Ο Χρήστος Γιανναράς για τον άγιο Ιωάννη της Κλίμακος

«Τελειώνοντας τη Μεταφυσική του σώματος είχα μπροστά μου τα εξής προβλήματα που έπρεπε να μελετήσω και διασαφηνίσω: Πως και γιατί “εκνομικεύεται” η ηθική. Σε ποια οντολογία και ανθρωπολογία θεμελιώνεται ο “εκνομικισμός” της. Ποια οντολογία και ανθρωπολογία προϋποθέτει η άσκηση ως βεβαίωση της ελευθερίας. Πόσο φύση είναι το υποκείμενο και πόσο ελευθερία από τη φύση. Πόσο ερμηνευτικά γόνιμη είναι η διάκριση φύσης και υπόστασης, όπως η διάκριση της φύσης από τις ενέργειες της φύσης. Γιατί ο όρος πρόσωπο αποδίδει πληρέστερα υπαρκτικό γεγονός της υπόστασης».

ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ. (1995). Τα καθ’ εαυτόν. Αθήνα: Ίκαρος, σ. 56.

Ο Θεός της εκκλησιαστικής εμπειρίας στους αντίποδες του φόβου και της απειλής

ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ. (1989). Ερωτικών αμφιλογία ή περί λιβελλοπράγμονος μοναχού. Αθήνα: Δόμος, σσ. 57-58.

Σπουδή στον άγιο Ιωάννη της Κλίμακος

«Η Κλίμακα του Ιωάννου, βιβλίο αφιερωμένο αποκλειστικά στην άσκηση, δεν είναι μια συλλογή αντικειμενικών κανόνων και “πρακτικών” οδηγιών για την επιτέλεση της ασκήσεως – όπως πολλά από τα μεταγενέστερα ασκητικά εγχειρίδια. Υπάρχουν πάντοτε γενικές “αρχές” της ασκήσεως […] αλλά αυτές δεν ορίζουν ποτέ κάτι περισσότερο από τον χώρο του προσωπικού γεγονότος. 

»Μια πρώτη γενική “αρχή”, σύμφωνα με την εμπειρία της Κλίμακος, είναι η παραίτηση, για όποιον αναλαμβάνει την άσκηση ως έργο μετανοίας, από κάθε ελπίδα σωματικής ανέσεως και σωματικής παρηγορίας. 

       “Μετάνοια έστι 

       σωματικής παρακλήσεως διηνεκής ανελπιστία”[1]. 

»Η Χάρη του Θεού θα αναπληρώση τη στέρηση της σωματικής παρακλήσεως, ο Ιωάννης της Κλίμακος θα μιλήση αλλού για την σάρκα που αναθάλλει όταν ενδημήση στον άνθρωπο η οσία αγάπη[2], ωστόσο καταρχήν η πραγματική μετάνοια, το πένθος για την ανταρσία και την πτώση της φύσεως, δεν αφήνει περιθώρια για ελπίδα σωματικής παρηγορίας. Κάθε παραχώρηση που αποβλέπει στην παράκληση της σαρκός είναι μια θύρα ανοικτή στην επιθυμία, γι’ αυτό η άσκηση ταυτίζεται με μιαν αδιάκοπη εγρήγορση, μιαν ανύσταχτη ετοιμότητα: 

       “Ώσπερ ο λέοντι μαχόμενος, 

       εάν αλλαχού τον οφθαλμόν αποπλανηθή, 

       ευθέως απόλλυται, 

       ούτω και ο τη εαυτού σαρκί μαχόμενος, 

       εάν ταύτην αναπαύση”[3]». 

ΧΡΗΣΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΡΑΣ. (1971). Η μεταφυσική του σώματος. Σπουδή στον Ιωάννη της Κλίμακος. Αθήνα: Δωδώνη, σσ. 117-118. 

[1] Ε΄ β΄ 51.
[2] Λ΄ ια΄ 168.
[3] ΚΣΤ΄γ΄ λβ΄ 147.

«ΛΕΥΚΟΤΕΡΟΣ ΚΑΙΓΕΣΑΙ»

Κυκλοφόρησε το νέο βιβλίο του πρωτοπρεσβυτέρου του Οικουμενικού Θρόνου π. Παναγιώτη Καποδίστρια με τίτλο «ΛΕΥΚΟΤΕΡΟΣ ΚΑΙΓΕΣΑΙ». Το πόνημα περιλαμβάνει έξι ενότητες ποιημάτων, γραμμένων από το 2007 έως και το 2019, τις ακόλουθες: α) «Η νύχτα μπάζει φως» (πολυθεματικά ποιήματα), β) «Θεωρία El Greco» (ποιήματα για τον αποκαλυπτικά μυστικό και κρυπτικό ζωγράφο Δομήνικο Θεοτοκόπουλο), γ) «Ζωή καταφυγίου» (κάποια από τα ταξίδια μου ανά τον κόσμο σε στίχους), δ) «Τα Πολίτικα» (οφειλετικά απόστιχα για την του Κωνσταντίνου Πόλη και τον εκεί ασκούμενο Πρώτο της Ορθόδοξης Ρωμιοσύνης, ε) «Πόνοι απόρρητοι. 12 ποιήματα για τον Μοναχό Μωυσή τον Αγιορείτη» και στ) «Των Απόντων» (ένα είδος ποιητικού διαλόγου με φιλικές προσωπικότητες του κοινοτικού, οι οποίες ανήκουν ήδη στην Αιωνιότητα). Η έκδοση ανήκει στην σειρά εκδόσεων του ΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ α λ η θ ώ  ς . 

ΠΗΓΗ: ORTHODOXIA INFO

25η Μαρτίου 1821. Ημέρα μνήμης και λήθης

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Ημέρα μνήμης αλλά και λήθης η σημερινή 25η Μαρτίου. Μνήμης γιατί η Επανάσταση του 1821 είναι για εκείνους που δεν σταματούν να τη μελετούν, λήθης διότι πολλά από τα πρόσωπα και τα γεγονότα λησμονιούνται σήμερα, αφού πολλούς από εμάς, μας απορροφά άλλοτε η ζοφερή κι άλλοτε η φωτεινή καθημερινότητα. 

Δεν χωρά αμφιβολία ότι εδώ και χρόνια στην ελληνική κοινωνία, επιπολάζει προκλητικά πληθωριστική φλυαρία γκλαμουριάς. Τρανταχτό παράδειγμα, οι επιλογές προσώπων που θα στηρίξουν και θα οργανώσουν τις πολυποίκιλες εκδηλώσεις για τα 200χρονα «εορτασμού» της Εθνική μας Παλιγγενεσία, που θα γιορτάσουμε του χρόνου. Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς πως αυτά τα πρόσωπα, όπως κι άλλοτε, δεν ταλαιπώρησαν μόνο την ελληνική κοινωνία αλλά και τον πολιτισμό της. Ας θυμηθούμε τη χρονιά των Ολυμπιακών Αγώνων στο κλεινόν άστυ. Παραφράζοντας τον Οδυσσέα Ελύτη, που στην Ιδιωτική Οδό γράφει ότι οι «διανοούμενοι μειδιούν και οι ποιητές διανοούνται» - ας μου συγχωρέσει ο ποιητής ετούτη τη «βεβήλωση» - θα σημείωνα ότι οι ιστορικοί μειδιούν και οι γκλαμουράτοι διανοούνται. Τέλος πάντων! Φοβάμαι, λοιπόν, πως τα 200χρονα «εορτασμού» της Επανάστασης του 1821, στους σημερινούς χαλεπούς καιρούς, θα επιπολάσουν επικίνδυνα κακέκτυπα «φωτεινών» αυτόκλητων εθνοσωτήρων, γένους θηλυκιού και γένους αρσενικού. Με αποτέλεσμα να χαθεί η ουσία του εορτασμού των 200 χρόνων από την Επανάσταση των παππούδων και προπαππούδων μας αγωνιστών. 

Γράφοντας εχθές αυτές τις γραμμές, ήρθε στο νου μου η φιγούρα του «παππού της Ιστορίας του Νέου Ελληνισμού», όπως συνηθίζω να τον ονομάζω, του αξέχαστου Απόστολου Ε. Βακαλόπουλου. Κατά τη διετία 1990 – 1992, όταν έκαμα τις μεταπτυχιακές σπουδές μου στο ΑΠΘ, είχα την τύχη να τον γνωρίσω από κοντά. Επί δύο χρόνια, σχεδόν κάθε μέρα, βρισκόμασταν τετ-τα-τετ, πότε στην Κεντρική Βιβλιοθήκη του ΑΠΘ, πότε στον πανέμορφο χώρο του Αναγνωστηρίου της Βιβλιοθήκης της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών. Κι επειδή η μεταπτυχιακή μου έρευνα αφορούσε τον 18ο αιώνα και πρόσωπα Ελλήνων λογίων που διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην εκπαίδευση εκείνης της εποχής, είχα την ευκαιρία πολλές φορές να συζητώ μαζί του γι’ αυτά τα ζητήματα. Ομολογώ ότι αυτή η διετία ήταν ιερή για τη μετέπειτα τριβή και σπουδή μου στην Ιστορία του Νέου Ελληνισμού. 

Στα 1997, όταν η Θεσσαλονίκη ήταν πολιτιστική πρωτεύουσα της Ευρώπης, ο Απόστολος. Ε. Βακαλόπουλος, στο περιοδικό ΕΝΕΝΗΝΤΑ ΕΠΤΑ παρά πόδα, - τχ. 6 (Νοέμβριος 1997) 32-35 - είχε δώσει μια ωραία συνέντευξη στον Γιώργο Κορδομενίδη, διευθυντή του περιοδικού Εντευκτήριο. Αξίζει κανείς να τη διαβάσει για δύο κυρίως λόγους. Πρώτον, γιατί ο «παππούς της Ιστορίας του Νέου Ελληνισμού» θεωρεί ότι η Ιστορία είναι θετική επιστήμη: «ο καλός ιστορικός πρέπει να επιμένει στην έρευνα των θετικών στοιχείων και όχι να κάνει κοινωνιολογία με αοριστίες». Και δεύτερον, διότι περιλαμβάνει δύο φωτογραφίες του ίδιου, στο γραφείο του, στο «κελί της εργασίας, της μοναξιάς και συλλογής του», όπως γράφει στον πρόλογο του πέμπτου τόμου της Ιστορίας του Νέου Ελληνισμού, που είναι αφιερωμένος στη μεγάλη Ελληνική Επανάσταση (1821 – 1829). Αν και αυτή η συνέντευξη βρίσκεται στο Διαδίκτυο [εδώ], την παραθέτω αυτούσια, όπως δημοσιεύθηκε στο περιοδικό ΕΝΕΝΗΝΤΑ ΕΠΤΑ παρά πόδα.

Εδώ η συνέντευξη: ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ Ε. ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Σπουδάζοντας την Ιστορία από τις πηγές

Θεόφιλος Κεφαλάς - Χατζημιχαήλ (Βαριά Μυτιλήνης 1870 - Μυτιλήνη 24 Μαρτίου 1934)

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

Στα τόσα πολλά που έχουν γραφεί για τον Θεόφιλο, έχω τη γνώμη πως ο βιβλίο του Στρατή Αναστασέλλη: Ο φίλος μου ο Θεόφιλος[1] μας φέρνει πολύ κοντά στην καθημερινότητα του φουστανελά ζωγράφου και αγιογράφου. Η Ρεγγίνα Ζερβού στην ωραία μελέτη της: «Οι λαϊκοί λόγιοι της Αγιάσου. Η περίπτωση του Στρατή Αναστασέλλη»[2], γράφει πως η «προσέγγιση του Αναστασέλλη στο πρόσωπο και το έργο του Θεόφιλου επικεντρώνεται στην έννοια της λαϊκότητας». Με βάση την παραδοχή αυτή, νομίζω, ότι ο Θεόφιλος είναι η ενσάρκωση του λαϊκού πολιτισμού μας, στοιχεία του οποίου στη μακρά πορεία των αιώνων, από την Αρχαιότητα, το Βυζάντιο και τον Νέο Ελληνισμό επιβιώνουν μέχρι σήμερα. Το παρακάτω απόσπασμα δείχνει πόσο αληθινή και ατόφια ήταν η σχέση του Αναστασέλλη με τον «μονόχνωτο και αλλοπαρμένο» λαϊκό ζωγράφο: «Κάθε απόγευμα περνούσα απ’ την Καρήνη κάνοντας δρομολόγιο Αγιάσου – Μυτιλήνης. Στην Καρήνη τότες σταματούσαμε για ν’ αλλάξουμε νερά. Εγώ παρακρύωνα τη μηχανή μου λόγω Θεόφιλου κ’ οι επιβάτες μου πάντα γρίνιαζαν. Ένα απόγεμα βρήκα το Θεόφιλο κατεβασμένο με σκάλα στη χαβούζα να τη ζωγραφίζει γυρωτρόγυρα πάνω απ’ τη στάθμη του νερού. Επιφάνεια ασβεστωμένη 20Χ1,50. Πιάνω τη σκάλα απ’ τις επάνω άκρες και τη σπρώχνω σιγανά προς το κέντρο. Ο Θεόφιλος γαντωζμένος μου λέει γελαστός: Κάτσι Στρατήγ’ καλά, άφσι τα χουρατά μην πάθομι κανένα μασκαραλίκ’»[3]. 

Σαν σήμερα, 24 Μαρτίου 1934, πέθανε ο Θεόφιλος. Σύμφωνα με τον Αναστασέλλη, κανένας δεν έμαθε που είναι ο τάφος του. Από τότε έχουν περάσει 86 χρόνια… 

[1] Κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κείμενα, στα 1981. 

[2] Δημοσιεύθηκε στον τόμο: Λαϊκός πολιτισμός και έντεχνος λόγος. Ποίηση – πεζογραφία – θέατρο, εκδ. Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα 2010· [και εδώ]. 

[3] ΣΤΡΑΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΕΛΛΗΣ. (1981). Ο φίλος μου ο Θεόφιλος. Αθήνα: Κείμενα, σ. 18.

Ποίηση και Ιατρική

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ 

Ετούτες τις μέρες, όπου ολάκερη η οικουμένη βρίσκεται στο έλεος των ανέμων του κορονοϊού «COVID-19», αξιοπαρατήρητη είναι η προσωπικότητα του ιατρού κ. Σωτηρίου Τσιόδρα. Καθημερινά τον βλέπουμε στην τηλεόραση να μας ενημερώνει για την εξέλιξη της πανδημίας της νέας νόσου. Με ύφος ταπεινό, ανεπιτήδευτο! Στη χθεσινή ενημέρωση (Σάββατο 21 Μαρτίου), όσοι τον είδαμε, θαυμάσαμε το μεστό σε μηνύματα λόγο του· παρέπεμπε στον νομπελίστα ποιητή Οδυσσέα Ελύτη: «Σεβαστείτε τους νεκρούς», «την τελευταία λέξη δεν θα την έχει ο θάνατος», «η κάθε γλώσσα να μιλεί την καλοσύνη της ημέρας», «ας γίνει αυτός ο αγώνας όλων μας». Δεν είναι λίγοι εκείνοι που θαύμασαν τη σύνδεση επιστήμης με την ποίηση. Πέραν, όμως, αυτής της σύνδεσης, που τόσο όμορφα ανέδειξε στο πολύ καλό ιστολόγιο του ο κ. Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος [Ο Ελύτης του Σωτήρη Τσιόδρα], ο κ. Τσιόδρας με την ποιητική ευαισθησία του έφερε στο προσκήνιο και το ζήτημα ενός κακού της επιστήμης: της εκλογίκευσης και του παγώματος των πάντων, που όλα άμεσα τα εντάσσει στο σταθμητό, καταπώς γράφει ο Άγγελος Τερζάκης σ’ ένα δοκίμιό του στην Εποχή των Ερωτημάτων. Κι εδώ, καλό είναι να αναστοχαστούμε που τελειώνει η επιστήμη και που αρχίζει η πίστη στο Θεό, στη μεταφυσική και γιατί όχι στην ποίηση. 

Η καθημερινή εικόνα αυτού του ταπεινού ιατρού επιστήμονα, δείχνει το δρόμο της ελπίδας κι όχι του φόβου. Καθώς φαίνεται, πρόκειται για έναν άξιο κι αληθινό άνθρωπο, που δεν παραχαράσσει τα δεδομένα της επιστήμης του, ούτε ξεπερνά τα όριά της, ούτε βέβαια τη βλέπει ως μια τέχνη που παραμορφώνει τον άνθρωπο και τον απανθρωπίζει - ο «άνθρωπος μηχανή» κατά τον Ν. Μπερδιάγιεφ - που, τέλος, στέκεται ενάντια στην καπατσοσύνη και τη φαυλότητα ουκ ολίγων που λατρεύουν μόνο την ύλη. 

Θα ΄λεγα πως η αναφορά τού κ. Τσιόδρα στον Ελύτη είναι ένας ακόμη ύμνος στην αγάπη – ας θυμηθούμε εδώ το «Ανθ΄ ημών η αγάπη» του ποιητή, όταν με πεζή μορφή κλείνει την ποιητική του σύνθεση Εκ του πλησίον – ταυτόχρονα, όμως, είναι μια φιλάδελφη οδηγία προφύλαξης από τον μηδενισμό, αλλά και προφύλαξης από λογής - λογής «σατανογνώμονες» - ο χαρακτηρισμός είναι του αείμνηστου πανεπιστημιακού δασκάλου Νίκου Ματσούκα - του Διαδικτύου που, ετούτες τις ημέρες της οδύνης με τη νόσο του κορονοϊού «COVID-19», δεν χάνουν την ευκαιρία φοβισμένοι να βλέπουν τον Θεό να στέλνει τιμωρίες στους ανθρώπους, αρνούμενοι τον λόγο του Ευαγγελίου που είναι ξεκάθαρος: φόβος κι αγάπη είναι αντιθετικές έννοιες. Πολλοί εξ αυτών προέρχονται από τον εκκλησιαστικό και θεολογικό χώρο. Δυστυχώς! 

Σπύρος Βασιλείου, «Η σκαλωσιά που χάλασε τη θέα», 1957.