Η λειτουργική βυζαντινή αρχοντιά του Οικουμενικού μας Πατριαρχείου!

ΠΗΓΗ: Ecumenical Patriarchate - Οικουμενικό Πατριαρχείο

Η λειτουργική βυζαντινή αρχοντιά του Οικουμενικού μας Πατριαρχείου, απλή και ταπεινή, χωρίς τη χρήση ηλεκτρονικών συσκευών (τάμπλετ, λάπτοπ, κινητά) και τεχνητών ψηφιακών ισοκρατημάτων στα αναλόγια, τα οποία υπονομεύουν την ιερότητα, την παραδοσιακή τάξη και το πνευματικό ήθος της Θείας Λατρείας. Μόνο με λειτουργικά βιβλία! Α.Ι.Κ.

ΤΟ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟ ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΙ ΤΗΝ ΧΡΗΣΗ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΣΥΣΚΕΥΩΝ ΣΤΗ ΛΑΤΡΕΙΑ

Η αλλοίωση της Ψαλτικής Τέχνης: Μια διαδρομή προς την απώλεια της αυθεντικότητας

Γράφει ο ο ΣΩΤΗΡΙΟΣ ΔΕΣΠΟΤΗΣ· Δρ Μουσικολογίας. Institut fuer Musikwissenschaft der Universitaet Wien.

Η βυζαντινή μουσική αποτελεί ένα ζωντανό μνημείο της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, μια τέχνη που διασώθηκε μέσα από αιώνες δοκιμασιών. Ωστόσο, στις μέρες μας, η ψαλτική τέχνη έρχεται αντιμέτωπη με μια πρωτοφανή μετάλλαξη που απειλεί να αλλοιώσει τη φυσιογνωμία και τον μυσταγωγικό της χαρακτήρα.

Η ιστορική αντοχή της παράδοσης απέναντι στις πιέσεις

Η ψαλτική μας τέχνη κατόρθωσε να επιβιώσει παρά τις εξωτερικές πιέσεις και τις προσπάθειες εισαγωγής ξένων μουσικών προτύπων κατά το παρελθόν. Η πνευματική αυτή παρακαταθήκη μεταφέρθηκε από γενιά σε γενιά ως ένας θησαυρός που οφείλουμε να προστατεύσουμε. Αντίθετα με την ιστορική ανθεκτικότητά της, η σύγχρονη εσωτερική αλλοίωση φαίνεται να προκαλεί μεγαλύτερη φθορά από όση υπέστη η τέχνη από κατακτητές.

Εμπορευματοποίηση και η υποχώρηση του ήθους

Η κυρίαρχη τάση για οικονομικό κέρδος και προσωπική προβολή έχει μετατρέψει την ψαλτική σε πεδίο επιδείξεων. Πολλοί ερμηνευτές, με στόχο τον εντυπωσιασμό, εντάσσουν ανατολίτικα στοιχεία και αμανέδες που στερούνται του παραδοσιακού βυζαντινού ήθους. Η υιοθέτηση τέτοιων «τεχνασμάτων» έχει διαστρεβλώσει την αισθητική του κοινού, το οποίο συχνά πλέον συγχέει το αυθεντικό με το ξενόφερτο.

Διδακτικές αστοχίες και η κρίση του μέλους

Η διδασκαλία της ψαλτικής μέσω δυτικών οργάνων, όπως το πιάνο, υπήρξε καθοριστική για την αλλοίωση των διαστημάτων. Η εφαρμογή της δυτικής αρμονικής λογικής πάνω στη μονοφωνική βυζαντινή δομή οδήγησε στον «προκρούστειο» τεμαχισμό των κλιμάκων. Με τον τρόπο αυτό, η ακρίβεια των διαστηματικών σχέσεων θυσιάστηκε στον βωμό μιας δυτικότροπης ερμηνείας που στερεί τη μουσική από τον αυθεντικό της χαρακτήρα.

Τεχνολογική εισβολή και η απώλεια της ιεροπρέπειας

Η αλόγιστη χρήση τεχνολογικών μέσων έχει υποβαθμίσει τη μυσταγωγική ατμόσφαιρα των ναών. Από τα ενισχυτικά μικρόφωνα και τον ηλεκτρονικό ισοκράτη, μέχρι την αντικατάσταση των λειτουργικών βιβλίων από tablets, η ιεροπρέπεια υποχωρεί μπροστά στην ευκολία. Οι παρεμβάσεις αυτές όχι μόνο αλλοιώνουν τη φυσική χροιά της φωνής, αλλά έρχονται σε ευθεία αντίθεση με την ασκητική φύση της ψαλτικής πράξης.

Η μεταλλαγή σε συναυλιακό θέαμα

Το αποκορύφωμα της αλλοίωσης εντοπίζεται στη μετατροπή της ψαλτικής σε συναυλιακό προϊόν. Η χρήση ορχηστρικών οργάνων, φωτορυθμικών και οπτικοακουστικών μέσων μετατρέπει τη μονοφωνική ψαλτική σε μια πολυφωνική παράσταση. Η έμφαση μετατοπίζεται από το «εμείς» της λατρευτικής σύναξης στο «εγώ» του καλλιτέχνη, ο οποίος επιδιώκει τον θαυμασμό και την προσωπική ανέλιξη, χρησιμοποιώντας αθέμιτα τον τίτλο της «βυζαντινής μουσικής».

ΠΗΓΗ: ΥΜΝΟΠΥΛΗ

Το κορυφαίο μοιρολόι της ιστορίας

Σὲ τὸν ἀναβαλλόμενον, τὸ φῶς ὥσπερ ἱμάτιον, καθελὼν Ἰωσὴφ ἀπὸ τοῦ ξύλου, σὺν Νικοδήμῳ, καὶ θεωρήσας νεκρὸν γυμνὸν ἄταφον, εὐσυμπάθητον θρῆνον ἀναλαβών, ὀδυρόμενος ἔλεγεν· Οἴμοι, γλυκύτατε Ἰησοῦ! ὃν πρὸ μικροῦ ὁ ἥλιος ἐν Σταυρῷ κρεμάμενον θεασάμενος, ζόφον περιεβάλλετο, καὶ ἡ γῆ τῷ φόβῳ ἐκυμαίνετο, καὶ διερρήγνυτο ναοῦ τὸ καταπέτασμα· ἀλλ’ ἰδοὺ νῦν βλέπω σε, δι’ ἐμὲ ἑκουσίως ὑπελθόντα θάνατον· πῶς σε κηδεύσω Θεέ μου; ἢ πῶς σινδόσιν εἱλήσω; ποίαις χερσὶ δὲ προσψαύσω, τὸ σὸν ἀκήρατον σῶμα; ἢ ποῖα ᾄσματα μέλψω, τῇ σῇ ἐξόδῳ Οἰκτίρμον; Μεγαλύνω τὰ Πάθη σου, ὑμνολογῶ καὶ τὴν Ταφήν σου, σὺν τῇ Ἀναστάσει, κραυγάζων· Κύριε δόξα σοι.

ΠΗΓΗ: Holy Great Monastery of  Vatopedi

4ο Διεθνές Μουσικολογικό και Ιεροψαλτικό Συνέδριο

Λεπτομέρειες για την θεματική του Συνεδρίου βρίσκονται εδώ

Ψαλτική Τέχνη· ιερή τέχνη, στους ρυθμούς του Κτίστη, ορθώς και μουσικώς

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ 

Κάθε απόπειρα προσδιορισμού των χαρακτηριστικών της σημερινής εικόνας της ψαλτικής τέχνης, κυρίως αυτής που κάθε Κυριακή -και κυρίως τις μεγάλες γιορτές Πάσχα, Χριστούγεννα, Δεκαπενταύγουστο-, οι πιστοί βιώνουν όταν εκκλησιάζονται σ’ ένα ναό, δεν μπορεί παρά να γίνεται σε σύγκριση με τη μακραίωνη παράδοση της βυζαντινής και μεταβυζαντινής μουσικής. Εδώ, είναι εύκολο να ξεχωρίσουμε γενικά (για τη βυζαντινή μουσική) και ειδικά (για την ψαλτική τέχνη), τη σημερινή εικόνα από την παλαιότερη, την παραδοσιακή όπως συχνά την ονομάζουμε, η οποία διατηρήθηκε αναλλοίωτη μέσα στους αιώνες. Σήμερα, όμως, υπάρχει ένα μεγάλο πρόβλημα, που ενώ όλοι το βλέπουμε, δυστυχώς δεν κάμουμε σχεδόν τίποτα για να το επιλύσουμε. Δεν χρειάζεται να έχει κανείς γεγυμνασμένα εκκλησιαστικά και θεολογικά κριτήρια για να διαπιστώσει την τραγική εικόνα που παρουσιάζουν αρκετοί ψάλτες κατά τις ώρες τέλεσης της Θείας Λειτουργίας. Οι νεωτερισμοί τους είναι αρκετοί και προκαλούν, γιατί βεβηλώνουν την ιερότητα της βυζαντινής μουσικής και δείχνουν μια εικόνα ψαλτικής τέχνης άκρως απογοητευτική. 

Ένας από αυτούς τους νεωτερισμούς είναι η αντικατάσταση των λειτουργικών βιβλίων με tablet, όπου με εγκατεστημένη τη βυζαντινή σημειογραφία, οι ψάλτες τοποθετούν στα αναλόγια και ψάλλουν μέσα από αυτά, προκαλώντας μάλιστα τους πιστούς να ακούνε έναν ψεύτικο ήχο κρατημάτων και τεριρέμ. Η απογοήτευση γίνεται ακόμη πιο ισχυρή και από την κομπορρημοσύνη αρκετών ψαλτών -«κανταδόρους» του χαρακτηρίζει ο Στράτης Μυριβήλης- που με ύφος πολλών καρδιναλίων, ψάλλουν λες και βρίσκονται στη Σκάλα του Μιλάνου. Ετούτη την κομπορρημοσύνη, αν ζούσε ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, ο πατήρ Φιλόθεος Ζερβάκος και ο Φώτης Κόντογλου, θα την καυτηρίαζαν με την πρέπουσα γλώσσα. 

Δυστυχώς, καθώς φαίνεται, και ο εκκλησιαστικός χώρος έχει αλωθεί από τα επιτεύγματα και τη μη λελογισμένη χρήση της τεχνολογίας. Κι όχι μόνο με τη χρήση των tablet στα αναλόγια αλλά και με τη χρήση των μεγαφώνων εντός και εκτός των ναών, των οποίων η μη συνετή χρήση, θυμίζει «ψάλτες» μουεζίνηδες σε τζαμί. Επειδή, λοιπόν, οι ψάλτες αναλαμβάνουν το έργο της ιερής υμνωδίας, που εντός της Θείας Λειτουργίας σκοπό έχει να αποδεσμεύσει τον πιστό χριστιανό από τα εγκόσμια –σ’ αυτό άλλωστε συμβάλλει η λειτουργική γλώσσα, ο εικονογραφικός διάκοσμος και προπάντων η βυζαντινή μουσική- καλόν είναι να σέβονται τη μακραίωνη παράδοση της εκκλησιαστικής μουσικής και να μην αποβλέπουν στην επίδειξή τους προς τους εκκλησιαζόμενους πιστούς και στον έπαινο από αυτούς. Κι ετούτο το λέγω διότι πολλοί είναι οι εκκλησιαζόμενοι που προβαίνουν σε επαίνους και φιλοφρονήσεις προς τους ψάλτες, επειδή οι τελευταίοι έχουν το προσόν της καλής φωνής, ενώ πολλές είναι οι περιπτώσεις που τους λείπει το προσόν της γνώσης της υμνογραφίας και της υμνολογίας. Όχι τίποτε άλλο αλλά η Θεία Λειτουργία είναι μια προσωπική συνάντηση όλων των πιστών με το Θεό. Γι’ αυτό ας έχουν κατά νου το εξής απλό: ο Θεός δεν ενεργεί μόνο μέσω αυτών και των ιερέων αλλά κυρίως μέσω της προσευχόμενης συνάξεως των πιστών. Υπ’ αυτή την έννοια ας είμαστε πιστοί στον παπαδιαμαντικό λόγο, που θέλει τη βυζαντινή μουσική: «μουσική των Αγγέλων».

Υ.Γ. Ευχαριστώ τον αγαπητό φίλο και συνάδελφο Γιώργο Βαρδαβά που μου θύμισε την απόφαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου για απαγόρευση των ηλεκτρονικών συσκευών στη Θεία Λατρεία· βλ. (εδώ) και (εδώ)