Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ
Το ερώτημα δεν είναι ρητορικό. Στο σημερινό ελλαδικό εκπαιδευτικό σύστημα υπάρχουν Διδάσκαλοι του Γένους; Με την ιστορική και στενή έννοια του όρου, προφανώς και δεν υπάρχουν γιατί ο όρος αποκλειστικά αναφέρεται σε λογίους της Τουρκοκρατίας (1453-1821), κληρικούς κυρίως, που με το έργο-τους, διδακτικό και συγγραφικό, διατήρησαν τις κληρονομιές της αρχαιοελληνικής και βυζαντινής παράδοσης. Κληρονομιές που μιλούσαν στις καρδιές των υπόδουλων στον Τούρκο δυνάστη Ελλήνων, κάμνοντάς τους να νιώθουν υπερήφανοι για την εθνική-τους συνείδηση. Τα ονόματα Διδασκάλων του Γένους είναι πολλά. Ο κατάλογος μεγάλος: Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός, Ευγένιος Βούλγαρις, Αθανάσιος Ψαλίδας, Αδαμάντιος Κοραής, Ρήγας Φεραίος, και πάρα πολλοί άλλοι, της περιόδου κυρίως του Νεοελληνικού Διαφωτισμού αλλά και του Εκκλησιαστικού - Ορθόδοξου Διαφωτισμού, Διδάσκαλοι λόγιοι που, συνδύαζαν τη μακρόχρονη θρησκευτική παράδοση με τη νεότερη γνώση, χωρίς όμως να την αποκόπτουν από την Ορθόδοξη πίστη. Τέτοιοι, λοιπόν, Διδάσκαλοι του Γένους δεν υπάρχουν σήμερα. Ωστόσο, με τη μεταφορική και ευρύτερη έννοια του διδασκάλου πνευματικού καθοδηγητή, σαφέστατα και υπάρχουν. Είναι εκείνες οι προσωπικότητες (ακαδημαϊκοί, δάσκαλοι, συγγραφείς και πνευματικοί άνθρωποι), οι οποίοι με το διδακτικό και συγγραφικό έργο-τους εμπνέουν και διαμορφώνουν τη σύγχρονη εκπαιδευτική, κοινωνική και πολιτιστική ταυτότητα των νέων. Όμως, είναι ελάχιστοι.
Στους Διδασκάλους του Γένους συγκαταλέγεται και ο Όσιος Ευγένιος ο Αιτωλός, ο κατά κόσμον Ευγένιος Γιαννούλης ή Ιωαννούλιος, λόγιος ιερομόναχος και σθεναρός προασπιστής της Ορθοδοξίας. Η σημερινή ενθύμησή του καθίσταται χρήσιμη όχι μόνο αγιολογικά - η Εκκλησία τον μνημονεύει κάθε χρόνο στις 5 Αυγούστου, ημέρα της κοίμησής του. Καθίσταται και για έναν άλλο λόγο, είναι επίκαιρη μιας και η έγνοια-του για την παιδεία των ελληνοπαίδων του 17ου αιώνα ήταν ανύστακτη, κι είναι άκρως χρήσιμη σήμερα, αν αποφύγουμε βέβαια τις θεωρητικές παγίδες του «παρελθοντισμού». Αναμφίβολα οι παιδαγωγικές ιδέες του Ευγενίου Γιαννούλη μπορούν να λειτουργήσουν αφυπνιστικά στην εποχή-μας, με στόχο την άνθιση των ελληνορθόδοξων γραμμάτων.
Παραθέτω σύντομο βιογραφικό του:
- Γεννήθηκε γύρω στο 1597 στο Μέγα Δένδρο Θέρμου της Αιτωλίας από φτωχούς γονείς.
- Έμαθε τα πρώτα του γράμματα στη Μονή Βλοχού, στο Αγρίνιο και στη Μονή Παναγίας στο Τροβάτο Αγράφων.
- Χειροτονήθηκε διάκονος στη Μονή Τατάρνας (1616) και πρεσβύτερος στη Μονή Σινά (1619) από τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας Κύριλλο Λούκαρι. Σπούδασε στις σχολές των Τρικάλων, της Κεφαλονιάς και της Ζάκυνθου. Υπήρξε μαθητής του κορυφαίου νεοαριστοτελικού φιλοσόφου Θεόφιλου Κορυδαλλέα, τον οποίο ακολούθησε και στην Πατριαρχική Ακαδημία της Κωνσταντινουπόλεως.
- Ίδρυσε και διηύθυνε ονομαστά σχολεία και φροντιστήρια: Άρτα (1639-1640), Αιτωλικό (1640-1641), Μεσολόγγι (1641-1644), Καρπενήσι (1645-1661 / 1674-1675). Το σπουδαιότερο όμως διδακτικό έργο-του ήταν η ίδρυση της περίφημης σχολής ανώτερων γραμμάτων, στη Μονή Αγίας Παρασκευής, στα Βραγγιανά Αγράφων, το γνωστό Ελληνομουσείο Αγράφων (1661-1673 / 1676-1682). Απ’ αυτό αποφοίτησαν σημαντικοί μαθητές που αργότερα αναδείχθηκαν σπουδαίοι λόγιοι, επίσκοποι και πατριάρχες.
- Το συγγραφικό-του έργο υπήρξε πλούσιο. Επίσης, πλούσια υπήρξε και η αλληλογραφία-του με σημαντικές προσωπικότητες της εποχής-του.
- Πέθανε στις 6 Αυγούστου 1682 στη Μονή Βραγγιανών, έχοντας στο πλευρό-του αγαπημένους-του μαθητές. Ένας από αυτούς ήταν ο ιερομόναχος Αναστάσιος Γόρδιος, ο οποίος συνέγραψε τη βιογραφία-του.
- Ανακηρύχθηκε άγιος από το Οικουμενικό Πατριαρχείο την 1η Ιουλίου 1982 και η μνήμη-του τιμάται κάθε χρόνο στις 5 Αυγούστου.
Οι επιστολές-του αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της Νεοελληνικής Γραμματείας του 17ου αιώνα. Αλληλογραφεί με μαθητές-του, ιεράρχες, πατριάρχες προκρίτους, τοπικούς άρχοντες και καταπιάνεται με ποικίλα πνευματικά, εκπαιδευτικά και κοινωνικά ζητήματα[*]. Κύρια έγνοια-του η αναγέννηση της παιδείας. Ο όσιος Ευγένιος, αν και γνώριζε πολύ καλά την αρχαία ελληνική γλώσσα, στις επιστολές-του χρησιμοποιεί τη δημώδη γλώσσα, συνδυάζοντας με μοναδικό θα ‘λεγα τρόπο τη φιλοσοφική – επιστημονική παιδεία με την ασκητική – ορθόδοξη ευλάβεια.
Ελάχιστο δείγμα η παρακάτω επιστολή προς τους κατοίκους του Αιτωλικού όταν του ζήτησαν να τους συστήσει «παιδαγωγόν επιτήδειον και αρκετόν εις υπηρεσίαν παιδευτηρίου».
[*] Κριτική έκδοσή τους βλ. Στεφανής, Ε. Ιωάννης – Παπατριανταφύλλου - Θεοδωρίδη, Νίκη. (1992). Ευγενίου Γιαννούλη του Αιτωλού Επιστολές. Επιστημονική Επετηρίδα Φιλοσοφικής Σχολής / Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Νεότερη έκδοση: Φιλολογικός Ιστορικός Λογοτεχνικός Σύνδεσμος Τρικάλων 2026. Παρόμοια υπήρξε και η αλληλογραφία του Αναστασίου Γορδίου, (Bρανιανά Aγράφων Eυρυτανίας, 1654-1729). Κριτική φιλολογική έκδοση με σχόλια των περίπου 700 επιστολών-του βλ. Αναστάσιος Γόρδιος, Aλληλογραφία (1675-1728). Έκδοση: Xαρίτων Καρανάσιος - Ιωάννα Κόλια. Προλεγόμενα - Σχόλια: Xαρίτων Καρανάσιος, τόμοι A΄ και B΄, Aθήνα 2011.
Στεφανής, Ε. Ιωάννης – Παπατριανταφύλλου - Θεοδωρίδη, Νίκη. (1992). Ευγενίου Γιαννούλη του Αιτωλού Επιστολές. Επιστημονική Επετηρίδα Φιλοσοφικής Σχολής / Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, σσ. 165-166.
Για τον Ευγένιο Γιαννούλη η βιβλιογραφία είναι αρκετά πλούσια. Παραθέτω ενδιαφέροντα άρθρα:
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου