Σε καιρό χαλεπό όπου η κληρονομιά που θα αφήσει η πανδημία του κορονοιού, ενώ θα έχει και θετικές επιπτώσεις, αν τη δούμε ως ευκαιρία επαναπροσδιορισμού της σχέσης-μας με τους «άλλους» και με τον ίδιο τον εαυτό-μας, θα έχει όμως και αρνητικές επιπτώσεις, αφού στον εκκλησιαστικό και θεολογικό χώρο δεν θα πάψουν να κυριαρχούν οι ζηλωτές, ευσεβιστές, ζητορθόδοξοι, ενθυμούμενοι την «ελληνοχριστιανική» κληρονομιά τους. Πάντως το βιβλίο του κ. Σταμούλη: Τι γυρεύει η αλεπού στο παζάρι; θα συνεχίσει να είναι επίκαιρο!

Για τις θρησκευτικές οργανώσεις: «Τι να πρωτοσυμμαζέψει κανένας από τα ασυμμάζευτα; Μωραίνει Κύριος»

«Σήμερα της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος. Χθες, παραμονή χτύπησαν στο Κεφαλάρι την εκκλησιά της Μεταμόρφωσης οι λεγόμενες θρησκευτικές οργανώσεις, για τις οποίες ο Κοζάνης Διονύσιος (Ψαριανός) είχε γράψει το 1962: “Μια είναι η αλήθεια, ότι η Εκκλησία είναι Σώμα και αι θρησκευτικαί Οργανώσεις είναι Σωματεία, δηλαδή παρασιτικοί οργανισμοί εις το Σώμα. Και άλλη μια είναι η αλήθεια σχετικά με τις θρησκευτικές Οργανώσεις, ότι όλαι ανεξαιρέτως, παρασυρόμεναι από έναν κατ’ αρχήν ειλικρινή ζήλον, καταλήγουν εις φανατισμόν και μισαλλοδοξίαν εναντίον ταύτης της Εκκλησίας…”. Αυτές είναι οι δύο αλήθειες για τις θρησκευτικές οργανώσεις. Παραλείποντας τις λεπτομέρειες, αρχίζομε τώρα να καταλαβαίνουμε τις συνέπειες του χωρισμού-μας από το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης στα 1833 – και την υποταγή της Εκκλησίας στο Κράτος – αντίθετα με την πολιτική του Καποδίστρια (τον δολοφονήσαμε στα 1831), αλλά σύμφωνα με τη γνώμη του Κοραή (που πεθαίνει την ίδια χρονιά 1833) και με τους Βαυαρούς. Από μια παραξενιά της τύχης το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης περιμένουμε σήμερα να ειρηνέψει την αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ελλάδας – αυτοκέφαλη, αλλά που έχασε το κεφάλι-της – χωρισμένη πάντα από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, αλλά πάντα αχώριστη από το Ελληνικό Κράτος και κρίσιμα διαβρωμένη από τις θρησκευτικές οργανώσεις (προχωρημένες ακόμα και στο Αγιονόρος). Τι να πρωτοσυμμαζέψει κανένας από τα ασυμμάζευτα; Μωραίνει Κύριος». 

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ. (2009). Collectanea. Αθήνα: Δόμος, σσ. 483-484, [842].

Παραμονή του Αγίου Γεωργίου

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Η γιορτή τού Αγίου Γεωργίου (23 Απριλίου), από τις πιο σημαντικές της Εκκλησίας μας, στα λαογραφικά δρώμενα του λαού μας θεωρείται χρονικό σύνορο. Μαζί με τη γιορτή τού Αγίου Δημητρίου (26 Οκτωβρίου), είναι τα δύο «συνόρατα» του χρόνου - ο όρος διασώζεται σε μελέτες της λαογράφου Άλκηστης Κυριακίδου Νέστορος. Αυτό σημαίνει ότι από τη γιορτή τού Αγίου Γεωργίου αρχίζει το θέρος, εξού και οι κτηνοτρόφοι ανεβαίνουν στα βουνά, στις γνωστές καλοκαιρινές τους βοσκές. Κι από του Αγίου Δημητρίου, όταν αρχίζει ο χειμώνας κατεβαίνουν στα χειμαδιά. Για τους Σαρακατσαναίους ο Άγιος Γεώργιος είναι ο προστάτης τους. 

Πλείστα όσα έθιμα διασώζονται στην πατρίδα μας, τα οποία συνδέονται με τη γιορτή τού Αγίου Γεωργίου. Αξιοπαρατήρητο είναι το παρακάτω. Το βρήκα σε ένα περιοδικό όχι και τόσο γνωστό, τη Συνάντηση. Στις σελίδες του ο εκδότης, το Κέντρο Λαογραφικών Ερευνών Λάρισας, παλαιότερα έκαμε δοκιμές μνήμης για την παράδοση, τον καιρό και το όραμα για ένα μέλλον στεριωμένο στην ελληνορθόδοξη παράδοση. 

Συνηθίσαμε οι νεότεροι να θεωρούμε την παράδοση ως κάτι που δεν μας ταιριάζει. Και μάλιστα άκριτα τη γλωσσική παράδοση να την περιγελούμε ως ξεπερασμένη κι άχρηστη. Κι όμως, ο Ι. Θ. Κακριδής θέλοντας να δώσει ουσιαστικό περιεχόμενο σε αυτή, στο φυλλάδιο Δελτίον του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου όπου ήταν Πρόεδρος, στα 1965, έγραφε τα εξής αποκαλυπτικά «ένα πρέπει να ξέρουμε όλοι: στη γλώσσα του λαού, προπαντός της απόμακρης επαρχίας, σώζονται τύποι γραμματικοί και συντάξεις αρχαίες, προπαντός όμως λέξεις ελληνικές ολότελα λησμονημένες στην καθημερινή ομιλία των αστών. Όπως σε όλα τα στοιχεία τού πολιτισμού, το ίδιο και στη γλώσσα ο λαός είναι πιο συντηρητικός από ό,τι οι αστοί. Αυτό θα πη πως εμείς που κολακευόμαστε να μας λένε μορφωμένους, έχουμε νοθέψει τον ελληνικό λόγο πολύ περισσότερο από ό,τι ο απλός λαός», [Ι. Θ. ΚΑΚΡΙΔΗΣ, «Παράδοση Ελληνική», Δελτίον του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, 5-6 (Νοέμβριος – Δεκέμβριος 1965) 1]. Εδώ, να προλάβω κάθε καλοπροαίρετο, θέλω να πιστεύω λάτρη τής «προόδου» - τους λεγόμενους δηλαδή προοδευτικούς –, το «συντηρητικός» που γράφει ο Κακριδής ασφαλώς και σχετίζεται με τη διατήρηση της γλώσσας τού λαού μας και την προσαρμοστικότητά της στα σημερινά πολιτισμικά δεδομένα. 

Το παρόν άρθρο, συνοδευόμενο με «Το τραγούδι του Αγίου Γεωργίου» το αφιερώνω στον κ. Δημήτρη Παπαχρυσό, κάτοικο των Λουτρών Μυτιλήνης, γνωστό στους Μυτιληνιούς και τους Λέσβιους εν γένει, για τις φιλότιμες προσπάθειες που κάμει για διάσωση και προβολή πολύτιμων τεκμηρίων που αφορούν τον Μικρασιατικό Ελληνισμό. 

Υ.Γ. Σύμφωνα με τον Μιχάλη Ψύρρα, μουσικό, αυτό το τραγούδι τού Αγίου Γεωργίου τραγουδιέται στα Λουτρά Μυτιλήνης κατά την παραμονή της γιορτής, μετά τον εσπερινό στην εκκλησία, αφού πρώτα η εικόνα τού αγίου έχει στολιστεί με λουλούδια. Μπορεί να επαναληφθεί δύο ή και τρεις φορές από διαφορετικές ομάδες γυναικών. Οι χωριανοί «Λουτραγώτες» λένε ότι «μόνο στο χουριό μας» λέγεται αυτό το τραγούδι· [στο: ΜΙΧΑΛΗΣ ΨΥΡΡΑΣ, «Η φαντασία του πραγματικού», Συνάντηση, φ.8 (Άνοιξη 1997) 8-10].

Κι ενώ το περί «ελληνοχριστιανικού πολιτισμού» ιδεολόγημα καλά κρατεί ως τις ημέρες μας... ένα επίκαιρο βιβλίο... για να μην ξεχνάμε και για να μαθαίνουμε

«Η δικτατορία, γνωρίζοντας σαφώς τη σημασία της Εκκλησίας ως θεσμού, αφού την έθεσε υπό τον πλήρη έλεγχό της, θέλησε να εκμεταλλευθεί τα ισχυρά ερείσματά της στην κοινωνία. Επιδίωξε και με τη βοήθεια των θρησκευτικών οργανώσεων ιδιοποιήθηκε και προέβαλε τις αξίες του “ελληνοχριστιανικού πολιτισμού”, οι οποίες για τις οργανώσεις αποτελούσαν το ιδεολογικό τους βάθρο. Τι αξίες αυτές η δικτατορία, με τη συνδρομή προσκείμενων στις θρησκευτικές οργανώσεις κληρικών και λαϊκών, ανήγαγε σε ιδεολογική “κορωνίδα” του καθεστώτος, όχι ασφαλώς από έγνοια για τον Ελληνισμό και τον Χριστιανισμό, αλλά για να πετύχει την κοινωνική της διείσδυση και αποδοχή».

ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ Μ. ΑΝΔΡΕΟΠΟΥΛΟΣ. (2017). Η Εκκλησία κατά τη δικτατορία 1967-1974. Ιστορική και νομοκανονική προσέγγιση. Πρόλογος: Ιωάννης Μ. Κονιδάρης. Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο, σσ. 24-25.

Περί των μετά την ανάστασιν

ΙΩΑΝΝΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ. (2002). Έκδοσις ακριβής της Ορθοδόξου Πίστεως. Κείμενο - Μετάφραση - Εισαγωγή - Σχόλια Νίκου Ματσούκα. Θεσσαλονίκη: Πουρναρά, σσ. 328-329.

Το άγιο ελληνικό Πάσχα

«Αν κάποιαν εποχή, όσο και να απέχει από αυτή που περνούμε, αποφασίσει ο άνθρωπος ν’ αναθεωρήσει το ρυθμόν αυτό της πορείας του και καταφέρει ν’ αποτρέψει τον βέβαιο θάνατο, πνευματικό και ηθικό, που τον απειλεί, αναζητώντας με κάθε νέα σωστή απόφαση και κίνηση το σωσίβιό του, που δεν είναι άλλο από τη ριζικήν αλλαγή τού τρόπου ζωής του, τότε, έχοντας περάσει κι’ αυτός την ατέλειωτη περίοδο της δοκιμασίας του, τη μακρά εβδομάδα των δικών του παθών,… 

…, Τότε ακόμα κι ο Καλός Θεάνθρωπος, που κάθε χρόνο γιορτάζουμε την Ανάστασή Του, θα γιόρταζε κι’ Εκείνος με τη σειρά Του, πασίχαρος, τη δική μας ανάσταση, την ανάσταση του ανθρώπου. 

Άμποτε!...»

Μενέλαος ΠΑΛΛΑΝΤΙΟΣ, «Περιμένοντας την Ανάσταση…», Ευθύνη, τχ. 316 (Απρίλιος 1998) 147-148.